ନ ପୁରଗ୍ରାମଦୁର୍ଗାଣି ନ ଚାଯୁଧଧରା ନରାଃ। ମ୍ରିଯଂତେ ଯତ୍ର ଦୁଃଖଂ ଚ ନାର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଚାଦରଃ
ସେଠାରେ କୌଣସି ସହର, ଗ୍ରାମ କିମ୍ବା କୋଟ ନଥିଲା, କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ନଥିଲେ; ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଃଖ ନଥାଏ, ଧନ ଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଆଦର ନଥିଲା।
ଧର୍ମୈକତାନାଃ ପୁରୁଷାଃ ପୃଥୌ ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରଶାସତି। କଥିତାନି ଚ ପାତ୍ରାଣି ଯତ୍କ୍ଷୀରଂ ଚ ଯଥା ତଵ
ପୃଥୁ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କଲେ ଲୋକମାନେ କେବଳ ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ଥାନ୍ତି; ତୁମେ ପଚାରିଥିବା ପାତ୍ର ଓ ଦୁଧ ବିଷୟରେ ମୁଁ କୁହିଦେଲି।
ଯେଷାଂ ଯେନ ରୁଚିସ୍ତତ୍ର ତେଭ୍ଯୋ ଦତ୍ତଂ ଵିଜାନତା। ଯଜ୍ଞଶ୍ରୀଦେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ମଯା ତୁଭ୍ଯଂ ନିଵେଦିତଂ
ଯେଉଁମାନେ ଯେଉଁ ଭଳି ଇଚ୍ଛା କରିଥିଲେ, ସେହିଅନୁସାରେ ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱାରା ଦାନ ଦିଆଯାଇଥିଲା; ମୁଁ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଶ୍ରୀ ତୁମକୁ ଦେଇଛି।
ଦୁହିତୃତ୍ଵଂ ଗତା ଯସ୍ମାତ୍ପୃଥୋଃ ପୃଥ୍ଵୀ ମହାମତେ। ତସ୍ଯାନୁସାରଯୋଗାଚ୍ଚ ପୃଥିଵୀ ଵିଶ୍ରୁତା ବୁଧୈଃ
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ପୃଥିବୀ ପୃଥୁଙ୍କର କନ୍ୟା ହେବା ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସରିବାରୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ତାକୁ 'ପୃଥିବୀ' ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ କରିଛନ୍ତି।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ଆଦିତ୍ଯଵଂଶମଖିଲଂ ଵଦ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଯଥାକ୍ରମଂ। ସୋମଵଂଶଂ ଚ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞ ଯଥାଵଦ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରହ୍ମନ, ଆଦିତ୍ୟବଂଶକୁ ସଠିକ୍ କ୍ରମରେ କୁହ, ଏବଂ ତୁମେ ଯେପରି ଜାଣ, ସୋମବଂଶ ମଧ୍ୟ ଠିକ୍ ଭଳି ଉଲ୍ଲେଖ କର।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ଵିଵସ୍ଵାନ୍କଶ୍ଯପାତ୍ପୂର୍ଵମଦିତ୍ଯାମଭଵତ୍ପୁରା। ତସ୍ଯ ପତ୍ନୀତ୍ରଯଂ ତଦ୍ଵତ୍ସଂଜ୍ଞା ରାଜ୍ଞୀ ପ୍ରଭା ତଥା
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ପୂର୍ବେ କଶ୍ୟପ ଓ ଅଦିତିଙ୍କଠାରୁ ବିବସ୍ୱାନ୍ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ; ତାଙ୍କର ତିନିଜଣ ଜଣେ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ — ସଞ୍ଜ୍ଞା, ରାଜ୍ଞୀ ଓ ପ୍ରଭା।
