ତ୍ଵଯା ଵିନା ଦାନଵୈସ୍ତୁ ଜିତାଃ ସର୍ଵେ ପୁନଃପୁନଃ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ପୁଂଡରୀକାକ୍ଷଃ ପୁରୁଷଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
‘ତୁମେ ନଥିଲେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ପୁଣିପୁଣି ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ହରାଉଛନ୍ତି।’ ଏଭଳି କହିଲେ, ପଦ୍ମନୟନ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁରୁଷ କଥା କହିଲେ।
ଅପୂର୍ଵରୂପସଂସ୍ଥାନାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵାନୁଵାଚ ହ। ତେଜସୋ ଭଵତାଂ ଦେଵାଃ କରିଷ୍ଯାମ୍ଯୁପବୃଂହଣମ୍
ଦେବତାମାନେ ଅପୂର୍ବ ଦୁଃଖରେ ଥିବାକୁ ଦେଖି, ସେ କହିଲେ—‘ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଇଦେବି।’
ଵଦାମ୍ଯହଂ ଯତ୍କ୍ରିଯତାଂ ଭଵଦ୍ଭିସ୍ତଦିଦଂ ସୁରାଃ। ଆନୀଯ ସହିତା ଦୈତ୍ଯୈଃ କ୍ଷୀରାବ୍ଧୌ ସକଲୌଷଧୀଃ
‘ମୁଁ କଣ କରିବାକୁ କହୁଛି, ତୁମେ ସେହି କାମ କର; ଦୈତ୍ୟମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତ ଔଷଧିକୁ କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ନେଇଯାଅ।’
ମଂଥାନଂ ମଂଦରଂ କୃତ୍ଵା ନେତ୍ରଂ କୃତ୍ଵା ଚ ଵାସୁକିମ୍। ମଥ୍ଯତାମମୃତଂ ଦେଵାଃ ସହାଯେ ମଯ୍ଯଵସ୍ଥିତେ
‘ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ମଥାନ ଓ ବାସୁକିଙ୍କୁ ରସୀ କର; ମୁଁ ସହଯୋଗୀ ହୋଇ ଥିବାବେଳେ, ମଧୁ ମଥିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କର।’
ସାମପୂର୍ଵଂ ଚ ଦୈତେଯାଂସ୍ତତ୍ର ସମ୍ଭାଷ୍ଯ କର୍ମଣି। ସମାନଫଲଭୋକ୍ତାରୋ ଯୂଂଯ ଚାତ୍ର ଭଵିଷ୍ଯଥ
‘ପ୍ରଥମେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ସହିତ ଭଲ ଭାବରେ କଥା ହେଉ; ଏଠାରେ ସମସ୍ତେ ସମାନ ଫଳ ଭୋଗ କରିବେ।’
ମଥ୍ଯମାନେ ଚ ତତ୍ରାବ୍ଧୌ ଯତ୍ସମୁତ୍ପଦ୍ଯତେଽମୃତମ୍। ତତ୍ପାନାଦ୍ବଲିନୋ ଯୂଯମମରାଃ ସଂଭଵିଷ୍ଯଥ
‘ସାଗର ମଥିବାବେଳେ ଯେଉଁଠାରୁ ଅମୃତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ, ତାହା ପିଇଲେ ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅମର ହେଇଯିବ।’
ତଥୈଵାହଂ କରିଷ୍ଯାମି ଯଥା ତ୍ରିଦଶଵିଦ୍ଵିଷଃ। ନ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯଂତ୍ଯମୃତଂ ଦେଵାଃ କେଵଲଂ କ୍ଲେଶଭାଗିନଃ
‘ଏହିପରି ମୁଁ କାମ କରିବି, ଯେଉଁଠି ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେ ଅମୃତ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ; ଦେବତାମାନେ କେବଳ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଅମୃତରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେବେ ନାହିଁ।’
ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ଦେଵଦେଵେନ ସର୍ଵ ଏଵ ତତଃ ସୁରାଃ। ସଂଧାନମସୁରୈଃ କୃତ୍ଵା ