ତତୋଧିପଂ ଦକ୍ଷିଣତଶ୍ଚକାର ସର୍ଵେଶ୍ଵରଂ ଶଂଖପଦାଭିଧାନମ୍। ସକେତୁମଂତଂ ଦିଗଧୀଶମୀଶଂ ଚକାର ପଶ୍ଚାଦ୍ଭୁଵନାଂଡଗର୍ଭଃ
ତାପରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଅଧିପତି ଭାବେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶଂଖପଦଙ୍କୁ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ଅଧିପତି ଭାବେ ସକେତୁମାନ୍ତଙ୍କୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅଧିପତି ଭାବେ ଭୁବନାଣ୍ଡଗର୍ଭଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।
ହିରଣ୍ଯରୋମାଣମୁଦଗ୍ଦିଗୀଶଂ ପ୍ରଜାପତିଂ ମେଘସୁତଂ ଚକାର। ଅଦ୍ଯାପି କୁର୍ଵଂତି ଦିଶାମଧୀଶାଃ ସଦା ଵହଂତସ୍ତୁ ଭୁଵୋଭିରକ୍ଷାମ୍
ସେ ମେଘର ପୁତ୍ର ହିରଣ୍ୟରୋମାଣଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦିଗର ଅଧିପତି କଲେ; ଏଠାରେ ଦିଗ୍ବାଣୀମାନେ ଏଯାଁ ଯାଁ ସମୟରେ ଭୂମିକୁ ସଦା ସୁରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।
ଚତୁର୍ଭିରେତୈଃ ପୃଥୁନାମଧେଯୋ ନୃପୋଭିଷିକ୍ତଃ ପ୍ରଥମଃ ପୃଥିଵ୍ଯାମ୍। ଗତେଂତରେ ଚାକ୍ଷୁଷନାମଧେଯେ ଵୈଵସ୍ଵତଂ ଚକ୍ରୁରିମଂ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ
ଏହି ଚାରିଜଣ ସହିତ ପୃଥୁ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରଥମ ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଲେ; ସେ ଚାଲିଗଲାପରେ, ଚାକ୍ଷୁଷ ନାମକ ଯୁଗରେ, ସେମାନେ ବୈବସ୍ୱତଙ୍କୁ ପୃଥିବୀର ରାଜା କଲେ।
ଗତେଂତରେ ଚାକ୍ଷୁଷନାମଧେଯେ ଵୈଵସ୍ଵତାଖ୍ଯେ ଚ ପୁନଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ। ପ୍ରଜାପତିଃ ସୋସ୍ଯ ଚରାଚରସ୍ଯ ବଭୂଵ ସୂର୍ଯାନ୍ଵଯଜଃ ସଚିହ୍ନଃ
ଚାକ୍ଷୁଷ ଯୁଗ ଶେଷ ହେଲାପରେ ଏବଂ ବୈବସ୍ୱତ ଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟର ବଂଶର ଚିହ୍ନିତ ପୁତ୍ର ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀର ଅଧିପତି ହେଲେ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ମନ୍ଵଂତରାଣି ସର୍ଵାଣି ମନୂନାଂ ଚରିତାନି ଯତ୍। ପ୍ରମାଣଂ ଚୈଵ କଲ୍ପସ୍ଯ ତତ୍ସୃଷ୍ଟିଂ ଚ ସମାସତଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ହେ କୁରୁବଂଶୀ, ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତର, ମନୁମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, କଳ୍ପର ମାପ ଓ ତାହାର ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ସାରାଂଶରେ ଶୁଣ।
ଏକଚିତ୍ତଃ ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ଶୃଣୁ କୌରଵନଂଦନ। ଯାମା ନାମ ପୁରା ଦେଵା ଆସନ୍ସ୍ଵାଯଂଭୁଵାଂତରେ
ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ମନେ ଶୁଣ, ହେ କୁରୁବଂଶର ଅଭିମାନ: ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦେବତାମାନେ 'ୟାମ' ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ।
ସପ୍ତୈଵ ଋଷଯଃ ପୂର୍ଵଂ ଯେ ମରୀଚ୍ଯାଦଯଃ ସ୍ମୃତାଃ। ଆଗ୍ନୀଧ୍ରଶ୍ଚାଗ୍ନିବାହୁଶ୍ଚ ଵିଭୁଃ ସଵନ ଏଵ ଚ
ସେଠାରେ ପୂର୍ବତନ ସପ୍ତ ଋଷି, ଯେଉଁମାନେ ମରୀଚି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଏବଂ ଆଗ୍ନୀଧ୍ର, ଆଗ୍ନିବାହୁ, ବିଭୁ ଓ ସବନ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମାନ୍ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ଭଵ୍ଯୋ ମେଧା ମେଧାତିଥିର୍ଵସୁଃ। ସ୍ଵାଯଂଭୁଵସ୍ଯାସ୍ଯ ମନୋର୍ଦଶୈତେ ଵଂଶଵର୍ଦ୍ଧନାଃ
ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନ, ଦ୍ୟୁତିମାନ, ଭବ୍ୟ, ମେଧା, ମେଧାତିଥି, ବସୁ—ଏହି ଦଶଜଣ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କର ବଂଶବଢ଼ାଇଥିଲେ।
ପ୍ରତିସର୍ଗମମୀ କୃତ୍ଵା ଜଗ୍ମୁସ୍ତେ ପରମଂ ପଦମ୍। ଏଵଂ ସ୍ଵାଯଂଭୁଵଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସ୍ଵାରୋଚିଷମତଃ ପରମ୍
ବିଶ୍ୱର ପୁନଃସୃଷ୍ଟିର ବିବରଣୀ ସମାପ୍ତ କରି, ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରର କଥା କୁହାଯାଇଛି। ଏବେ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରର କଥା ଆସୁଛି।
ସ୍ଵାରୋଚିଷସ୍ଯ ତନଯାଶ୍ଚତ୍ଵାରୋ ଦେଵଵର୍ଚସଃ। ନଭୋନଭସ୍ଯ ପ୍ରଭୃତିର୍ଭାଵନଃ କୀର୍ତିଵର୍ଦ୍ଧନଃ
ସ୍ୱାରୋଚିଷଙ୍କର ଚାରିଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଅ ଥିଲେ—ନଭୋନଭ, ପ୍ରଭୃତି, ଭାବନ, ଏବଂ କୀର୍ତ୍ତିବର୍ଦ୍ଧନ।
ଦତ୍ତୋଗ୍ନିଶ୍ଚ୍ଯଵନସ୍ତଂଭଃ ପ୍ରାଣଃ କଶ୍ଯପ ଏଵ ଚ। ଅର୍ଵା ବୃହସ୍ପତିଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତ ସପ୍ତର୍ଷଯୋଭଵନ୍
ଦତ୍ତ, ଅଗ୍ନି, ଚ୍ୟବନ, ସ୍ତମ୍ଭ, ପ୍ରାଣ, କଶ୍ୟପ ଏବଂ ଅର୍ବା ବୃହସ୍ପତି—ଏହି ସାତଜଣ ସପ୍ତ ଋଷି ହେଲେ।
ତଦା ଦେଵାଶ୍ଚ ତୁଷିତାଃ ସ୍ମୃତା ସ୍ଵାରୋଚିଷେଂତରେ। ହଵୀଂଦ୍ରସୁଃକୃତୋ ମୂର୍ତିରାପୋ ଜ୍ଯୋତିରଥଃ ସ୍ମୃତଃ
ସେ ସମୟରେ, ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଦେବମାନେ ତୁଷିତ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ। ହବୀନ୍ଦ୍ର, ସୁକୃତ, ମୂର୍ତ୍ତି, ଆପ, ଏବଂ ଜ୍ୟୋତିରଥ ନାମରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ସୁତାଃ ସପ୍ତ ଯେ ପ୍ରଜାପତଯସ୍ତଦା। ଦ୍ଵିତୀଯମେତତ୍କଥିତଂ ମନ୍ଵଂତରମତଃ ପରଂ
ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ସାତିଝଣ ପୁଅ, ସେ ସମୟରେ ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ। ଏହିଭଳି ଦ୍ୱିତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତରର କଥା କୁହାଯାଇଛି। ଏବେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ମନ୍ବନ୍ତର।
ଅନ୍ଯଚ୍ଚୈଵ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଥା ମନ୍ଵଂତରଂ ଶୁଭଂ। ମନୁର୍ନାମୌତ୍ତମିସ୍ତତ୍ର ଦଶ ପୁତ୍ରାନଜୀଜନତ୍
ଏବେ ମୁଁ ଆଉ ଏକ ଶୁଭ୍ର ମନ୍ବନ୍ତରର କଥା କହିବି। ସେଠାରେ ଉତ୍ତମ ନାମକ ମନୁଙ୍କର ଦଶଜଣ ପୁଅ ଜନ୍ମିଥିଲେ।
ଇଷଊର୍ଜସ୍ତନୂଜଶ୍ଚ ଶୁଚିଃ ଶୁକ୍ରସ୍ତଥୈଵ ଚ। ମଧୁଶ୍ଚ ମାଧଵଶ୍ଚୈଵ ନଭସ୍ଯୋଥ ନଭସ୍ତଥା
ଇଷ, ଊର୍ଜ, ତନୂଜ, ଶୁଚି, ଶୁକ୍ର, ମଧୁ, ମାଧବ, ନଭସି ଏବଂ ନଭସ—
ସହଃ ସହସ୍ଯ ଏତେଷାମୁତ୍ତମଃ କୀର୍ତିଵର୍ଦ୍ଧନଃ। ଭାନଵସ୍ତତ୍ର ଦେଵାଃ ସ୍ଯୁରୂର୍ଜାଃ ସପ୍ତର୍ଷଯଃ ସ୍ମୃତାଃ
ସହ ଏବଂ ସହସ୍ୟ; ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ଭାନବମାନେ ଦେବ ଥିଲେ ଏବଂ ଊର୍ଜମାନେ ସପ୍ତ ଋଷି ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।
କୌକଭିଣ୍ଡିଃ କୁତୁଣ୍ଡଶ୍ଚ ଦାଲ୍ଭ୍ଯଃ ଶଂଖଃ ପ୍ରଵାହିତଃ। ମିତିଶ୍ଚ ସଂମିତିଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତୈତେ ଯୋଗଵର୍ଦ୍ଧନାଃ
କୌକଭିଣ୍ଡି, କୁତୁଣ୍ଡ, ଦାଲ୍ଭ୍ୟ, ଶଂଖ, ପ୍ରବାହିତ, ମିତି ଏବଂ ସଂମିତି—ଏହି ସାତଜଣ ଯୋଗରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ।
ମନ୍ଵଂତରଂ ଚତୁର୍ଥଂ ତୁ ତାମସଂ ନାମ ଵିଶ୍ରୁତଂ। କପିଃ ପୃଥୁସ୍ତଥୈଵାଗ୍ନିରକପିଃ କଵିରେଵ ଚ
ଚତୁର୍ଥ ମନ୍ବନ୍ତର, ଯାହାକୁ ତାମସ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ସେଠାରେ କପି, ପୃଥୁ, ଅଗ୍ନି, ଅକପି ଏବଂ କବି ଥିଲେ।
ତଥୈଵ ଜନ୍ଯଧାମାନୌ ମୁନଯଃ ସପ୍ତ ନାମତଃ। ସାଧ୍ଯା ଦେଵଗଣା ଯେ ଚ କଥିତାସ୍ତାମସେଂତରେ
ଏଭଳି ଭାବରେ ଜନ୍ୟଧାମନ ଏବଂ ଔନଉ—ଏହି ସାତିଝଣ ମୁନିଙ୍କ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ସାଧ୍ୟମାନେ ଦେବଗଣ ଭାବେ ତାମସ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ଅକଲ୍ମଷସ୍ତପୋଧନ୍ଵୀ ତପୋମୂଲସ୍ତପୋଧନଃ। ତପୋରାଶିସ୍ତପସ୍ଯଶ୍ଚ ସୁତପସ୍ଯଃ ପରଂତପଃ
ଅକଳ୍ମଷ, ତପୋଧନ୍ବୀ, ତପୋମୂଳ, ତପୋଧନ, ତପୋରାଶି, ତପସ୍ୟା, ସୁତପସ୍ୟା ଏବଂ ପରଂତପ।
ତାମସସ୍ଯ ସୁତାଃ ସର୍ଵେ ଦଶଵଂଶଵିଵର୍ଦ୍ଧନାଃ। ପଂଚମସ୍ଯ ମନୋସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ରୈଵତସ୍ଯାଂତରଂ ଶୃଣୁ
ତାମସଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦଶଜଣ ପୁଅ ବଂଶକୁ ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲେ। ଏବେ ପଞ୍ଚମ ମନୁ ରୈବତଙ୍କ ମନ୍ବନ୍ତର ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ଦେଵବାହୁଃ ସୁବାହୁଶ୍ଚ ପର୍ଜ୍ଯନ୍ଯଃ ସମଯୋମୁନିଃ। ହିରଣ୍ଯରୋମା ସପ୍ତାଶ୍ଵଃ ସପ୍ତୈତେ ଋଷଯଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଦେବବାହୁ, ସୁବାହୁ, ପର୍ଜ୍ୟନ୍ୟ, ସମୟ ମୁନି, ହିରଣ୍ୟରୋମା ଏବଂ ସପ୍ତାଶ୍ୱ—ଏହି ସାତଜଣ ଋଷି ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।
ଦେଵାଶ୍ଚ ଭୂତରଜସସ୍ତଥା ପ୍ରକୃତଯଃ ସ୍ମୃତାଃ। ଅଵଶସ୍ତତ୍ଵଦର୍ଶୀ ଚ ଵୀତିମାନ୍ହଵ୍ଯପଃ କପିଃ
ଦେବମାନେ ଭୂତରଜସ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ପ୍ରକୃତିମାନେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ଅବଶ, ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ, ବୀତିମାନ, ହବ୍ୟପ ଏବଂ କପି।
ମୁକ୍ତୋ ନିରୁତ୍ସୁକଃ ସତ୍ଵୋ ନିର୍ମୋହୋଥ ପ୍ରକାଶକଃ। ଧର୍ମଵୀର୍ଯବଲୋପେତା ଦଶୈତେ ରେଵତାତ୍ମଜାଃ୧୦୦ 1.7.
