ହଂସ ସାରସ କାରଂଡ ପ୍ଲଵାନ୍ଶୁଚିରଜୀଜନତ୍। ଏତେ ତାମ୍ରାସୁତାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଵିନତାଯା ନିଶାମଯ
ଶୁଚି ହଂସ, ସାରସ, କାରଣ୍ଡ, ପ୍ଲବ (ଜଳପକ୍ଷୀ) ଦେଲେ । ଏମାନେ ତାମ୍ରାଙ୍କ ଝିଅ ଭାବରେ ପରିଚିତ । ଏବେ ଭିନତା ବିଷୟରେ ଶୁଣ ।
ଗରୁଡଃ ପତଗଶ୍ରେଷ୍ଠୋଽରୁଣଶ୍ଚେଶଃ ପତତ୍ରିଣାମ୍। ସୌଦାମିନୀ ତଥା କନ୍ଯା ଯେଯଂ ନଭସି ଵିଶ୍ରୁତା
ଗରୁଡ — ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ — ଓ ଅରୁଣ — ପତତ୍ରିମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ — ଏବଂ ସୌଦାମିନୀ, ଯିଏ ଆକାଶରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।
ସଂପାତିଶ୍ଚ ଜଟାଯୁଶ୍ଚ ଅରୁଣସ୍ଯ ସୁତାଵୁଭୌ। ସଂପାତିପୁତ୍ରୋ ବଭ୍ରୁଶ୍ଚ ଶୀଘ୍ରଗଶ୍ଚାତିଵିଶ୍ରୁତଃ
ସମ୍ପାତି ଓ ଜଟାୟୁ — ଅରୁଣଙ୍କ ଦୁଇଁଜଣ ପୁଅ । ସମ୍ପାତିଙ୍କ ପୁଅ ବଭ୍ରୁ ଓ ଶୀଘ୍ରଗ — ଏମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।
ଜଟାଯୋଃ କର୍ଣିକାରଶ୍ଚ ଶତଗାମୀ ଚ ଵିଶ୍ରୁତୌ। ତେଷାମସଂଖ୍ଯମଭଵତ୍ପକ୍ଷିଣାଂ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରକମ୍
ଜଟାୟୁଙ୍କର କର୍ଣ୍ଣିକାର ଓ ଶତଗାମୀ — ଦୁଇଁଜଣ ପୁଅ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ସେମାନଙ୍କର ପକ୍ଷୀ ସନ୍ତାନ ଓ ପୋତା ଅସଂଖ୍ୟ ।
ସୁରସାଯାଂ ସହସ୍ରଂ ତୁ ସର୍ପାଣାମଭଵତ୍ପୁରା। ସହସ୍ରଶିରସାଂ କଦ୍ରୂଃ ସହସ୍ରଂ ପ୍ରାପ ସୁଵ୍ରତା
ସୁରସାଙ୍କୁ ଠାରୁ ପୂର୍ବକାଳରେ ଏକ ହଜାର ନାଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । କଦ୍ରୁ ଶୁଭ ନିୟମରେ ଏକ ହଜାର ମୁଣ୍ଡିଆ ନାଗ ପାଇଲେ ।
ପ୍ରଧାନାସ୍ତେଷୁ ଵିଖ୍ଯାତା ଷ୍ଷଡ୍ଵିଂଶତିରରିନ୍ଦମ। ଶେଷଵାସୁକିକର୍କୋଟ ଶଂଖୈରାଵତକଂବଲାଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଛବିଶି ଜଣ ପ୍ରଧାନ ନାଗ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ — ଶେଷ, ବାସୁକି, କର୍କୋଟ, ଶଂଖ, ଏରାବତ, କମ୍ବଳ ।
ଧନଂଜଯ ମହାନୀଲ ପଦ୍ମାଶ୍ଵତର ତକ୍ଷକାଃ। ଏଲାପତ୍ର ମହାପଦ୍ମ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ବଲାହକାଃ
ଧନଞ୍ଜୟ, ମହାନୀଳ, ପଦ୍ମ, ଅଶ୍ବତର, ତକ୍ଷକ, ଏଲାପତ୍ର, ମହାପଦ୍ମ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ବଳାହକ ।
ଶଂଖପାଲ ମହାଶଂଖ ପୁଷ୍ପଦଂଷ୍ଟ୍ରଂ ଶୁଭାନନାଃ। ଶଂଖରୋମା ଚ ନହୁଷୋ ରମଣଃ ପଣିନସ୍ତଥା
ଶଂଖପାଳ, ମହାଶଂଖ, ପୁଷ୍ପଦଂଷ୍ଟ୍ର — ଶୁଭ ମୁହଁ ଥିବା ନାଗମାନେ । ଶଂଖରୋମା, ନହୁଷ, ରମଣ, ପଣି ମଧ୍ୟ ।
କପିଲୋ ଦୁର୍ମୁଖଶ୍ଚାପି ପତଂଜଲିମୁଖାସ୍ତଥା। ଏଷାମନଂତମଭଵତ୍ସର୍ଵେଷାଂ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରକମ୍
କପିଳ, ଦୁର୍ମୁଖ ଓ ପତଞ୍ଜଳି ମୁଖ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଜଣଙ୍କର ଅସଂଖ୍ୟ ପୁଅ ଓ ପୁଅର ପୁଅ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା ।
ପ୍ରାଯଶୋ ଯତ୍ପୁରାଦଗ୍ଧଂ ଜନମେଜଯମଂଦିରେ। ରକ୍ଷୋଗଣଂ କ୍ରୋଧଵଶା ସୁନାମାନମଜୀଜନତ୍
