ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। କଥଂ କୌଶିକଦାଯାଦାଃ ପ୍ରାପ୍ତା ଯୋଗମନୁତ୍ତମମ୍। ପଂଚଭିର୍ଜନ୍ମସଂବନ୍ଧୈଃ କଥଂ କର୍ମକ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍
ଭୀଷ୍ମ ପଚାରିଲେ: କୌଶିକଙ୍କ ସଂତାନମାନେ କିପରି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଯୋଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ? ଏବଂ ପାଞ୍ଚଟି ଜନ୍ମରେ କିପରି କର୍ମର ଶେଷ ହୁଏ?
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। କୌଶିକୋ ନାମ ଧର୍ମାତ୍ମା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେ ମହାନୃଷିଃ। ନାମତଃ କର୍ମତସ୍ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଣାଂ ତନ୍ନିବୋଧ ମେ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: କୌଶିକ ନାମକ ଏକ ଧାର୍ମିକ ମହାଋଷି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ବସିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ କିଏ ଏବଂ ସେମାନେ କଣ କାମ କଲେ, ସେଥିରେ ମୋ ଥରୁ ଶୁଣ।
ସ୍ଵସୃପଃ କ୍ରୋଧନୋ ହିଂସ୍ରଃ ପିଶୁନଃ କଵିରେଵ ଚ। ଵାଗ୍ଦୁଷ୍ଟଃ ପିତୃଵର୍ତୀ ଚ ଗର୍ଗଶିଷ୍ଯାସ୍ତଦାଭଵନ୍୫୦ 1.10.
ସ୍ୱସୃପ, କ୍ରୋଧନ, ହିଂସ୍ର, ପିଶୁନ ଏବଂ କବି; ଏହାସହିତ ବାଗ୍ଦୁଷ୍ଟ ଓ ପିତୃବର୍ତ୍ତୀ—ଏହି ସବୁ ଗର୍ଗଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ।
ପିତର୍ଯୁପରତେ ତେଷାମଭୂଦ୍ଦୁର୍ଭିକ୍ଷମୁଲ୍ବଣଂ। ଅନାଵୃଷ୍ଟିଶ୍ଚ ମହତୀ ସର୍ଵଲୋକଭଯଂକରୀ
ତାଙ୍କର ବାପା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଆସିଲା, ବଡ଼ ଅଵର୍ଷା ହେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କଲା।
ଗର୍ଗାଦେଶାଦ୍ଵନେ ଦୋଗ୍ଧ୍ରୀଂ ରକ୍ଷଂତି ଚ ତପୋଧନାଃ। ଖାଦାମଃ କପିଲାମେତାଂ ଵଯଂ କ୍ଷୁତ୍ପୀଡିତା ଭୃଶଂ
ଗର୍ଗଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଈକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଭୟଙ୍କର ଭୋକରେ ପିଡ଼ିତ ହୋଇ, 'ଆମେ ଏହି ଗାଈକୁ ଖାଇବା' ବୋଲି କହିଲେ।
ଇତି ଚିଂତଯତାଂ ପାପଂ ଲଘୁଃ ପ୍ରାହ ତଦାନୁଜଃ। ଯଦ୍ଯଵଶ୍ଯମିଯଂ ଵଧ୍ଯା ଶ୍ରାଦ୍ଧରୂପେଣ ଯୋଜ୍ଯତାଂ
ଏହି ପାପ କାମ ବିଷୟରେ ଭାବୁଥିବାବେଳେ ସବୁଠୁ ଛୋଟ ଭାଉଣୀ କହିଲେ: 'ଯଦି ଏହାକୁ ମାରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ତେବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ରୂପେ କରିବା ଉଚିତ।'
ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ନିଯୋଜ୍ଯମାନାଯାଂ ପାପଂ ନଶ୍ଯତି ନୋ ଧ୍ରୁଵଂ। ଏଵଂ କୁର୍ଵିତ୍ଯନୁଜ୍ଞାତଃ ପିତୃଵର୍ତୀ ତଦାନୁଜୈଃ
'ଏହାକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଦେଲେ ନିଶ୍ଚୟ ଆମର ପାପ ନଶ୍ଟ ହେବ।' ଏଭଳି ଅନୁମତି ପାଇ ପିତୃବର୍ତ୍ତୀ ତାଙ୍କ ଭାଉଣୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ।
ଚକ୍ରେ ସମାହିତଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧମୁପଯୁଜ୍ଯାଥ ତାଂ ପୁନଃ। ଦ୍ଵୌ ଦୈଵେ ଭ୍ରାତରୋ କୃତ୍ଵା ପିତ୍ର୍ଯେ ତ୍ରୀଂଶ୍ଚାପରାନ୍କ୍ରମାତ୍
ସେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ, ପରେ ଗାଈକୁ ଭୋଜନ କଲେ; ଦୁଇ ଭାଉଣୀଙ୍କୁ ଦେବତାଙ୍କ ଅଂଶ ଦେଲେ, ତିନି ଜଣଙ୍କୁ ପିତୃଙ୍କ ଅଂଶ ଦେଲେ।
ତଥୈକମତିଥିଂ କୃତ୍ଵା ଶ୍ରାଦ୍ଧଦଃ ସ୍ଵଯମେଵ ତୁ। ଚକାର ମଂତ୍ରଵଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧଂ ସ୍ମରନ୍ପିତୃପରାଯଣଃ
ପରେ ଗୋଟିଏ ଅତିଥିକୁ ବସାଇ, ଶ୍ରାଦ୍ଧଦାତା ନିଜେ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ, ମନେ ପିତୃପ୍ରତି ଭକ୍ତି ରଖି।
ତଦା ଗତ୍ଵା ଵିଶଂକାସ୍ତେ ଗୁରଵେ ଚ ନ୍ଯଵେଦଯନ୍। ଵ୍ଯାଘ୍ରେଣ ନିହତା ଧେନୁର୍ଵତ୍ସୋଯଂ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯତାଂ
ତାପରେ ସେମାନେ ଭୟ ଛାଡ଼ି ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ: 'ଗାଈଟିକୁ ବାଘ ମାରିଦେଇଛି; ଏହି ବଛାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।'
ଏଵଂ ସା ଭକ୍ଷିତା ଧେନୁଃ ସପ୍ତଭିସ୍ତୈସ୍ତପୋଧନୈଃ। ଵୈଦିକଂ ବଲମାଶ୍ରିତ୍ଯ କ୍ରୂରେ କର୍ମଣି ନିର୍ଭଯାଃ
ଏଭଳି, ସେ ସାତି ତପସ୍ୱୀ ମିଶି ଗାଈକୁ ଖାଇଲେ, ବେଦ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରି ଏହି କଠୋର କାମରେ ଭୟହୀନ ହେଲେ।
ତତଃ କାଲେ ପ୍ରଣଷ୍ଟାସ୍ତେ ଵ୍ଯାଧା ଦଶ ପୁରେଭଵନ୍। ଜାତିସ୍ମରତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ତାସ୍ତେ ପିତୃଭାଵେନ ଭାଵିତାଃ
ପରେ ସମୟ ଗଲାପରେ ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଦଶଟି ସହରରେ ଶିକାରୀ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ଥିଲା ଏବଂ ପିତୃଭକ୍ତି ରଖିଲେ।
ତତ୍ର ଵିଜ୍ଞାଯ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ପ୍ରାଣାନୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଧର୍ମତଃ। ଲୋକୈରଵୀକ୍ଷ୍ଯମାଣାସ୍ତେ ତୀର୍ଥାଂତେନଶନେନ ତୁ
ସେଠାରେ ବିରାକ୍ତି ଆସି, ଧର୍ମରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଲୋକମାନେ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଉପବାସ କଲେ।
ସଂଜାତା ମୃଗରୂପାସ୍ତେ ସପ୍ତ କାଲଂଜରେ ଗିରୌ। ପ୍ରାପ୍ତଵିଜ୍ଞାନଯୋଗାସ୍ତେ ତତ୍ଯଜୁସ୍ତାଂ ନିଜାଂ ତନୁମ୍
ତାପରେ ସେମାନେ କାଳଞ୍ଜର ପାହାଡ଼ରେ ସାତି ମୃଗ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗ ଲାଭ କରି, ସେଇ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
ମମ୍ରୁଃ ପ୍ରପତନେନାଥ ଜାତଵୈରାଗ୍ଯମାନସାଃ। ମାନସେ ଚକ୍ରଵ୍ରାକାସ୍ତେ ସଂଜାତାଃ ସପ୍ତଯୋଗିନଃ
ପତନ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି, ମନରେ ବିରାକ୍ତି ଭରି, ସେମାନେ ମାନସ ନଗରରେ ସାତି ଯୋଗୀ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ନାମତଃ କର୍ମତଃ ସର୍ଵେ ସୁମନାଃ କୁସୁମୋଵସୁଃ। ଚିତ୍ତଦର୍ଶୀ ସୁଦର୍ଶୀ ଚ ଜ୍ଞାତା ଜ୍ଞାନସ୍ଯ ପାରଗଃ
ନାମ ଓ କାମରେ ସେମାନେ ଥିଲେ: ସୁମନସ୍, କୁସୁମବସୁ, ଚିତ୍ତଦର୍ଶୀ, ସୁଦର୍ଶୀ, ଜ୍ଞାତ, ଜ୍ଞାନସ୍ୟ ଓ ପାରଗ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠାନୁରକ୍ତାଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ତେ ସପ୍ତୈତେ ଯୋଗପାଵନାଃ। ଯୋଗଭ୍ରଷ୍ଟାସ୍ତ୍ରଯସ୍ତେଷାଂ ବଭୂଵୁଶ୍ଚଲଚେତସଃ
ବଡ଼ ଭାଉଣୀପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଓ ମାନବମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ସାତି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହେଲେ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତିନି ଜଣ ଅସ୍ଥିର ମନ ଥିବାରୁ ଯୋଗରୁ ଚ୍ୟୁତ ହେଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଭ୍ରାଜମାନଂ ତମଣୁହଂ ସ୍ତ୍ରୀଭିରନ୍ଵିତମ୍। କ୍ରୀଡଂତଂ ଵିଵିଧୈର୍ଭୋଗୈର୍ମହାବଲପରାକ୍ରମମ୍
ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଅନୁହ ତେଜସ୍ୱୀ ଅଟୁଟ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ଥିବା, ଅନେକ ଜନୀମାନେ ଘିରି ରହିଛନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗରେ ମଗ୍ନ ଅଛନ୍ତି।
ପଞ୍ଚାଲାନ୍ଵଯସଂଭୂତଂ ପ୍ରଭୂତବଲଵାହନମ୍। ରାଜ୍ଯକାମୋଭଵତ୍ତ୍ଵେକସ୍ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ଜଲୌକସାମ୍
ପଞ୍ଚାଳ ଗୋତ୍ରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବହୁ ଯାନ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ଜଳଚରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଥିଲେ।
ପିତୃଵର୍ତୀ ଚ ଯୋ ଵିପ୍ରଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧକୃତ୍ପିତୃଵତ୍ସଲଃ। ଅପରୌ ମଂତ୍ରିଣୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରଭୂତବଲଵାହନୌ
ଏଠାରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ ଓ ପିତୃଭକ୍ତ ଥିଲେ। ସେ ଦୁଇ ଜଣ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବହୁ ଯାନ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ।
ମଂତ୍ରିତ୍ଵେ ଚକ୍ରତୁଶ୍ଚେଚ୍ଛାମସ୍ମିନ୍ମର୍ତ୍ଯୌ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମୌ। ଵିଭ୍ରାଜପୁତ୍ରସ୍ତ୍ଵେକୋଭୂଦ୍ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ମନ୍ତ୍ରୀ ପଦବୀ ପାଇବା ଆଶାରେ, ମାନବମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଏହି ଦୁଇ ଜଣ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁମାନେ ବିଭ୍ରାଜଙ୍କ ପୁଅ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ମନ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।
ମଂତ୍ରିପୁତ୍ରୌ ତଥା ଚୈଵ ପୁଂଡରୀକସୁବାଲକୌ। ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋଭିଷିକ୍ତସ୍ତୁ କାଂପିଲ୍ଯେ ନଗରୋତ୍ତମେ
ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ପୁଣ୍ଡରୀକ ଓ ସୁବାଳ। ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ କାମ୍ପିଲ୍ୟ ନାମକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନଗରରେ ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଲେ।