ମୁକ୍ତ, ନିରୁତ୍ସୁକ, ସତ୍ତ୍ୱ, ନିର୍ମୋହ, ପ୍ରକାଶକ; ଧର୍ମ, ପ୍ରତାପ ଏବଂ ଶକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ—ଏହି ଦଶଜଣ ରୈବତଙ୍କ ପୁଅ।
ଭୃଗୁଃ ସୁଧାମା ଵିରଜଃ ସହିଷ୍ଣୁର୍ନାରଦସ୍ତଥା। ଵିଵସ୍ଵାନ୍କୃତିନାମା ଚ ସପ୍ତ ସପ୍ତର୍ଷଯୋପରେ
ଭୃଗୁ, ସୁଧାମା, ବିରଜ, ସହିଷ୍ଣୁ, ନାରଦ, ଭିବସ୍ୱାନ୍ ଏବଂ କୃତି—ଏହି ସାତଜଣ ସପ୍ତ ଋଷି ଥିଲେ।
ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯାଂତରେ ଦେଵା ଲେଖାନାମପରିଶ୍ରୁତାଃ। ଵିଭଵୋଥ ପୃଥକ୍ଚାନୁ କୀର୍ତିତାସ୍ତ୍ରିଦିଵୌକସଃ
ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତର ଅନ୍ତରାଳରେ ଦେବମାନେ ଲେଖା ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ତେବେ ସେମାନେ ବିଶେଷ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନୁହଁନ୍ତି। ବିଭବ ଏବଂ ପୃଥକ୍ଚାନୁ ତ୍ରିଦିବର ବାସିନ୍ଦା ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯାଂତରେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଦେଵାନାଂ ପଂଚମୋ ଜନଃ। ରୁରୁପ୍ରଭୃତଯସ୍ତଦ୍ଵଚ୍ଚାକ୍ଷୁଷସ୍ଯ ସୁତା ଦଶ
ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟ ଆସିଲାବେଳେ, ଦେବମାନେ ପଞ୍ଚମ ଦଳ ହେଲେ। ଏହିପରି, ଚାକ୍ଷୁଷଙ୍କର ଦଶଜଣ ପୁଅ, ରୁରୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ସ୍ଵାଯଂଭୁଵେ ଵଂଶେ ଯେ ମଯା ପୂର୍ଵମେଵ ତେ। ଅନ୍ତରଂ ଚାକ୍ଷୁଷଂ ଚୈଵ ମଯା ତେ ପରିକୀର୍ତିତଂ
ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ବଂଶର ଥିଲେ ବୋଲି କହିଥିଲି, ଏବଂ ଚାକ୍ଷୁଷ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଇଛି।
ସପ୍ତମଂ ଚ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଦ୍ଵୈଵସ୍ଵତମୁଚ୍ଯତେ। ଅତ୍ରିଶ୍ଚୈଵ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚ କଶ୍ଯପୋ ଗୌତମସ୍ତଥା
ଏବେ ମୁଁ ସପ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତର, ଯାହାକୁ ବୈବସ୍ବତ କୁହାଯାଏ, ସେଥିରେ ଅତ୍ରି, ବଶିଷ୍ଠ, କଶ୍ୟପ ଓ ଗୌତମଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି।
ଭାରଦ୍ଵାଜସ୍ତଥା ଯୋଗୀ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍। ଜମଦଗ୍ନିଶ୍ଚ ସପ୍ତୈତେ ସାଂପ୍ରତଂ ତେ ମହର୍ଷଯଃ
ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଯୋଗୀ, ବଳଶାଳୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଜମଦଗ୍ନି—ଏହି ସପ୍ତଜଣେ ଏବେର ମହାଋଷି ଭାବରେ ପରିଚିତ।