ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। କସ୍ମିନ୍ଵାସରଭାଗେ ତୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧୀ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ସମାଚରେତ୍। ତୀର୍ଥେଷୁ କେଷୁ ଵୈ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ କୃତଂ ବହୁଫଲଂ ଦ୍ଵିଜ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—'କେଉଁ ସମୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ? ଏବଂ କେଉଁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ସବୁଠାରୁ ବେଶି ଫଳ ମିଳେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ?'
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ତୀର୍ଥଂ ତୁ ପୁଷ୍କରଂ ନାମ ଯତ୍ତୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମଂ ସ୍ମୃତମ୍। ସର୍ଵେଷାଂ ଦ୍ଵିଜମୁଖ୍ଯାନାଂ ମନୋରଥମିଵ ସ୍ଥିତମ୍
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—'ପୁଷ୍କର ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ; ଏହା ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆଶା ପୂରଣ କରେ।'
ତତ୍ର ଦତ୍ତଂ ହୁତଂ ଜପ୍ତମନନ୍ତଂ ଭଵତି ଧ୍ରୁଵମ୍। ପିତୄଣାଂ ଵଲ୍ଲଭଂ ନିତ୍ଯମୃଷୀଣାଂ ପରମଂ ମତମ୍
ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଦାନ, ହୋମ କିମ୍ବା ଜପ କରାଯାଏ, ସେସବୁ ଅନନ୍ତ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଏହା ସଦା ପିତୃମାନେ ପ୍ରିୟ ଏବଂ ଋଷିମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମନେ କରନ୍ତି।
ନଂଦାଥ ଲଲିତା ତଦ୍ଵତ୍ତୀର୍ଥଂ ମାଯାପୁରୀ ଶୁଭା। ତଥା ମିତ୍ରପଦଂ ରାଜଂସ୍ତତଃ କେଦାରମୁତ୍ତମମ୍
ତେଣୁ ନନ୍ଦା, ଲଳିତା, ମାୟାପୁରୀ ଏହିପରି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ; ଏହିପରି ମିତ୍ରପଦ ଓ ପରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ କେଦାର ଅଛି।
ଗଂଗାସାଗରମିତ୍ଯାହୁଃ ସର୍ଵତୀର୍ଥମଯଂ ଶୁଭମ୍। ତୀର୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମସରସ୍ତଦ୍ଵଚ୍ଛତଦ୍ରୁସଲିଲଂ ଶୁଭମ୍
ଗଙ୍ଗାସାଗରକୁ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ମିଶ୍ରଣ ଭାବରେ ଶୁଭ୍ର ମନାଯାଏ; ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାସର ଏବଂ ଶତଦ୍ରୁ ନଦୀର ଶୁଭ୍ର ଜଳ ଅଛି।
ତୀର୍ଥଂ ତୁ ନୈମିଷଂ ନାମ ସର୍ଵତୀର୍ଥଫଲପ୍ରଦମ୍। ଗଂଗୋଦ୍ଭେଦସ୍ତୁ ଗୋମତ୍ଯାଂ ଯତ୍ରୋଦ୍ଭୂତଃ ସନାତନଃ
ନୈମିଷ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ଫଳ ଦେଉଛି; ଏଠାରେ ଗୋମତୀରେ ନିତ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ତଥା ଯଜ୍ଞଵରାହସ୍ତୁ ଦେଵଦେଵଶ୍ଚ ଶୂଲଧୃକ୍। ଯତ୍ର ତତ୍କାଂଚନଂ ଦାନମଷ୍ଟାଦଶଭୁଜୋ ହରଃ
