କିମର୍ଥଂ ଚ କୃତା ସଂଜ୍ଞା ଭୂମେସ୍ସା ପାରିଭାଷିକୀ। ଗୌରିତୀଯଂ ଚ ସଂଜ୍ଞା ଵା ଭୁଵଃ କସ୍ମାଦ୍ବ୍ରଵୀହି ମେ
ଏହି ପୃଥିବୀକୁ 'ଭୂମି' ବୋଲି ଯେଉଁ ବିଶେଷ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି, ତାହା କାହିଁକି? ଏବଂ ତାକୁ 'ଗୌରୀ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଥିର କାରଣ କଣ? ମୋତେ କୁହ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ପୁରା କୃତଯୁଗସ୍ଯାସୀଦଂଗୋ ନାମ ପ୍ରଜାପତିଃ। ମୃତ୍ଯୋସ୍ତୁ ଦୁହିତା ତେନ ପରିଣୀତାତିଦୁର୍ମୁଖୀ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—ପ୍ରାଚୀନ କୃତୟୁଗରେ ଏକ ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଅଙ୍ଗ। ସେ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କର କନ୍ୟା, ଅତ୍ୟନ୍ତ କୁବିକଳା ଥିବା ଜଣେ ଝିଅକୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ।
ସୁନୀଥା ନାମ ତସ୍ଯାସ୍ତୁ ଵେନୋ ନାମ ସୁତଃ ପୁରା। ଅଧର୍ମନିରତଃ କାମୀ ବଲଵାନ୍ଵସୁଧାଧିପଃ
ସେ ଝିଅଙ୍କ ଏକ ପୁଅ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଭେନ। ସେ ଅଧର୍ମରେ ଲିନ, କାମନାପରାୟଣ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୃଥିବୀର ରାଜା ଥିଲେ।
ଲୋକସ୍ଯାଧର୍ମକୃଚ୍ଚାପି ପରଭାର୍ଯାପହାରକଃ। ଅଥ ତସ୍ଯ ପ୍ରସିଦ୍ଯର୍ଥଂ ଜଗଦର୍ଥଂ ମହର୍ଷିଭିଃ
ସେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଅଧର୍ମ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଅନ୍ୟଙ୍କର ଜଣେ ଜଣେ ଜଣେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହରଣ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଓ ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ, ମହାଋଷିମାନେ—
ଅନୁନୀତୋପି ନ ଦଦାଵଶୁଦ୍ଧାତ୍ମାଽଭଯଂ ତତଃ। ଶାପେନ ମାରଯିତ୍ଵୈନମରାଜକଭଯାର୍ଦିତାଃ
ସେ ପବିତ୍ର ହୃଦୟ ବ୍ୟକ୍ତି, ଅନୁରୋଧ କରାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା ଦେଲେ ନାହିଁ। ଏହାପରେ, ରାଜାଙ୍କ ଭୟରେ ଅତି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ଶାପ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ।
ମମଂଥୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ତସ୍ଯ ବଲାଦ୍ଦେହମକଲ୍ମଷାଃ। ତତ୍କାଯାନ୍ମଥ୍ଯମାନାତ୍ତୁ ଜନିତା ମ୍ଲେଚ୍ଛଜାତଯଃ
ସେହି ନିର୍ମଳ ମନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ବଳପୂର୍ବକ ମଥିଲେ। ସେହି ଦେହ ମଥିବାରୁ ବିଭିନ୍ନ ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଜାତିର ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା।
ଶରୀରେ ମାତୁରଂଶେନ କୃଷ୍ଣାଂଜନସମପ୍ରଭାଃ। ପିତୁରଂଶସ୍ଯ ସଂଗେନ ଧାର୍ମିକୋ ଧର୍ମକାରକଃ
ମାଆଁଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେମାନଙ୍କର ରଙ୍ଗ କଳା ଅଞ୍ଜନ ପରି ଥିଲା। ବାପାଙ୍କ ଅଂଶ ସହ ମିଶି, ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଉତ୍ପନ୍ନୋ ଦକ୍ଷିଣାଦ୍ଧସ୍ତାତ୍ସଧନୁଃ ସଶରୋ ଗଦୀ। ଦିଵ୍ଯତେଜୋମଯଃ ପୁତ୍ରସ୍ସରତ୍ନକଵଚାଂଗଦଃ
ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତରୁ ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ଧନୁଷ, ତୀର ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ସେ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ, ରତ୍ନମୟ କବଚ ଓ ବାହୁଡ଼ି ଧାରିଥିଲେ।
ପୃଥୁରେଵାଭଵନ୍ନାମ୍ନା ସ ଚ ଵିଷ୍ଣୁରଜାଯତ। ସ ଵିପ୍ରୈରଭିଷିକ୍ତଃ ସଂସ୍ତପଃ କୃତ୍ଵା ସୁଦୁଷ୍କରଂ
ସେ ପୁଅଙ୍କୁ 'ପୃଥୁ' ନାମରେ ଜଣାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କଲେ ଏବଂ ସେ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ।
ଵିଷ୍ଣୋର୍ଵରେଣ ସର୍ଵସ୍ଯ ପ୍ରଭୁତ୍ଵମଗମତ୍ପ୍ରଭୁଃ। ନିଃସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଵଷଟ୍କାରଂ ନିର୍ଦ୍ଧର୍ମଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଭୂତଲଂ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରୁ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଶାସନ କରିବା ଶକ୍ତି ପାଇଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ଭୂମିରେ ନ ବେଦ ପାଠ ହେଉଛି, ନ ்ଯଜ୍ଞ ହେଉଛି, ଏବଂ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉନାହିଁ।
ଵେଦ୍ଧୁମେଵୋଦ୍ଯତଃ କୋପାଚ୍ଛରେଣାମିତଵିକ୍ରମଃ। ତତୋ ଗୋରୂପମାସ୍ଥାଯ ଭୂଃ ପଲାଯିତୁମୁଦ୍ଯତା
ସେ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, କ୍ରୋଧରେ ଭୂମିକୁ ତୀରରେ ବିଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ତେବେ, ଭୂମି ଗାଈ ରୂପ ଧାରଣ କରି ପଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ପୃଷ୍ଠେ ତ୍ଵନ୍ଵଗମତ୍ତସ୍ଯାଃ ପୃଥୁଃ ସେଷୁଶରାସନଃ। ତତଃ ସ୍ଥିତ୍ଵୈକଦେଶେ ତୁ କିଂ କରୋମୀତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍
ପୃଥୁ ଧନୁଷ ଓ ତୀର ନେଇ, ତାଙ୍କ ପଛରୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ତାପରେ, ଭୂମି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଦଢ଼ି ରହି, 'ମୁଁ କଣ କରିବି?' ବୋଲି ପଚାରିଲେ।
ପୃଥୁରପ୍ଯଵଦଦ୍ଵାକ୍ଯମୀପ୍ସିତଂ ଦେହି ସୁଵ୍ରତେ। ସର୍ଵସ୍ଯ ଜଗତଃ ଶୀଘ୍ରଂ ସ୍ଥାଵରସ୍ଯ ଚରସ୍ଯ ଚ
ପୃଥୁ ମଧ୍ୟ କହିଲେ, 'ହେ ସୁଶୀଳେ, ଦୟାକରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପାଇଁ ଯାହା ଆବଶ୍ୟକ, ତାହା ଶୀଘ୍ର ଦିଅ।'
ତଥେତି ଚାବ୍ରଵୀଦ୍ଭୂମିର୍ଦୁଦୋହ ସ ନରାଧିପଃ। ସ୍ଵକେ ପାଣୌ ପୃଥୁର୍ଵତ୍ସଂ କୃତ୍ଵା ସ୍ଵାଯଂଭୁଵଂ ମନୁଂ
ଭୂମି କହିଲେ, 'ଯେପରି ଆପଣ କହିଛନ୍ତି, ସେପରି ହେଉ।' ତାପରେ ସେ ରାଜା ତାଙ୍କ ହାତରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କୁ ବଛ୍ଛା କରି ଭୂମିକୁ ଦୁହିଲେ।