ପଂଚାଲରାଜୋ ଵିକ୍ରାଂତଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧକୃତ୍ପିତୃଵତ୍ସଲଃ। ଯୋଗଵିତ୍ସର୍ଵଜଂତୂନାଂ ଚିତ୍ତଵେତ୍ତାଭଵତ୍ତଦା
ପଞ୍ଚାଳ ରାଜା ବହୁତ ପ୍ରତାପୀ, ପିତୃଭକ୍ତ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ସେ ସମୟରେ ସେ ଯୋଗ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମନ ଜାଣିପାରୁଥିଲେ।
ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋଭଵଦ୍ଭାର୍ଯା ସୁଦେଵସ୍ଯାତ୍ମଜା ତଦା। ସନ୍ନତିର୍ନାମ ଵିଖ୍ଯାତା କପିଲାଯାଭଵତ୍ପୁରା
ସେଇ ରାଜାଙ୍କ ଏକ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ, ସୁଦେବଙ୍କ କନ୍ୟା, ସନ୍ନତି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯିଏ ପୂର୍ବେ କପିଳଙ୍କ ଗୋତ୍ରରୁ ଥିଲେ।
ପିତୃକାର୍ଯେ ନିଯୁକ୍ତତ୍ଵାଦଭଵଦ୍ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୀ। ତଯା ଚକାର ସହିତଃ ସ ରାଜ୍ଯଂ ରାଜନଂଦନଃ
ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୁକ୍ତ ଥିବାରୁ, ସେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ। ସେଙ୍କୁ ସହିତ ରଖି, ରାଜପୁତ୍ର ରାଜ୍ୟ ଚାଳାଇଲେ।
କଦାଚିଦ୍ଗତଉଦ୍ଯାନଂ ତଯା ସହ ସ ପାର୍ଥିଵଃ। ଦଦର୍ଶ କୀଟମିଥୁନମନଂଗକଲହାନ୍ଵିତମ୍
ଗୋଟିଏ ସମୟରେ, ସେଇ ରାଜା ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ଉଦ୍ୟାନକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ଏକ ଦମ୍ପତି କୀଟକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରେମ ଝଗଡାରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ।
ପିପୀଲିକାମଧୋଵକ୍ତ୍ରାଂ ପୁରତଃ କୀଟକାମୁକଃ। ପଂଚବାଣାଭିତପ୍ତାଂଗଃ ସଗଦ୍ଗଦମୁଵାଚ ହ
ପୁରୁଷ କୀଟଟି, ଯାହା ପିପିଲିକା ମହିଳା ଙ୍କ ମୁହଁ ତଳକୁ ଥିଲା, ତାଙ୍କ ଦେହ କାମଦେବଙ୍କ ପଞ୍ଚବାଣରେ ଦଗ୍ଧ, ଗଦ୍ଗଦ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ।
ନ ତ୍ଵଯା ସଦୃଶୀ ଲୋକେ କାମିନୀ ଵିଦ୍ଯତେ କ୍ଵଚିତ୍। ମଧ୍ଯେ କ୍ଷୀଣାତିଜଘନା ବୃହଦ୍ଵକ୍ତ୍ରାତିଗାମିନୀ
ପୃଥିବୀରେ ତୁମ ପରି କାହାରି ମଧ୍ୟ ଏମିତି ପ୍ରେମିକା ନାହିଁ। ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସ୍ଲିମ୍, ବଡ଼ ମୁହଁ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗ୍ରାସୀ ଚଳନ ଅଛି।
ସୁଵର୍ଣଵର୍ଣସଦୃଶୀ ସଦ୍ଵକ୍ତ୍ରା ଚାରୁହାସିନୀ। ଆଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଚ ଵଦନଂ ଗୁଡଶର୍କରଵତ୍ସଲଂ
ତୁମର ରଙ୍ଗ ସୁନା ପରି, ମୁହଁ ସୁନ୍ଦର ଓ ହସୁଛି। ତୁମର ମୁହଁ ଦେଖିଲେ ମନେ ହୁଏ ଗୁଡ଼ ଓ ଚିନି ପରି ମିଠା।
ଭୋକ୍ଷ୍ଯସେ ମଯି ଭୁକ୍ତେ ତ୍ଵଂ ସ୍ନାସି ସ୍ନାତେ ତଥା ମଯି। ପ୍ରୋଷିତେ ମଯି ଦୀନା ତ୍ଵଂ କ୍ରୁଦ୍ଧେ ଚ ଭଯଚଂଚଲା
ମୁଁ ଖାଏଲେ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଖାଅ, ମୁଁ ସ୍ନାନ କରିଲେ ତୁମେ ମଧ୍ୟ କର, ମୁଁ ଦୂରେ ଗଲେ ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅ, ମୁଁ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ ତୁମେ ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହୁଅ।