ଏଵମୁକ୍ତୋ ଭଗଵତା ପ୍ରଣମ୍ଯାଥ ସୁରେଶ୍ଵରମ୍। ଜଗାମ ସ୍ଵନିକେତଂ ତୁ ଗଣାନାମେଵ ପଶ୍ଯତାମ୍
ଏଭଳି ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯିବା ପରେ, ଡକ୍ଷ ଦେବମାନଙ୍କର ନାଥଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଗଣମାନେ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ ନିଜ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ପତ୍ନ୍ଯାଃ ଶୋକେନ ଵୈ ଦେଵୋ ଗଂଗାଦ୍ଵାରେ ତଦାସ୍ଥିତଃ। ତାଂ ସତୀଂ ଚିଂତଯାନସ୍ତୁ କ୍ଵ ନୁ ସାମେପ୍ରିଯାଗତା
ପତ୍ନୀଙ୍କ ଶୋକରେ ଦେବତା ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ରହିଲେ, ସତୀଙ୍କୁ ଭାବି, 'ମୋ ପ୍ରିୟା କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ?'
ତସ୍ଯ ଶୋକାଭିଭୂତସ୍ଯ ନାରଦୋ ଭଵସଂନ୍ନିଧୌ। ସା ତେ ସତୀ ଯା ଦେଵେଶ ଭାର୍ଯା ପ୍ରାଣସମାମୃତା
ତାଙ୍କୁ ଶୋକରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଦେଖି, ନାରଦ ଭବଙ୍କ ସମ୍ନିଧିରେ ଆସି କହିଲେ, 'ସତୀ, ଦେବମାନଙ୍କର ନାଥ, ଯିଏ ତୁମର ପତ୍ନୀ ଥିଲେ, ପ୍ରାଣ ସମାନ ଥିଲେ।'
ହିମଵଦ୍ଦୁହିତା ସା ଚ ମେନାଗର୍ଭସମୁଦ୍ଭଵା। ଜଗ୍ରାହ ଦେହମନ୍ଯଂ ସା ଵେଦଵେଦାର୍ଥଵେଦିନୀ
ସେ ହିମବତଙ୍କର ଝିଅ, ମେନାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ; ସେ ଅନ୍ୟ ଶରୀର ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ବେଦ ଓ ବେଦର ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିଲେ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦେଵସ୍ତଦା ଧ୍ଯାନମଵତୀର୍ଣାମପଶ୍ଯତ। କୃତକୃତ୍ଯମଥାତ୍ମାନଂ କୃତ୍ଵା ଦେଵସ୍ତଦାସ୍ଥିତଃ
ଏହା ଶୁଣି, ଦେବତା ଧ୍ୟାନରେ ଅବତରିତ ସତୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ନିଜ କାମ ସାଧି ଦେବତା ସେଠାରେ ରହିଲେ।
ସଂପ୍ରାପ୍ତଯୌଵନା ଦେଵୀ ପୁନରେଵ ଵିଵାହିତା। ଏଵଂ ହି କଥିତଂ ଭୀଷ୍ମ ଯଥା ଯଜ୍ଞୋ ହତଃ ପୁରା
ଯୁବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଦେବୀ ପୁନି ବିବାହିତ ହେଲେ; ଏଭଳି, ଭୀଷ୍ମ, ପୁରାତନ ସମୟରେ ଯଜ୍ଞ କିପରି ନାଶ ହେଲା, ଏହି କଥା କହାଯିଲା।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ଦେଵାନାଂ ଦାନଵାନାଂ ଚ ଗଂଧର୍ଵୋରଗରକ୍ଷସାମ୍। ଉତ୍ପତ୍ତିଂ ଵିସ୍ତରେଣେମାଂ ଗୁରୋ ବ୍ରୂହି ଯଥାଵିଧି
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ଗୁରୁଜୀ, ଦୟାକରି ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ଠିକ୍ ଅନୁକ୍ରମରେ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ସଂକଲ୍ପାଦ୍ଦର୍ଶନାତ୍ସ୍ପର୍ଶାତ୍ପୂର୍ଵେଷାଂ ସୃଷ୍ଟିରୁଚ୍ଯତେ। ଦକ୍ଷାତ୍ପ୍ରାଚେତସାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ସୃଷ୍ଟିର୍ମୈଥୁନସଂଭଵା
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ପ୍ରଥମ ଜଣାମାନେ ଇଚ୍ଛା, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଇଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦକ୍ଷ ପରେ, ସୃଷ୍ଟି ଦାମ୍ପତ୍ୟ ମିଳନ ଦ୍ୱାରା ହେବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ଯଥା ସସର୍ଜ ଚୈଵାସୌ ତଥୈଵ ଶୃଣୁ କୌରଵ। ଯଦା ତୁ ସୃଜତସ୍ତସ୍ଯ ଦେଵର୍ଷିଗଣପନ୍ନଗାନ୍
ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, କୌରବ; ଯେତେବେଳେ ସେ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲେ, ଦେବତା, ଋଷି ଓ ନାଗମାନଙ୍କର ଦଳ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ।
ନ ଵୃଦ୍ଧିମଗମଲ୍ଲୋକସ୍ତଦା ମୈଥୁନଯୋଗତଃ। ଦକ୍ଷଃ ପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ତଦାସିକ୍ନ୍ଯାମଜୀଜନତ୍
ସେସମୟରେ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ମିଳନ ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ବୃଦ୍ଧି ହୋଇନଥିଲା; ତାହାପରେ ଦକ୍ଷ ତାଙ୍କ ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀ ଅସିକ୍ନୀ ଠାରୁ ହଜାର ଜଣ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ।
ତାଂସ୍ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାଭାଗାନ୍ସିସୃକ୍ଷୂନ୍ଵିଵିଧାଃ ପ୍ରଜାଃ। ନାରଦଃ ପ୍ରାହ ହର୍ଯଶ୍ଵାନ୍ଦକ୍ଷପୁତ୍ରାନ୍ସମାଗତାନ୍
ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପୁତ୍ରମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ନାରଦ ଦକ୍ଷଙ୍କ ପୁତ୍ର ହର୍ୟଶ୍ବମାନଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଭୁଵଃ ପ୍ରମାଣଂ ସର୍ଵଂ ତୁ ଜ୍ଞାତ୍ଵୋର୍ଦ୍ଧମଧ ଏଵ ଵା। ତତଃ ସୃଷ୍ଟିଂ ଵିଶେଷେଣ କୁରୁଧ୍ଵମୃଷିସତ୍ତମାଃ
ପୃଥିବୀର ଉପର ଓ ତଳ ଭାଗ ସମସ୍ତ ମାପ ଭଲଭାବେ ବୁଝିନେବା ପରେ, ମହାଋଷିମାନେ, ତମେ ଏବେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଆରମ୍ଭ କର।
ତେ ତୁ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରଯାତାଃ ସର୍ଵତୋଦିଶମ୍। ଅଦ୍ଯାପି ନ ନିଵର୍ତ୍ତଂତେ ସମୁଦ୍ରାଦିଵ ସିଂଧଵଃ
ସେମାନେ ଏହି କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚାଲିଗଲେ; ଏଯାଁ ଅପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ଫେରିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ନଦୀମାନେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଇ ଫେରିନାହାନ୍ତି।
ହର୍ଯଶ୍ଵେଷୁ ପ୍ରଣଷ୍ଟେଷୁ ପୁନର୍ଦକ୍ଷଃ ପ୍ରଜାପତିଃ। ଵୀରିଣ୍ଯାମେଵ ପୁତ୍ରାଣାଂ ସହସ୍ରମସୃଜତ୍ପ୍ରଭୁଃ
ହର୍ୟଶ୍ବମାନେ ହରାଇଯିବା ପରେ, ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ପୁନି ଭିରିଣୀ ଠାରୁ ହଜାର ଜଣ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ।