ତଦନ୍ନମଭଵଦ୍ଦୁଗ୍ଧଂ ପ୍ରଜା ଜୀଵଂତି ଯେନ ତୁ। ତତସ୍ତୁ ଋଷିଭିର୍ଦୁଗ୍ଧା ଵତ୍ସଃ ସୋମସ୍ତଦାଭଵତ୍
ସେହି ଦୁଧ ଖାଦ୍ୟ ରୂପେ ହେଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାମାନେ ବଞ୍ଚନ୍ତି। ପରେ ଋଷିମାନେ ଭୂମିକୁ ଦୁହିଲେ, ସେଠାରେ ସୋମ ବଛ୍ଛା ହେଲେ।
ଦୋଗ୍ଧା ଵାଚସ୍ପତିରଭୂତ୍ପାତ୍ରଂ ଵେଦସ୍ତପୋ ରସଃ। ଦେଵୈଶ୍ଚ ଵସୁଧା ଦୁଗ୍ଧା ମରୁଦ୍ଦୋଗ୍ଧା ତଦାଭଵତ୍
ବ୍ରହ୍ମସ୍ପତି ଦୁହିବାକୁ ଥିଲେ, ପାତ୍ର ହେଲା ବେଦ, ରସ ହେଲା ତପସ୍ୟା। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୂମିକୁ ଦୁହିଲେ, ମରୁତ ଦୁହିବାକୁ ଥିଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଵତ୍ସଃ ସମଭଵତ୍କ୍ଷୀରମୂର୍ଜ୍ଜସ୍ଵଲଂ ବଲଂ। ଦେଵାନାଂ କାଂଚନଂ ପାତ୍ରଂ ପିତୃଣାଂ ରାଜତଂ ତଥା
ଇନ୍ଦ୍ର ବଛ୍ଛା ହେଲେ, ଦୁଧ ହେଲା ଶକ୍ତି ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉର୍ଜା। ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ପାତ୍ର ହେଲା ସୁନା, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଚାଁଦି।
ଅଂତକଶ୍ଚାଭଵଦ୍ଦୋଗ୍ଧା ଯମୋ ଵତ୍ସଃ ସ୍ଵଧା ରସଃ। ବିଲଂ ଚ ପାତ୍ରଂ ନାଗାନାଂ ତକ୍ଷକୋ ଵତ୍ସକୋଭଵତ୍
ଅନ୍ତକ ଦୁହିବାକୁ ଥିଲେ, ଯମ ବଛ୍ଛା ହେଲେ, ରସ ହେଲା ସ୍ୱଧା। ନାଗମାନେ ପାଇଁ ପାତ୍ର ହେଲା ଗହ୍ୱର, ତକ୍ଷକ ବଛ୍ଛା ହେଲେ।
ଵିଷଂ କ୍ଷୀରଂ ତତୋ ଦୋଗ୍ଧା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରୋଭଵତ୍ପୁନଃ। ଅସୁରୈରପି ଦୁଗ୍ଧେଯଂ ଆଯସେ ଶତ୍ରୁପୀଡନମ୍
ତାପରେ ବିଷ ଦୁଧ ହେଲା, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଦୁହିବାକୁ ଥିଲେ। ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୂମିକୁ ଦୁହିଲେ, ଲୋହାର ପାତ୍ରରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇବା ଶକ୍ତି ମିଳିଲା।
ପାତ୍ରେ ମାଯାମଭୂଦ୍ଵତ୍ସଃପ୍ରାଲ୍ହାଦିସ୍ତୁଵିରୋଚନଃ। ଦୋଗ୍ଧା ତ୍ରିମୂର୍ଦ୍ଧା ତତ୍ରାସୀନ୍ମାଯା ଯେନ ପ୍ରଵର୍ତିତା
ଅସୁରମାନେ ପାଇଁ ପାତ୍ର ହେଲା ମାୟା, ବଛ୍ଛା ହେଲେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଓ ବିରୋଚନ। ତିନିମୁଣ୍ଡିଆ ଦୁହିବାକୁ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମାୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ଯକ୍ଷୈଶ୍ଚ ଵସୁଧା ଦୁଗ୍ଧା ପୁରାଂତର୍ଦ୍ଧାନମୀପ୍ସୁଭିଃ। କୃତ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାଵସୁଂ ଵତ୍ସଂ ମଣିମଂତଂ ମହୀପତେ
ଯକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୂମିକୁ ଦୁହିଲେ, ଗୁପ୍ତ ଧନ ଆଶା କରି। ବଛ୍ଛା ହେଲେ ବିଶ୍ୱାବସୁ, ପାତ୍ର ହେଲା ମଣି।
ପ୍ରେତରକ୍ଷୋଗଣୈର୍ଦୁଗ୍ଧା ଵସା ରୁଧିରମୁଲ୍ବଣଂ। ରୌପ୍ଯନାଭୋଭଵଦ୍ଦୋଗ୍ଧା ସୁମାଲୀ ଵତ୍ସ ଏଵ ଚ
ପ୍ରେତ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୂମିକୁ ଦୁହିଲେ, ଚର୍ବି ଓ ଭୟଙ୍କର ରକ୍ତ ପାଇଁ। ସୁମାଳି ଦୁହିବାକୁ ଥିଲେ, ପାତ୍ର ହେଲା ଚାଁଦି, ବଛ୍ଛା ମଧ୍ୟ ସେଇ।
ଗଂଧର୍ଵୈଶ୍ଚ ପୁନର୍ଦୁଗ୍ଧା ଵସୁଧା ସାପ୍ସରୋଗଣୈଃ। ଵତ୍ସଂ ଚିତ୍ରରଥଂ କୃତ୍ଵା ଗଂଧାନ୍ପଦ୍ମଦଲେ ତଥା
ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ ମିଳି ଆଉଥରେ ପୃଥିବୀକୁ ଦୁଧିଲେ, ଚିତ୍ରରଥଙ୍କୁ ବଛ୍ଛା କରି, ପଦ୍ମପତ୍ର ଉପରେ ସୁଗନ୍ଧ ଏକଠା କଲେ।
ଦୋଗ୍ଧାଵସୁରୁଚିର୍ନାମାଥର୍ଵଵେଦସ୍ଯ ପାରଗଃ। ଗିରିଭିର୍ଵସୁଧା ଦୁଗ୍ଧା ରତ୍ନାନି ଵିଵିଧାନି ଚ
ଅଥର୍ବବେଦର ଜ୍ଞାନୀ, ସୁରୁଚିର ନାମକ ଡୋଘ୍ଧା ପାହାଡ଼ମାନେ ବଛ୍ଛା କରି ପୃଥିବୀକୁ ଦୁଧିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ମଣି ଓ ରତ୍ନ ପାଇଲେ।
ଔଷଧାନି ଚ ଦିଵ୍ଯାନି ଦୋଗ୍ଧା ମେରୁର୍ମହୀଧରଃ। ଵତ୍ସୋଭୂଦ୍ଧିମଵାଂସ୍ତତ୍ର ପାତ୍ରଂ ଶୈଲମଯଂ ପୁନଃ
ମହାପାହାଡ଼ ମେରୁ ଦିବ୍ୟ ଔଷଧି ପାଇଁ ପୃଥିବୀକୁ ଦୁଧିଲେ, ହିମବନ୍ତ ବଛ୍ଛା ହେଲେ ଏବଂ ପାତ୍ର ପାହାଡ଼ର ପଥରରେ ଥିଲା।
ଵୃକ୍ଷୈଶ୍ଚ ଵସୁଧା ଦୁଗ୍ଧା କ୍ଷୀରଂ ଛିନ୍ନପ୍ରରୋହଣଂ। ପାଲାଶପାତ୍ରେ ଦୋଗ୍ଧା ତୁ ସାଲଃ ପୁଷ୍ପଵନାକୁଲଃ
ଗଛମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଦୁଧିଲେ, ଛେଦିତ ପ୍ରରୋହର ଦୁଧ ନେଇ, ପାଳାଶ ପତ୍ରର ପାତ୍ରରେ ଏହି କାମ କଲେ, ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ସାଲ ଗଛ ଦୁଧିଲେ।
ପ୍ଲକ୍ଷୋଭଵତ୍ତତୋ ଵତ୍ସଃ ସର୍ଵଵୃକ୍ଷଵନାଧିପଃ। ଏଵମନ୍ଯୈଶ୍ଚ ଵସୁଧା ତଥା ଦୁଗ୍ଧା ଯଥେଚ୍ଛତଃ
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଗଛ ଓ ଜଙ୍ଗଲର ମାଲିକ ପ୍ଲକ୍ଷ ବଛ୍ଛା ହେଲେ; ଏଭଳି ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଦୁଧିଲେ।
ଆଯୁର୍ଦ୍ଧନାନି ସୌଖ୍ଯଂ ଚ ପୃଥୌ ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରଶାସତି। ନ ଦାରିଦ୍ର୍ଯଂ ତଥା ରୋଗୀ ନାଧନୋନଚପାପକୃତ୍
ପୃଥୁ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କଲେ ସମୟରେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ, ଧନ ଓ ସୁଖ ଥାଏ; ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ରୋଗ, ଦୁଃଖୀ କିମ୍ବା ପାପୀ କେହି ନଥାଏ।
ନୋପସର୍ଗା ନ ଚାଘାତଃ ପୃଥୌ ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରଶାସତି। ନିତ୍ଯଂପ୍ରମୁଦିତାଲୋକା ଦୁଃଖଶୋକଵିଵର୍ଜିତାଃ
ପୃଥୁ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କଲେ କୌଣସି ବିପଦ କିମ୍ବା ଆଘାତ ନଥାଏ; ଲୋକମାନେ ସଦା ଖୁସିରେ ରହନ୍ତି, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରୁ ମୁକ୍ତ।
ଧନୁଃ କୋଟ୍ଯା ଚ ଶୈଲେଂଦ୍ରାନୁତ୍ସାର୍ଯ ସ ମହାବଲଃ। ଭୂମଂଡଲଂ ସମଂ ଚକ୍ରେ ଲୋକାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା
ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼ମାନେକୁ ଦୂରେ ହଟାଇ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ପୃଥିବୀକୁ ସମାନ କଲେ।