ଯେଉଁ ଜନମେଜୟଙ୍କ ଘରେ ପୂର୍ବରୁ ଦହି ଦିଆଯାଇଥିଲା, ରାକ୍ଷସମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲେ, ସେଗୁଡିକୁ ସୁନାମନ୍ ରୋଷରେ ପୁନି ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ ।
ଦଂଷ୍ଟ୍ରିଣାଂ ନିଯୁତଂ ତେଷାଂ ଭୀମସେନାଦଗାତ୍କ୍ଷଯମ୍। ଦଂଷ୍ଟ୍ରି ଗୋମାଯୁ କାକାଦୀନ୍ମହିଷୀର୍ଗୋଵରାଙ୍ଗନାଃ
ଦାଂଷ୍ଟ୍ରା ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭୀମସେନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ; ଦାଂଷ୍ଟ୍ରା ଥିବା, ଶିଆଳ, କାଉ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲେ, ମହିଷ, ଗାଁ ଓ ଗାଁର ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟ ।
ସୁରଭିର୍ଜନଯାମାସ କଶ୍ଯପାତ୍ତ୍ତ୍ରିତଯଂ ପୁରା। ମୁନିର୍ମୁନୀନାଂ ଚ ଗଣଂ ଗଣମପ୍ସରସାଂ ତଥା
ସୁରଭି ପୂର୍ବରୁ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ତିନି ପ୍ରକାରର ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ; ଏକ ମୁନିମାନଙ୍କ ଦଳ, ଏକ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଦଳ ଓ ଏକ ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନଙ୍କ ଦଳ ।
ତଥା କିନ୍ନରଗଂଧର୍ଵାନରିଷ୍ଟା ଜନଯଦ୍ବହୂନ୍। ତୃଣଵୃକ୍ଷଲତା ଗୁଲ୍ମମିରା ସର୍ଵମଜୀଜନତତ୍
ଏହିପରି ଭାବେ ଇରା ଅନେକ କିନ୍ନର ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ତଥା ଶବୁ, ଗଛ, ଲତା ଓ ଜ୍ଞାନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗୁଲ୍ମ ମଧ୍ୟ ।
ଖସା ତୁ ଯକ୍ଷରକ୍ଷାଂସି ଜନଯାମାସ କୋଟିଶଃ। ଏତେ କଶ୍ଯପଦାଯାଦାଃ ଶତଶୋଥ ସହସ୍ରଶଃ
ଖସା ଅନେକ କୋଟି ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ; ଏମାନେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଅନୁସୂତି, ଶତ ଓ ହଜାର ଗଣା ।
ଏଷ ମନ୍ଵଂତରେ ଭୀଷ୍ମ ସର୍ଗଃ ସ୍ଵାରୋଚିଷେ ସ୍ମୃତଃ। ତତସ୍ତ୍ଵେକୋନପଂଚାଶନ୍ମରୁତଃ କଶ୍ଯପାଦ୍ଦିତିଃ। ଜନଯାମାସ ଧର୍ମଜ୍ଞ ସର୍ଵାନମରଵଲ୍ଲଭାନ୍
ଭୀଷ୍ମ, ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ସ୍ୱାରୋଚିଷ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ; ତାପରେ ଧର୍ମଜ୍ଞା ଦିତି କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଚଉଉନିଅଞ୍ଚାଳିଶି ମରୁତ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବମାନେ ପ୍ରିୟ ।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ଦିତେଃ ପୁତ୍ରାଃ କଥଂ ଜାତା ମରୁତୋ ଦେଵଵଲ୍ଲଭାଃ। ଦେଵୈର୍ଜଗ୍ମୁଶ୍ଚ ସାପତ୍ନୈଃ କସ୍ମାତ୍ସଖ୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍
ଭୀଷ୍ମ ପଚ୍ଛନ୍ତି: ଦିତିଙ୍କ ପୁଅ ମରୁତ, ଦେବମାନେ ପ୍ରିୟ, କିପରି ଜନ୍ମ ହେଲେ? ଏବଂ ସେମାନେ ଦେବମାନେ ସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଖ୍ୟତା କିପରି ପାଇଲେ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ଥିଲେ?
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ପୁରା ଦୈଵାସୁରେ ଯୁଦ୍ଧେ ହତେଷୁ ହରିଣା ସୁରୈଃ। ପୁତ୍ରପୌତ୍ରେଷୁ ଶୋକାର୍ତା ଗତା ଭୂଲୋକମୁତ୍ତମମ୍
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ପୂର୍ବରୁ ଦେବ ଓ ଅସୁରଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧରେ, ହରି ଓ ଦେବମାନେ ଦିତିଙ୍କ ପୁଅ ଓ ପୁଅର ପୁଅକୁ ମାରିଦେଲେ, ଦିତି ଦୁଃଖରେ ଭାଗି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂଲୋକକୁ ଗଲେ ।
ପୁଷ୍କରେଷୁ ମହାତୀର୍ଥେ ସରସ୍ଵତ୍ଯାସ୍ତଟେ ଶୁଭେ। ଭର୍ତ୍ତୁରାରାଧନପରା ତପ ଉଗ୍ରଂ ଚଚାର ହ
ପୁଷ୍କରର ମହାତୀର୍ଥରେ, ଶୁଭ ସରସ୍ୱତୀ ତଟରେ, ସେ ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ ।
ଦିତିର୍ଵୈ ଦୈତ୍ଯମାତା ତୁ ଋଷିକାର୍ଯେଣ ସୁଵ୍ରତା। ଫଲାହାରା ତପସ୍ତେପେ କୃଚ୍ଛ୍ରଚାଂଦ୍ରାଯଣାଦିଭିଃ
ଦିତି, ଦୈତ୍ୟମାତା, ନିଶ୍ଚଳ ନିୟମରେ ରହି, ଫଳ ଖାଇ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ; କ୍ରିଚ୍ଛ୍ର ଓ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଭଳି କଠିନ ଉପବାସ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ ।
ଯାଵଦ୍ଵର୍ଷଶତଂ ସାଗ୍ରଂ ଜରାଶୋକସମାକୁଲା। ତତଃ ସା ତପସା ତପ୍ତା ଵସିଷ୍ଠାଦୀନପୃଚ୍ଛତ
ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ଓ ତାଠାରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଜରା ଓ ଦୁଃଖରେ ଭାଗି, ସେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ; ତପସ୍ୟାରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ପଚ୍ଛିଲେ ।
କଥଯଂତୁ ଭଵଂତୋ ମେ ପୁତ୍ରଶୋକଵିନାଶନମ୍। ଵ୍ରତଂ ସୌଭାଗ୍ଯଫଲଦମିହଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ
ସେ କହିଲେ, 'ମୋ ପୁଅ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ଏବଂ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ଭାଗ୍ୟ ଦେଇବା କୌଣସି ଉପବାସ ବିଦ୍ୟା କହନ୍ତୁ ।'
ଊଚୁର୍ଵସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖା ଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ଯ ପୂର୍ଣିମାଵ୍ରତମ୍। ଯସ୍ଯ ପ୍ରସାଦାଦଭଵତ୍ସୁତଶୋକଵିଵର୍ଜିତା
ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କହିଲେ: 'ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଉପବାସ, ଯାହାର କୃପାରେ ପୁଅ ଦୁଃଖ ଦୂର ହୋଇଯାଏ ।'
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ଯ ପୂର୍ଣିମାଵ୍ରତମ୍। ସୁତାନେକୋନପଂଚାଶଦ୍ଯେନ ଲେଭେ ପୁନର୍ଦିତିଃ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: 'ଏହି ଉପବାସ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦିତି ପୁନି ଚଉଉନିଅଞ୍ଚାଳିଶି ପୁଅ ପାଇଥିଲେ ।'
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ଯଦ୍ଵସିଷ୍ଠାଦିଭିଃ ପୂର୍ଵଂ ଦିତ୍ଯୈ ସଂକଥିତଂ ଵ୍ରତମ୍। ଵିସ୍ତରେଣ ତଦେଵେଦଂ ମତ୍ସକାଶାନ୍ନିଶାମଯ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: 'ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଦିତିଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଉପବାସ ବିଦ୍ୟା କହିଥିଲେ, ଏହି ଉପବାସର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ ।'
ଜ୍ଯେଷ୍ଠେ ମାସି ସିତେ ପକ୍ଷେ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ଯତଵ୍ରତା। ସ୍ଥାପଯେଦଵ୍ରଣଂ କୁଂଭଂ ସିତତଣ୍ଡୁଲପୂରିତମ୍
ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନରେ, ଉପବାସୀ ଏକ ଅଖଣ୍ଡ କୁମ୍ଭ ରଖିବା ଉଚିତ, ଯାହା ସ୍ୱଚ୍ଛ ଚାଉଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ ।
ନାନାଫଲଯୁତଂ ତଦ୍ଵଦିକ୍ଷୁଦଂଡସମନ୍ଵିତମ୍। ସିତଵସ୍ତ୍ରଯୁଗଚ୍ଛନ୍ନଂସିତଚଂଦନଚର୍ଚିତମ୍
ସେ କୁମ୍ଭକୁ ବିଭିନ୍ନ ଫଳ, ଖଣ୍ଡ ଓ ଶୁଗରକେନ ଦେଇ ସଜାଇବା ଉଚିତ; ଦୁଇଟି ସ୍ୱଚ୍ଛ ବସ୍ତ୍ର ଦେଇ ଢାକିବା ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇବା ଉଚିତ ।
ନାନାଭକ୍ଷ୍ଯସମୋପେତଂ ସହିରଣ୍ଯଂ ତୁ ଶକ୍ତିତଃ। ତାମ୍ରପାତ୍ରଂ ଗୁଡୋପେତଂ ତସ୍ଯୋପରି ନିଵେଶଯେତ୍
ବିଭିନ୍ନ ପକାଳା ଖାଦ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ଏବଂ ସମ୍ଭବ ହେଲେ ସୁନା ଏକାଠି ରଖିବା ଉଚିତ୍। ସେଥିରେ ଗୁଡ଼ ଭରା ତାମ୍ବା ପାତ୍ର ଉପରେ ରଖିବା ଦରକାର।
ତସ୍ମାଦୁପରି ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ସୌଵର୍ଣଂ ପଦ୍ମକୋଟରେ। କୁର୍ଯାତ୍ଶର୍କରଯୋପେତାଂ ସାଵିତ୍ରୀଂ ତସ୍ଯ ଵାମତଃ
ସେଥିରେ ପଦ୍ମ ଆକୃତିର ଗଭୀର ଅଂଶରେ ସୁନାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍। ତାଙ୍କ ବାମପାଖରେ ଚିନି ସହିତ ସାଜାଯାଇଥିବା ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ ରଖିବା ଦରକାର।
ଗଂଧଂଧୂପଂ ତଯୋର୍ଦଦ୍ଯାଦ୍ଗୀତଂ ଵାଦ୍ଯଂ ଚ କାରଯେତ୍। ତଦଭାଵେ କଥଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଯଥା ପଦ୍ମେ ପିତାମହଃ
ଏହି ଦୁଇଁଠିକୁ ଗନ୍ଧ ଓ ଧୂପ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଏବଂ ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ ଚାଲିବା ଉଚିତ୍। ଏହା ନ ଥିଲେ, ପଦ୍ମ ପାଇଁ ପିତାମହଙ୍କ ଯେପରି ଉପାୟ କରିଥିଲେ, ସେପରି କରିବା ଦରକାର।
ବ୍ରହ୍ମାହ୍ଵଯାଂ ଚ ପ୍ରତିମାଂ କୃତ୍ଵା ଗୁଡମଯୀଂ ଶୁଭାମ୍। ଶୁକ୍ଲପୁଷ୍ପାକ୍ଷତତିଲୈରର୍ଚଯେତ୍ପଦ୍ମସଂଭଵମ୍
ଗୁଡ଼ରେ ଶୁଭ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରି, ପଦ୍ମରୁତ୍ପନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଧଳା ଫୁଲ, ଅକୁଅ ଚାଉଳ ଓ ତିଳ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।