ସେଠାରେ ଯଜ୍ଞବରାହ ଓ ଦେବମାନ୍ୟ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଅଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ଅଷ୍ଟାଦଶ ହସ୍ତ ଥିବା ହରଙ୍କୁ ସୁନା ଦାନ ଦିଆଯାଏ।
ନେମିସ୍ତୁ ଧର୍ମଚକ୍ରସ୍ଯ ଶୀର୍ଣା ଯତ୍ରାଭଵତ୍ପୁରା। ତଦେତନ୍ନୈମିଶାରଣ୍ଯଂ ସର୍ଵତୀର୍ଥନିଷେଵିତମ୍
ପୁରୁଣା ଦିନରେ ନେମି ଧର୍ମଚକ୍ରର ଧାରକୁ ଖଣ୍ଡିଥିଲେ; ସେଠି ହେଉଛି ନୈମିଷାରଣ୍ୟ, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଆସନ୍ତି।
ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ତତ୍ରାପି ଵରାହସ୍ଯ ଚ ଦର୍ଶନମ୍। ଯଃ ପ୍ରଯାତି ସ ପୂତାତ୍ମା ନାରାଯଣପୁରଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ସେଠି ଦେବମାନ୍ୟ ଓ ବରାହଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମିଳେ; ଯିଏ ସେଠିକୁ ଯାଏ, ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ହୋଇ, ସେ ନାରାୟଣପୁରକୁ ପହଞ୍ଚେ।
କୋକାମୁଖଂ ପରଂ ତୀର୍ଥମିନ୍ଦ୍ରମାର୍ଗୋପି ଲକ୍ଷ୍ଯତେ। ଅଥାପି ପିତୃତୀର୍ଥଂ ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣୋଵ୍ଯକ୍ତଜନ୍ମନଃ
କୋକାମୁଖ ଉତ୍ତମ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଭାବରେ ମନାଯାଏ, ଏହିପରି ଇନ୍ଦ୍ରମାର୍ଗ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଦୃଶ୍ୟ ଜନ୍ମର ପିତୃତୀର୍ଥ ଅଛି।
ପୁଷ୍କରାରଣ୍ଯସଂସ୍ଥୋସୌ ଯତ୍ର ଦେଵଃ ପିତାମହଃ। ଵିରିଂଚିଦର୍ଶନଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠମପଵର୍ଗଫଲପ୍ରଦମ୍
ପୁଷ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ ପିତାମହ ଦେବତା ବସିଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦର୍ଶନ ମିଳେ, ଯାହା ମୁକ୍ତିର ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
କୃତଂ ନାମ ମହାପୁଣ୍ଯଂ ସର୍ଵପାପନିଷୂଦନମ୍। ଯତ୍ରାଦ୍ଯୋ ନାରସିଂହସ୍ତୁ ସ୍ଵଯମେଵ ଜନାର୍ଦନଃ
ସେଠାକୁ କୃତ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ୱନ କରେ; ସେଠାରେ ପ୍ରାଚୀନ ନରସିଂହ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ନିଜେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲେ।
ତୀର୍ଥମିକ୍ଷୁମତୀନାମ ପିତୄଣାଂ ଚ ଶୁଭାଵହା। ତୁଷ୍ଯନ୍ତି ପିତରୋ ନିତ୍ଯଂ ଗଂଗାଯମୁନସଂଗମେ
ଏଠାରେ ଇକ୍ଷୁମତୀ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନସ୍ଥଳ ଅଛି, ଯାହା ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶୁଭ; ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୁନା ମିଳନସ୍ଥଳରେ ପିତୃମାନେ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ମହାପୁଣ୍ଯଂ ଯତ୍ର ମାର୍ଗୋପି ଲକ୍ଷ୍ଯତେ। ଅଦ୍ଯାପି ପିତୃତୀର୍ଥଂ ତୁ ସର୍ଵକାମଫଲପ୍ରଦମ୍
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠାରେ ପଥ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ଏଠି ଏଉଁଜନ୍ତା, ପିତୃତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ।
ନୀଲକଣ୍ଠମିତି ଖ୍ଯାତଂ ପିତୃତୀର୍ଥଂ ନରାଧିପ। ତଥା ଭଦ୍ରସରଃ ପୁଣ୍ଯଂ ସରୋ ମାନସମେଵ ଚ
ନୀଳକଣ୍ଠ ନାମରେ ପିତୃତୀର୍ଥ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ରାଜନ; ଏହିପରି ଭଦ୍ରସର ଓ ପବିତ୍ର ମାନସ ସରୋବର ମଧ୍ୟ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିଛି।
ମଂଦାକିନୀ ତଥାଽଚ୍ଛୋଦା ଵିପାଶା ଚ ସରସ୍ଵତୀ। ସର୍ଵମିତ୍ରପଦଂ ତଦ୍ଵଦ୍ଵୈଦ୍ଯନାଥଂ ମହାଫଲମ୍
ମନ୍ଦାକିନୀ, ଅଚ୍ଛୋଦା, ବିପାଶା ଓ ସରସ୍ୱତୀ ମଧ୍ୟ ସେପରି; ସର୍ବମିତ୍ରପଦ ନାମକ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ବୈଦ୍ୟନାଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ।
କ୍ଷିପ୍ରା ନଦୀ ତଥା ପୁଣ୍ଯା ତଥା କାଲଞ୍ଜରଂ ଶୁଭମ୍। ତୀର୍ଥୋଦ୍ଭେଦଂ ହରୋଦ୍ଭେଦଂ ଗର୍ଭଭେଦଂ ମହାଲଯମ୍
କ୍ଷିପ୍ରା ନଦୀ ପବିତ୍ର, ଏହିପରି କାଳଞ୍ଜର ମଧ୍ୟ ଶୁଭ; ତୀର୍ଥ ଉଦ୍ଭେଦ, ହର ଉଦ୍ଭେଦ, ଗର୍ଭଭେଦ ଏବଂ ମହାଳୟ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଭଦ୍ରେଶ୍ଵରଂ ଵିଷ୍ଣୁପଦଂ ନର୍ମଦା ଦ୍ଵାରମେଵ ଚ। ଗଯାପିଂଡପ୍ରଦାନେନ ସମାନ୍ଯାହୁର୍ମହର୍ଷଯଃ
ଭଦ୍ରେଶ୍ୱର, ବିଷ୍ଣୁପଦ ଏବଂ ନର୍ମଦା ଦ୍ୱାର ମଧ୍ୟ ଅଛି; ମହାର୍ଷିମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ଗୟାରେ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରିବା ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ସମାନ।
ଏତାନି ପିତୃତୀର୍ଥାନି ସର୍ଵପାପହରାଣି ଚ। ସ୍ମରଣାଦପି ଲୋକାନାଂ କିମୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧପ୍ରଦାଯିନାମ୍
ଏହିଗୁଡ଼ିକ ପିତୃତୀର୍ଥ, ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ; କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ଯଦି ଲୋକମାନେ ଉପକୃତ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଏଠି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାର ଫଳ କେତେ ଅଧିକ ହେବ।
ଓଁକାରଂ ପିତୃତୀର୍ଥଂ ତୁ କାଵେରୀକପିଲୋଦକମ୍। ସଂଭେଦଶ୍ଚଣ୍ଡଵେଗାଯାଂ ତଥୈଵାମରକଂଟକମ୍
ଓଂକାର ଏକ ପିତୃତୀର୍ଥ, କାବେରୀ ଓ କପିଳାର ଜଳ ମଧ୍ୟ; ଚଣ୍ଡବେଗା ମିଳନସ୍ଥଳ ଏବଂ ଏହିପରି ଅମରକଣ୍ଟକ ମଧ୍ୟ।
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରାଚ୍ଚଦ୍ଵିଗୁଣଂ ତସ୍ମିନ୍ସ୍ନାନାଦିକଂ ଭଵେତ୍। ଶୁକ୍ଲତୀର୍ଥଂ ତୁ ଵିଖ୍ଯାତଂ ତୀର୍ଥଂ ସୋମେଶ୍ଵରଂ ପରମ୍
ସେଠି ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଠାରୁ ଦୁଇଗୁଣା ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ; ଶୁକ୍ଳ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସୋମେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ସର୍ଵଵ୍ଯାଧିହରଂପୁଣ୍ଯଂଫଲଂକୋଟିଗୁଣାଧିକମ୍। ଶ୍ରାଦ୍ଧେଦାନେତଥାହୋମେସ୍ଵାଧ୍ଯାଯେଚାପିସନ୍ନିଧୌ
ଏହା ସମସ୍ତ ରୋଗକୁ ଦୂର କରେ, ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଏହାର ଫଳ କୋଟିଗୁଣା ଅଧିକ; ଏହିପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ହୋମ ଓ ପାଠ ହେବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ।
କାଯାଵାରୋହଣଂ ନାମ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଶୂଲିନଃ। ଅଵତାରଂ ରୋଚମାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଵସଥେ ଶୁଭେ
କାୟାବାରୋହଣ ନାମକ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବଦେବ ଶୂଳି ଅବତରିତ ହୋଇଥିଲେ; ଏହା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପବିତ୍ର ଗୃହରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ।
ଜାତଂ ତତ୍ସୁମହାପୁଣ୍ଯଂ ତଥା ଚର୍ମଣ୍ଵତୀ ନଦୀ। ଶୂଲତାପୀ ପଯୋଷ୍ଣୀ ଚ ପଯୋଷ୍ଣୀସଂଗମସ୍ତଥା
ଏହା ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ, ଏହିପରି ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ ନଦୀ; ଶୂଳତାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ ଓ ପୟୋଷ୍ଣୀ ସଂଗମ ମଧ୍ୟ।
ମହୌଷଧୀ ଚାରଣା ଚ ନାଗତୀର୍ଥପ୍ରଵର୍ତ୍ତିନୀ। ମହାଵେଣା ନଦୀ ପୁଣ୍ଯା ମହାଶାଲସ୍ତଥୈଵ ଚ
ମହଔଷଧୀ, ଆରଣା ଓ ନାଗତୀର୍ଥ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିନୀ; ପବିତ୍ର ମହାବେଣା ନଦୀ ଏବଂ ଏହିପରି ମହାଶାଳ ବନ।
ଗୋମତୀ ଵରୁଣା ତଦ୍ଵତ୍ତୀର୍ଥଂ ହୌତାଶନଂ ପରମ୍। ଭୈରଵଂ ଭୃଗୁତୁଂଗଂ ଚ ଗୌରୀତୀର୍ଥମନୁତ୍ତମମ୍
ଗୋମତୀ, ବରୁଣା ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ ହୌତାଶନ ତୀର୍ଥ; ଭୈରବ, ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗ ଏବଂ ଅପୂର୍ବ ଗୌରୀ ତୀର୍ଥ।
ତୀର୍ଥଂ ଵୈନାଯକଂ ନାମ ଵସ୍ତ୍ରେଶ୍ଵରମନୁତ୍ତମମ୍। ତଥା ପାପହରଂ ନାମ ପୁଣ୍ଯା ଵେତ୍ରଵତୀ ନଦୀ
ବୈନାୟକ ନାମକ ତୀର୍ଥ, ଅପୂର୍ବ ବସ୍ତ୍ରେଶ୍ୱର; ଏହିପରି ପାପହର ନାମକ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ପବିତ୍ର ବେତ୍ରବତୀ ନଦୀ।
ମହାରୁଦ୍ରଂ ମହାଲିଂଗଂ ଦଶାର୍ଣା ଚ ମହାନଦୀ। ଶତରୁଦ୍ରା ଶତାହ୍ଵା ଚ ତଥା ପିତୃପଦଂ ପୁରମ୍
ମହାରୁଦ୍ର, ମହାଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ଦଶାର୍ଣ୍ଣା ନାମକ ବଡ଼ ନଦୀ; ଶତରୁଦ୍ର, ଶତାହ୍ୱା ଏବଂ ପିତୃପଦ ନାମକ ପୁରୀ ମଧ୍ୟ।
ଅଂଗାରଵାହିକା ତଦ୍ଵନ୍ନଦୌ ଦ୍ଵୌ ଶୋଣଘର୍ଘରୌ। କାଲିକା ଚ ନଦୀ ପୁଣ୍ଯା ପିତରା ଚ ନଦୀ ଶୁଭା
ଏହିପରି ଅଙ୍ଗାରବାହିକା, ଶୋଣା ଜଳର ଗର୍ଜନା କରୁଥିବା ଦୁଇଟି ନଦୀ ନଦଉ, ପବିତ୍ର କାଳିକା ନଦୀ ଏବଂ ଶୁଭ ପିତରା ନଦୀ ଅଛନ୍ତି।
ଏତାନି ପିତୃତୀର୍ଥାନି ଶସ୍ଯଂତେ ସ୍ନାନଦାନଯୋଃ। ଶ୍ରାଦ୍ଧମେତେଷୁ ଯଦ୍ଦତ୍ତଂ ତଦନଂତଫଲଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ପିତୃତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ। ଏଠାରେ ପିତୃମାନ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ତାହା ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।