ପ୍ରପିତାମହାସ୍ତଥାଦିତ୍ଯା ଇତ୍ଯେଷା ଵୈଦିକୀ ଶ୍ରୁତିଃ। ନାମଗୋତ୍ରଂ ପିତୄଣାଂ ତୁ ପ୍ରାପକଂ ହଵ୍ଯକଵ୍ଯଯୋଃ
ପ୍ରପିତାମହମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଦିତ୍ୟ ଅଟନ୍ତି—ଏହିପରି ବେଦ ଶ୍ରୁତି କହେ। ପିତୃମାନଙ୍କର ନାମ ଓ ଗୋତ୍ର ଦେଇ ହବ୍ୟ କବ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚେ।
ଶ୍ରାଦ୍ଧସ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରତସ୍ତତ୍ଵମୁପଲଭ୍ଯେତ ଭକ୍ତିତଃ। ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାଦଯସ୍ତେଷାମାଧିପତ୍ଯେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ଶ୍ରାଦ୍ଧର ସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବୁଝିହେବା; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଧିପତି ଭାବେ ଅଛନ୍ତି।
ନାମଗୋତ୍ରାସ୍ତଦା ଦେଶା ଭଵଂତ୍ଯୁଦ୍ଭଵତାମପି। ପ୍ରାଣିନଃ ପ୍ରୀଣଯତ୍ଯେତଦର୍ହଣଂ ସମୁପାଗତଂ
ସେଇ ସମୟରେ, ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ନାମ, ଗୋତ୍ର ଓ ସ୍ଥାନ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଏହି ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଠିକ୍ ଭାବରେ କରିଲେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ଦିଵ୍ଯୋ ଯଦି ପିତା ମାତା ଗୁରୁଃ କର୍ମାନୁଯୋଗତଃ। ତସ୍ଯାନ୍ନମମୃତଂ ଭୂତ୍ଵା ଦିଵ୍ଯତ୍ତ୍ଵେପ୍ଯନୁଗଚ୍ଛତି
ଯଦି ପିତା, ମାତା କିମ୍ବା ଗୁରୁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ହୋଇଥିବେ, ସେମାନଙ୍କର ଭୋଜନ ଅମୃତ ହୋଇ, ଦିବ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ଦୈତ୍ଯତ୍ଵେ ଭୋଗରୂପେଣ ପଶୁତ୍ଵେପି ତୃଣଂ ଭଵେତ୍। ଶ୍ରାଦ୍ଧାନ୍ନଂ ଵାଯୁରୂପେଣ ନାଗତ୍ଵେପ୍ଯୁପତିଷ୍ଠତି
ଦାୟିତ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା ଭୋଗ ରୂପେ ହୁଏ; ପଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ ଘାସ ହୋଇଯାଏ; ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଭୋଜନ ବାୟୁ ରୂପେ ଯେଉଁମାନେ ଫେରିନାହାନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରେ।
ପାନଂ ଭଵତି ଯକ୍ଷତ୍ଵେ ରାକ୍ଷସତ୍ଵେ ତଥାମିଷଂ। ଦାନଵତ୍ଵେ ତଥା ପାନଂ ପ୍ରେତତ୍ଵେ ରୁଧିରୋଦକମ୍
ଯକ୍ଷ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା ପାନୀୟ ହୁଏ; ରାକ୍ଷସ ଅବସ୍ଥାରେ ମାଂସ ହୁଏ; ଦାନବ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ପାନୀୟ ହୁଏ; ପ୍ରେତ ଅବସ୍ଥାରେ ରକ୍ତ ଓ ପାଣି ହୁଏ।
ମନୁଷ୍ଯତ୍ଵେନ୍ନପାନାଦି ନାନାଭୋଗଵତାଂ ଭଵେତ୍। ରତିଶକ୍ତିସ୍ତ୍ରିଯଃ କାନ୍ତେଽନ୍ଯେଷାଂ ଭୋଜନଶକ୍ତିତା
ମଣିଷ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭୋଗ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ହୁଏ; ଜଣେ ମହିଳା ପାଇଁ ଏହା ରତି ଶକ୍ତି ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ; ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଭୋଜନ ଶକ୍ତି ହୁଏ।
ଦାନଶକ୍ତିଃ ସ ଵିଭଵା ରୂପମାରୋଗ୍ଯମେଵ ଚ। ଶ୍ରାଦ୍ଧପୁଷ୍ପମିଦଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଫଲଂ ବ୍ରହ୍ମସମାଗମଃ