ଶବଲାଶ୍ଵା ନାମ ତେ ଚ ସମେତାଃ ସୃଷ୍ଟିକର୍ମଣି। ନାରଦୋନୁଗତାନ୍ପ୍ରାହ ପୁନସ୍ତାନ୍ପୂର୍ଵଵନ୍ମୁନିଃ
ସେମାନେ ଶବଳାଶ୍ବ ନାମରେ ଜଣାଯାଉଥିଲେ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ; ମୁନି ନାରଦ ପୁନି ପୂର୍ବର ପରି ସେମାନେଠାରେ କଥା କହିଲେ।
ଭୁଵଃ ପ୍ରମାଣଂ ସର୍ଵଂ ତୁ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଭ୍ରାତୄନଥୋ ପୁନଃ। ଆଗତ୍ଯ ଚ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟିଂ କରିଷ୍ଯଥ ଵିଶେଷତଃ
ପୃଥିବୀର ମାପ ଓ ତୁମର ଭାଇମାନେ ଭଲଭାବେ ବୁଝିନେବା ପରେ, ତୁମେ ପୁନି ଫେରି ଆସି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିବ।
ତେପି ତେନୈଵ ମାର୍ଗେଣ ଜଗ୍ମୁର୍ଭ୍ରାତ୍ରନୁଗାସ୍ତଦା। ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ନ ଭ୍ରାତୁଃ କନୀଯାନ୍ମାର୍ଗମିଚ୍ଛତି
ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରି ସେଇ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ; ତାହାପରେ ଛୋଟ ଭାଇ ବଡ଼ ଭାଇର ପଥ ଚାହିବା ଛାଡିଦେଲା।
ଅନ୍ଵେଷ୍ଟା ଦୁଃଖମାପ୍ନୋତି ତେନ ତତ୍ପରିଵର୍ଜଯେତ୍। ତତସ୍ତେଷ୍ଵପି ନଷ୍ଟେଷୁ(ଯୁ) ଷଷ୍ଟିଂ କନ୍ଯାଃ ପ୍ରଜାପତିଃ
ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ; ଏହିପରି ଅନୁସରଣ ରେ ଚାଲିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ହରାଇଯିବା ପରେ, ପ୍ରଜାପତି ଷଷ୍ଟି ଜଣ କନ୍ୟା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ।
ଵୀରିଣ୍ଯାଂ ଜନଯାମାସ ଦକ୍ଷଃ ପ୍ରାଚେତସସ୍ତଦା। ପ୍ରାଦାତ୍ସ ଦଶ ଧର୍ମାଯ କଶ୍ଯପାଯ ତ୍ରଯୋଦଶ
ସେସମୟରେ ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦକ୍ଷ ଭିରିଣୀ ଠାରୁ ସେମାନେଠି ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦଶଜଣ ଧର୍ମଙ୍କୁ, ତେରଜଣ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ।
ଵିଂଶତିସପ୍ତ ସୋମାଯ ଚତସ୍ରୋରିଷ୍ଟନେମିନେ। ଦ୍ଵେ ଚୈଵ ଭୃଗୁପୁତ୍ରାଯ ଦ୍ଵେ କୃଶାଶ୍ଵାଯ ଧୀମତେ
ସେମାନେ ଉନ୍ନତିସପ୍ତ ଜଣ ସୋମଙ୍କୁ, ଚାରିଜଣ ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କୁ, ଦୁଇଜଣ ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଓ ଦୁଇଜଣ ବୁଦ୍ଧିମାନ କୃଶାଶ୍ବଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ।
ଦ୍ଵେ ଚୈଵାଂଗିରସେ ପ୍ରାଦାତ୍ତାସାଂ ନାମାନି ଵିସ୍ତରାତ୍। ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ ଦେଵମାତୄଣାଂ ପ୍ରଜାଵିସ୍ତାରମାଦିତଃ
ଦୁଇଜଣ ଆଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ; ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ଦେବମାତାମାନଙ୍କର ନାମ ଓ ପ୍ରଜାର ବିସ୍ତାର ଆରମ୍ଭରୁ ଏକେକାରେ କହିବି।
ଅରୁଂଧତୀ ଵସୁର୍ଜାମିର୍ଲମ୍ବା ଭାନୁର୍ମରୁତ୍ଵତୀ। ସଂକଲ୍ପା ଚ ମୁହୂର୍ତା ଚ ସାଧ୍ଯା ଵିଶ୍ଵା ଚ ଭାମିନୀ
ଅରୁନ୍ଧତୀ, ବସୁ, ଜାମିର, ଲମ୍ବା, ଭାନୁ, ମାରୁତ୍ବତୀ, ସଙ୍କଳ୍ପା, ମୁହୂର୍ତ୍ତା, ସାଧ୍ୟା ଓ ଭାମିନୀ ନାମରେ ବିଶ୍ୱା—
ଧର୍ମପତ୍ନ୍ଯଃ ସମାଖ୍ଯାତାସ୍ତାସାଂ ପୁତ୍ରାନ୍ନିବୋଧ ମେ। ଵିଶ୍ଵେଦେଵାସ୍ତୁ ଵିଶ୍ଵାଯାଃ ସାଧ୍ଯା ସାଧ୍ଯାନଜୀଜନତ୍
ଏମାନେ ଧର୍ମଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି; ଏବେ ତୁମେ ମୋଠାରୁ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ: ବିଶ୍ୱାଠାରୁ ବିଶ୍ୱଦେବମାନେ, ସାଧ୍ୟାଠାରୁ ସାଧ୍ୟମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ମରୁତ୍ଵତ୍ଯାଂ ମରୁତ୍ଵଂତୋ ଵସୋସ୍ତୁ ଵସଵସ୍ତଥା। ଭାନୋସ୍ତୁ ଭାନଵୋ ଜାତା ମୂହୂର୍ତ୍ତାଯା ମୁହୂର୍ତଜାଃ
ମାରୁତ୍ବତୀଠାରୁ ମାରୁତମାନେ, ବସୁଠାରୁ ବସୁମାନେ, ଭାନୁଠାରୁ ଭାନୁମାନେ ଏବଂ ମୁହୂର୍ତ୍ତାଠାରୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଲଂବାଯାଂ ଘୋଷନାମାନୋ ନାଗଵୀଥୀ ତୁ ଜାମିଜା। ପୃଥିଵୀତଲସଂଭୂତମରୁଂଧତ୍ଯାମଜାଯତ
ଲମ୍ବାରେ ଘୋଷ ନାମକ ଜଣେ ଜନ୍ମିଲେ, ନାଗବୀଥୀରେ ଜାମିଜା ଜଣ୍ମିଲେ; ପୃଥିବୀ ତଳରୁ ମରୁନ୍ଧତୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ସଂକଲ୍ପାଯାସ୍ତୁ ସଂକଲ୍ପା ଵସୁ ସୃଷ୍ଟିଂ ନିଧାରଯ। ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମତଂଶ୍ଚ ଯେ ଦେଵା ଵ୍ଯାପକାଃ ସର୍ଵତୋଦିଶମ୍
ସଂକଳ୍ପାରୁ ସଂକଳ୍ପ ଜଣ୍ମିଲେ; ଓ ବସୁ, ସୃଷ୍ଟିକୁ ନିଶ୍ଚୟ କର; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିକିରଣ କରୁଥିବା ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ଵସଵସ୍ତେ ସମାଖ୍ଯାତାସ୍ତେଷାଂ ନାମାନି ମେ ଶୃଣୁ। ଆପୋ ଧ୍ରୁଵଶ୍ଚ ସୋମଶ୍ଚ ଧରଶ୍ଚୈଵାନିଲୋନଲଃ
ଏହି ବସୁମାନେର ନାମ ଆମେ ଶୁଣ; ଆପ, ଧ୍ରୁବ, ସୋମ, ଧରା, ଏବଂ ଅନିଳ ଓ ଅନଳ।
ପ୍ରତ୍ଯୂଷଶ୍ଚ ପ୍ରଭାସଶ୍ଚ ଵସଵୋଷ୍ଟୌ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ। ଆପସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଶ୍ଚତ୍ଵାରଃ ଶ୍ରାଂତୋ ଵୈତଣ୍ଡ ଏଵ ଚ
ପ୍ରତ୍ୟୂଷ ଓ ପ୍ରଭାସ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଠ ବସୁ ମଧ୍ୟରେ ଗଣାଯାନ୍ତି; ଆପଙ୍କର ଚାରି ପୁଅ ହେଲେ ଶ୍ରାନ୍ତ ଓ ବୈତଣ୍ଡ।
ଅପି ଶାଂତୋ ମୁନିର୍ଵଭ୍ରୁର୍ଯଜ୍ଞରକ୍ଷାଧିକାରିଣଃ। ଧ୍ରୁଵସ୍ଯ କାଲଃ ପୁତ୍ରସ୍ତୁ ଵର୍ଚାଃ ସୋମାଦଜାଯତ
ଶାନ୍ତ ଏବଂ ମୁନି ଭବ୍ରୁ, ଯିଏ ଯଜ୍ଞର ରକ୍ଷାରେ ପ୍ରଧାନ; ଧ୍ରୁବଙ୍କର ପୁଅ କାଳ, ସୋମରୁ ଭର୍ଚ୍ଚା ଜଣ୍ମିଲେ।
ଦ୍ରଵିଣୋ ହଵ୍ଯଵାହଶ୍ଚ ଧର ପୁତ୍ରାଵିମୌ ସ୍ମୃତୌ। କଲ୍ପାଂତସ୍ଥସ୍ତତଃ ପ୍ରାଣୋ ରମଣଃ ଶିଶିରୋପି ଚ
ଧରାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ହେଲେ ଦ୍ରବିଣ ଓ ହବ୍ୟବାହ; କଳ୍ପ ଶେଷରେ ପ୍ରାଣ, ରମଣ ଓ ଶିଶିର ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।