ରୈଵତସ୍ଯ ସୁତା ରାଜ୍ଞୀ ରେଵତଂ ସୁଷୁଵେ ସୁତଂ। ପ୍ରଭା ପ୍ରଭାତଂ ସୁଷୁଵେ ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରଂ ସଂଜ୍ଞା ତଥା ମନୁଂ
ରାଜ୍ଞୀ, ରେବତଙ୍କର କନ୍ୟା, ରେବତ ନାମକ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ପ୍ରଭା ପ୍ରଭାତକୁ ଓ ସଞ୍ଜ୍ଞା ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର ଓ ମନୁକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ଯମଶ୍ଚ ଯମୁନା ଚୈଵ ଯମଲୌ ଚ ବଭୂଵତୁଃ। ତତସ୍ତେଜୋମଯଂ ରୂପମସହଂତୀ ଵିଵସ୍ଵତଃ
ଯମ ଓ ଯମୁନା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯମଳ ଜୁମ୍ଲା ମଧ୍ୟ ହେଲେ; ପରେ, ବିବସ୍ୱାନ୍ଙ୍କର ତେଜସ୍ୱୀତା ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟ ରୂପ ନେଲେ।
ନାରୀମୁତ୍ପାଦଯାମାସ ସ୍ଵଶରୀରାଦନିଂଦିତାଂ। ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରୀ ସ୍ଵରୂପରୂପେଣ ନାମ୍ନା ଛାଯେତି ଭାମିନୀ
ସେ ନିଜ ଦେହରୁ ଏକ ଦୋଷରହିତ, ନିଜ ଭଳି ରୂପଶୀଳା ଜନାନୀକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ତାହାର ନାମ ଥିଲା 'ଛାୟା', ଯିଏ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
କିଂକରୋମୀତି ପୁରତଃ ସଂସ୍ଥିତାଂ ତାମଭାଷତ। ଛାଯେ ତ୍ଵଂ ଭଜ ଭର୍ତାରଂ ମଦୀଯଂ ତଂ ଵରାନନେ
ସେ ତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖି କହିଲେ: 'ଛାୟା, ମୋର ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ସେବା କର, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ।'
ଅପତ୍ଯାନି ମଦୀଯାନି ମାତୃସ୍ନେହେନ ପାଲଯ। ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ସା ଦେଵମଗାତ୍କାମାଯ ସୁଵ୍ରତା
ମୋ ସନ୍ତାନମାନେକୁ ଜଣେ ମାଆ ପରି ସ୍ନେହରେ ରକ୍ଷା କର। ଏହିପରି କହି, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ମହିଳା ଇଚ୍ଛାକୁ ନେଇ ଦେବତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
କାମଯାମାସ ଦେଵୋପି ସଂଜ୍ଞେଯମିତି ଚାଦରାତ୍। ଜନଯାମାସ ସାଵର୍ଣିଂ ମନୁଂ ମନୁସ୍ଵରୂପିଣମ୍
ଦେବତା ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନରେ 'ଏହି ସଂଜ୍ଞା' ବୋଲି ଭାବି ସେଠି ଆକାଂକ୍ଷା କଲେ। ତାପରେ ସେ ମନୁଙ୍କ ଆକୃତିର ସାବର୍ଣ୍ଣି ମନୁଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ସଵର୍ଣତ୍ଵାଚ୍ଚ ସାଵର୍ଣେର୍ମନୋର୍ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ଯ ତୁ। ତତଃ ସୁତାଂ ଚ ତପତୀଂ ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରୀଂ ଚୈଵ କ୍ରମେଣ ତୁ
ବର୍ଣ୍ଣର ସମାନତା ଥିବାରୁ, ସେ ସାବର୍ଣ୍ଣି ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ, ଯିଏ ବୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କ ପୁଅ। ଏହା ପରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ସେ ତପତୀ ଏବଂ ତ୍ୱଷ୍ଟାର ଝିଅଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ଛାଯାଯାଂ ଜନଯାମାସ ସଂଜ୍ଞେଯମିତି ଭାସ୍କରଃ। ଛାଯା ସ୍ଵପୁତ୍ରେ ତ୍ଵଧିକଂ ସ୍ନେହଂ ଚକ୍ରେ ମନୌ ତଦା
ଛାୟାରେ ଭାସ୍କର ଏକ ପୁଅ ସଂଜ୍ଞେୟ ନାମରେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏବେ ଛାୟା ତାଙ୍କର ନିଜ ପୁଅପାଇଁ ମନୁଠାରୁ ଅଧିକ ସ୍ନେହ ଦେଖାଇଲେ।
ନ ଚକ୍ଷମେ ମନୁଃ ପୂର୍ଵସ୍ତଦ୍ଯମଃ କ୍ରୋଧମୂର୍ଛିତଃ। ସଂତର୍ଜଯାମାସ ତଦା ପାଦମୁତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣଂ
ପୂର୍ବ ମନୁ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଯମ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ, ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ପାଦ ଉଠାଇ ଛାୟାଙ୍କୁ ଧମକ ଦେଲେ।
ଶଶାପ ଚ ଯମଂ ଛାଯା ଭଵତୁ କ୍ରିମିସଂଯୁତଃ। ପାଦୋଯମେକୋ ଭଵିତା ପୂଯଶୋଣିତଵିସ୍ରଵଃ
ଛାୟା ଯମଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, 'ତୁମର ଏହି ପାଦ କୀଟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ, ଏବଂ ଏହି ପାଦରୁ ପୁସ ଓ ରକ୍ତ ବହୁ।'
ନିଵେଦଯାମାସ ପିତୁର୍ଯମଃ ଶାପେନ ଧର୍ଷିତଃ। ନିଃକାରଣମହଂ ଶପ୍ତୋ ମାତ୍ରା ଦେଵ ସକୋପଯା
ଯମ ଶାପରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ପ୍ରଭୁ, ମୋ ମାଆ କାରଣ ବିନା କ୍ରୋଧରେ ମୋତେ ଶାପ ଦେଲେ।'
ବାଲଭାଵାନ୍ମଯା କିଂଚିଦୁଦ୍ଯତଶ୍ଚରଣଃ ସକୃତ୍। ମନୁନା ଵାର୍ଯମାଣାପି ମମ ଶାପମଦାଦ୍ଵିଭୋ
'ମୋର ଶିଶୁଭାବରେ ମୁଁ କେବଳ ଏକଥର ହଳୁକ ଭାବେ ପାଦ ଉଠାଇଥିଲି। ମନୁ ମୋତେ ରୋକିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଏହି ଶାପ ଦେଲେ, ପ୍ରଭୁ।'
ପ୍ରାଯୋ ନ ମାତା ସାସ୍ମାକମସମା ସ୍ନେହତୋ ଯତଃ। ଦେଵୋପ୍ଯାହ ଯମଂ ଭୂଯଃ କିଂ କରୋମି ମହାମତେ୫୦ 1.8.
'ସେ ଆମର ସତ୍ୟ ସ୍ନେହମୟ ମାଆ ନୁହେଁ, କାରଣ ତାଙ୍କର ସ୍ନେହ ସମାନ ନାହିଁ।' ଦେବତା ପୁନି ଯମଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି, ବୁଦ୍ଧିମାନ?'
ସୌଖ୍ଯାତ୍କସ୍ଯ ନ ଦୁଃଖଂ ସ୍ଯାଦଥଵା କର୍ମସଂତତିଃ। ଅନିଵାର୍ଯା ଭଵସ୍ଯାପି କା କଥାନ୍ଯେଷୁ ଜଂତୁଷୁ
'ସୁଖ ପାଇବାକୁ କିଏ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁନାହିଁ? କିମ୍ବା, ଏହା କର୍ମର ଶୃଙ୍ଖଳା। ତୁମ ପରି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଯଦି ଏହା ଅଟଳ, ତେବେ ଅନ୍ୟମାନେ କଣ କରିପାରିବେ?'
କୃକଵାକୁସ୍ତଵ ପଦେ ସ କ୍ରିମିଂ ଭକ୍ଷଯିଷ୍ଯତି। ଖଂଜଂ ଚ ରୁଚିରଂ ଚୈଵ ପାଦମେତଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି
'ତୁମର ପାଦରେ ଏକ କାଉଁ କୀଟକୁ ଖାଇଦେବ। ଏହି ପାଦ ଅସ୍ଥିର ଓ ବିକୃତ ହେଇଯିବ।'
ଏଵମୁକ୍ତଃ ସମାଶ୍ଵସ୍ତସ୍ତପସ୍ତୀଵ୍ରଂ ଚକାର ହ। ଵୈରାଗ୍ଯାତ୍ପୁଷ୍କରେ ତୀର୍ଥେ ଫଲଫେନାନିଲାଶନଃ
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି ସେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବିରାଗରେ, ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥରେ ଫଳ, ଫେନ ଓ ପବନ ଖାଇ ରହିଲେ।
ପିତାମହଂ ସମାରାଧ୍ଯ ଯାଵଦ୍ଵର୍ଷାଯୁତଂ ପୁନଃ। ତପଃପ୍ରଭାଵାଦ୍ଦେଵେଶଃ ସଂତୁଷ୍ଟଃ ପଦ୍ମସଂଭଵଃ
ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିତାମହଙ୍କୁ ପୂଜି, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ପ୍ରଭାବରେ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଦ୍ମଭୂ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ।
ଵଵ୍ରେ ସ ଲୋକପାଲତ୍ଵଂ ପିତୃଲୋକଂ ତଥାକ୍ଷଯଂ। ଧର୍ମାଧର୍ମାତ୍ମକସ୍ଯାସ୍ଯ ଜଗତସ୍ତୁ ପରୀକ୍ଷଣମ୍
ସେ ଲୋକପାଳ ହେବା, ଅକ୍ଷୟ ପିତୃଲୋକ ଓ ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ ମିଶ୍ରିତ ଏହି ସଂସାରକୁ ବିଚାର କରିବା ଅଧିକାର ଚାହିଲେ।
ଏଵଂ ସ ଲୋକପାଲତ୍ଵମଗମତ୍ପଦ୍ମସଂଭଵାତ୍। ପିତୄଣାମାଧିପତ୍ଯଂ ଚ ଧର୍ମାଧର୍ମସ୍ଯ ଚାନଘ
ଏଭଳି, ପଦ୍ମଭୂଙ୍କୁ ପୂଜି ସେ ଲୋକପାଳ ହେଲେ, ପିତୃମାନେଙ୍କ ଅଧିପତି ଓ ଧର୍ମ ଅଧର୍ମ ଉପରେ ଅଧିକାରୀ ହେଲେ, ହେ ନିର୍ମଳ।
ଵିଵସ୍ଵାନଥ ତଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସଂଜ୍ଞାଯାଃ କର୍ମଚେଷ୍ଟିତଂ। ତ୍ଵଷ୍ଟୁଃ ସମୀପମଗମଦାଚଚକ୍ଷେ ସରୋଷଵାନ୍
ତାପରେ ବିବସ୍ୱାନ୍ ସଂଜ୍ଞାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚଳାଚଳ ଜାଣି, ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ କଥା କହିଲେ।
ତମୁଵାଚ ତତସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟା ସାଂତ୍ଵପୂର୍ଵମିଦଂ ଵଚଃ। ତଵାସହଂତୀ ଭଗଵଂସ୍ତେଜସ୍ତୀଵ୍ରଂ ତମୋନୁଦ
ତ୍ୱଷ୍ଟା ପ୍ରଥମେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ, 'ହେ ଭାଗ୍ୟବାନ, ତୁମର ତୀବ୍ର ତେଜ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ, ଏହି ତେଜ ସେ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ।'
ବଡଵାରୂପମାସ୍ଥାଯ ମତ୍ସକାଶମିହାଗତା। ନିଵାରିତା ମଯା ସା ଚ ତ୍ଵଦ୍ଭଯେନ ଦିଵସ୍ପତେ
'ଘୋଡ଼ି ଆକୃତି ଧରି ସେ ମୋ ପାଖକୁ ଏଠାରେ ଆସିଥିଲେ। ମୁଁ ତୁମ ଭୟରେ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଥିଲି, ହେ ଦିନପତି।'
ଯସ୍ମାଦଵିଜ୍ଞାତମନା ମତ୍ସକାଶମିହାଗତା। ତସ୍ମାନ୍ମଦୀଯଂ ଭଵନଂ ପ୍ରଵେଷ୍ଟୁଂ ନ ତଵାର୍ହତି
ତୁମେ ଅଜଣା ମନେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛ, ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ମୋ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁ।
ଏଵମୁକ୍ତା ଜଗାମାଶୁ ମରୁଦେଶମନିଂଦିତା। ବଡଵାରୂପମାସ୍ଥାଯ ଭୂତଲେ ସଂପ୍ରତିଷ୍ଠିତା
ଏଭଳି କହିବା ପରେ ସେ ଅପରିସ୍କୃତ ମନେ ତୁରନ୍ତ ମାରୁଭୂମିକୁ ଚାଲିଗଲା, ଘୋଡ଼ା ରୂପ ଧାରଣ କରି ଭୂମି ଉପରେ ଦଢ଼ି ରହିଲା।