ଏହା ଦାନ ଶକ୍ତି, ଧନ, ରୂପ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ହୁଏ; ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଫୁଲ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତାହାର ଫଳ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ ସାକ୍ଷାତ୍କାର।
ଆଯୁଃ ପୁତ୍ରାନ୍ଧନଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ସ୍ଵର୍ଗଂ ମୋକ୍ଷଂ ସୁଖାନି ଚ। ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ତଥା ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରୀତାଃ ପିତୃଗଣା ନୃପ
ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ, ପୁଅ, ଧନ, ଜ୍ଞାନ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ ଓ ସୁଖ, ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ, ପିତୃମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଦେଇଥାନ୍ତି, ରାଜା।
ଶ୍ରୂଯତେ ଚ ପୁରା ମୋକ୍ଷଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ କୌଶିକସୂନଵଃ। ପଂଚଭିର୍ଜନ୍ମସଂବଂଧୈଃ ପ୍ରାପ୍ତା ବ୍ରହ୍ମପରଂ ପଦମ୍
ପୁରୁଣା କଥା ଅନୁସାରେ, କୌଶିକଙ୍କ ପୁଅମାନେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥିଲେ; ପାଞ୍ଚ ଜନ୍ମ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। କଥଂ କୌଶିକଦାଯାଦାଃ ପ୍ରାପ୍ତା ଯୋଗମନୁତ୍ତମମ୍। ପଂଚଭିର୍ଜନ୍ମସଂବନ୍ଧୈଃ କଥଂ କର୍ମକ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍
ଭୀଷ୍ମ ପଚାରିଲେ: କୌଶିକଙ୍କ ସଂତାନମାନେ କିପରି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଯୋଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ? ଏବଂ ପାଞ୍ଚଟି ଜନ୍ମରେ କିପରି କର୍ମର ଶେଷ ହୁଏ?
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। କୌଶିକୋ ନାମ ଧର୍ମାତ୍ମା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେ ମହାନୃଷିଃ। ନାମତଃ କର୍ମତସ୍ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଣାଂ ତନ୍ନିବୋଧ ମେ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: କୌଶିକ ନାମକ ଏକ ଧାର୍ମିକ ମହାଋଷି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ବସିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ କିଏ ଏବଂ ସେମାନେ କଣ କାମ କଲେ, ସେଥିରେ ମୋ ଥରୁ ଶୁଣ।
ସ୍ଵସୃପଃ କ୍ରୋଧନୋ ହିଂସ୍ରଃ ପିଶୁନଃ କଵିରେଵ ଚ। ଵାଗ୍ଦୁଷ୍ଟଃ ପିତୃଵର୍ତୀ ଚ ଗର୍ଗଶିଷ୍ଯାସ୍ତଦାଭଵନ୍୫୦ 1.10.
ସ୍ୱସୃପ, କ୍ରୋଧନ, ହିଂସ୍ର, ପିଶୁନ ଏବଂ କବି; ଏହାସହିତ ବାଗ୍ଦୁଷ୍ଟ ଓ ପିତୃବର୍ତ୍ତୀ—ଏହି ସବୁ ଗର୍ଗଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ।
ପିତର୍ଯୁପରତେ ତେଷାମଭୂଦ୍ଦୁର୍ଭିକ୍ଷମୁଲ୍ବଣଂ। ଅନାଵୃଷ୍ଟିଶ୍ଚ ମହତୀ ସର୍ଵଲୋକଭଯଂକରୀ
ତାଙ୍କର ବାପା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଆସିଲା, ବଡ଼ ଅଵର୍ଷା ହେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କଲା।
ଗର୍ଗାଦେଶାଦ୍ଵନେ ଦୋଗ୍ଧ୍ରୀଂ ରକ୍ଷଂତି ଚ ତପୋଧନାଃ। ଖାଦାମଃ କପିଲାମେତାଂ ଵଯଂ କ୍ଷୁତ୍ପୀଡିତା ଭୃଶଂ
ଗର୍ଗଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଈକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଭୟଙ୍କର ଭୋକରେ ପିଡ଼ିତ ହୋଇ, 'ଆମେ ଏହି ଗାଈକୁ ଖାଇବା' ବୋଲି କହିଲେ।
ଇତି ଚିଂତଯତାଂ ପାପଂ ଲଘୁଃ ପ୍ରାହ ତଦାନୁଜଃ। ଯଦ୍ଯଵଶ୍ଯମିଯଂ ଵଧ୍ଯା ଶ୍ରାଦ୍ଧରୂପେଣ ଯୋଜ୍ଯତାଂ
ଏହି ପାପ କାମ ବିଷୟରେ ଭାବୁଥିବାବେଳେ ସବୁଠୁ ଛୋଟ ଭାଉଣୀ କହିଲେ: 'ଯଦି ଏହାକୁ ମାରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ତେବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ରୂପେ କରିବା ଉଚିତ।'
ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ନିଯୋଜ୍ଯମାନାଯାଂ ପାପଂ ନଶ୍ଯତି ନୋ ଧ୍ରୁଵଂ। ଏଵଂ କୁର୍ଵିତ୍ଯନୁଜ୍ଞାତଃ ପିତୃଵର୍ତୀ ତଦାନୁଜୈଃ
'ଏହାକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଦେଲେ ନିଶ୍ଚୟ ଆମର ପାପ ନଶ୍ଟ ହେବ।' ଏଭଳି ଅନୁମତି ପାଇ ପିତୃବର୍ତ୍ତୀ ତାଙ୍କ ଭାଉଣୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ।
ଚକ୍ରେ ସମାହିତଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧମୁପଯୁଜ୍ଯାଥ ତାଂ ପୁନଃ। ଦ୍ଵୌ ଦୈଵେ ଭ୍ରାତରୋ କୃତ୍ଵା ପିତ୍ର୍ଯେ ତ୍ରୀଂଶ୍ଚାପରାନ୍କ୍ରମାତ୍
ସେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ, ପରେ ଗାଈକୁ ଭୋଜନ କଲେ; ଦୁଇ ଭାଉଣୀଙ୍କୁ ଦେବତାଙ୍କ ଅଂଶ ଦେଲେ, ତିନି ଜଣଙ୍କୁ ପିତୃଙ୍କ ଅଂଶ ଦେଲେ।
ତଥୈକମତିଥିଂ କୃତ୍ଵା ଶ୍ରାଦ୍ଧଦଃ ସ୍ଵଯମେଵ ତୁ। ଚକାର ମଂତ୍ରଵଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧଂ ସ୍ମରନ୍ପିତୃପରାଯଣଃ
ପରେ ଗୋଟିଏ ଅତିଥିକୁ ବସାଇ, ଶ୍ରାଦ୍ଧଦାତା ନିଜେ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ, ମନେ ପିତୃପ୍ରତି ଭକ୍ତି ରଖି।
ତଦା ଗତ୍ଵା ଵିଶଂକାସ୍ତେ ଗୁରଵେ ଚ ନ୍ଯଵେଦଯନ୍। ଵ୍ଯାଘ୍ରେଣ ନିହତା ଧେନୁର୍ଵତ୍ସୋଯଂ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯତାଂ
ତାପରେ ସେମାନେ ଭୟ ଛାଡ଼ି ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ: 'ଗାଈଟିକୁ ବାଘ ମାରିଦେଇଛି; ଏହି ବଛାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।'
ଏଵଂ ସା ଭକ୍ଷିତା ଧେନୁଃ ସପ୍ତଭିସ୍ତୈସ୍ତପୋଧନୈଃ। ଵୈଦିକଂ ବଲମାଶ୍ରିତ୍ଯ କ୍ରୂରେ କର୍ମଣି ନିର୍ଭଯାଃ
ଏଭଳି, ସେ ସାତି ତପସ୍ୱୀ ମିଶି ଗାଈକୁ ଖାଇଲେ, ବେଦ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରି ଏହି କଠୋର କାମରେ ଭୟହୀନ ହେଲେ।
ତତଃ କାଲେ ପ୍ରଣଷ୍ଟାସ୍ତେ ଵ୍ଯାଧା ଦଶ ପୁରେଭଵନ୍। ଜାତିସ୍ମରତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ତାସ୍ତେ ପିତୃଭାଵେନ ଭାଵିତାଃ
ପରେ ସମୟ ଗଲାପରେ ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଦଶଟି ସହରରେ ଶିକାରୀ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ଥିଲା ଏବଂ ପିତୃଭକ୍ତି ରଖିଲେ।
ତତ୍ର ଵିଜ୍ଞାଯ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ପ୍ରାଣାନୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଧର୍ମତଃ। ଲୋକୈରଵୀକ୍ଷ୍ଯମାଣାସ୍ତେ ତୀର୍ଥାଂତେନଶନେନ ତୁ
ସେଠାରେ ବିରାକ୍ତି ଆସି, ଧର୍ମରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଲୋକମାନେ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଉପବାସ କଲେ।
ସଂଜାତା ମୃଗରୂପାସ୍ତେ ସପ୍ତ କାଲଂଜରେ ଗିରୌ। ପ୍ରାପ୍ତଵିଜ୍ଞାନଯୋଗାସ୍ତେ ତତ୍ଯଜୁସ୍ତାଂ ନିଜାଂ ତନୁମ୍
ତାପରେ ସେମାନେ କାଳଞ୍ଜର ପାହାଡ଼ରେ ସାତି ମୃଗ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗ ଲାଭ କରି, ସେଇ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
ମମ୍ରୁଃ ପ୍ରପତନେନାଥ ଜାତଵୈରାଗ୍ଯମାନସାଃ। ମାନସେ ଚକ୍ରଵ୍ରାକାସ୍ତେ ସଂଜାତାଃ ସପ୍ତଯୋଗିନଃ
ପତନ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି, ମନରେ ବିରାକ୍ତି ଭରି, ସେମାନେ ମାନସ ନଗରରେ ସାତି ଯୋଗୀ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ନାମତଃ କର୍ମତଃ ସର୍ଵେ ସୁମନାଃ କୁସୁମୋଵସୁଃ। ଚିତ୍ତଦର୍ଶୀ ସୁଦର୍ଶୀ ଚ ଜ୍ଞାତା ଜ୍ଞାନସ୍ଯ ପାରଗଃ
ନାମ ଓ କାମରେ ସେମାନେ ଥିଲେ: ସୁମନସ୍, କୁସୁମବସୁ, ଚିତ୍ତଦର୍ଶୀ, ସୁଦର୍ଶୀ, ଜ୍ଞାତ, ଜ୍ଞାନସ୍ୟ ଓ ପାରଗ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠାନୁରକ୍ତାଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ତେ ସପ୍ତୈତେ ଯୋଗପାଵନାଃ। ଯୋଗଭ୍ରଷ୍ଟାସ୍ତ୍ରଯସ୍ତେଷାଂ ବଭୂଵୁଶ୍ଚଲଚେତସଃ
ବଡ଼ ଭାଉଣୀପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଓ ମାନବମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ସାତି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହେଲେ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତିନି ଜଣ ଅସ୍ଥିର ମନ ଥିବାରୁ ଯୋଗରୁ ଚ୍ୟୁତ ହେଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଭ୍ରାଜମାନଂ ତମଣୁହଂ ସ୍ତ୍ରୀଭିରନ୍ଵିତମ୍। କ୍ରୀଡଂତଂ ଵିଵିଧୈର୍ଭୋଗୈର୍ମହାବଲପରାକ୍ରମମ୍
ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଅନୁହ ତେଜସ୍ୱୀ ଅଟୁଟ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ଥିବା, ଅନେକ ଜନୀମାନେ ଘିରି ରହିଛନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗରେ ମଗ୍ନ ଅଛନ୍ତି।
ପଞ୍ଚାଲାନ୍ଵଯସଂଭୂତଂ ପ୍ରଭୂତବଲଵାହନମ୍। ରାଜ୍ଯକାମୋଭଵତ୍ତ୍ଵେକସ୍ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ଜଲୌକସାମ୍
ପଞ୍ଚାଳ ଗୋତ୍ରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବହୁ ଯାନ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ଜଳଚରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଥିଲେ।
ପିତୃଵର୍ତୀ ଚ ଯୋ ଵିପ୍ରଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧକୃତ୍ପିତୃଵତ୍ସଲଃ। ଅପରୌ ମଂତ୍ରିଣୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରଭୂତବଲଵାହନୌ
ଏଠାରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ ଓ ପିତୃଭକ୍ତ ଥିଲେ। ସେ ଦୁଇ ଜଣ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବହୁ ଯାନ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ।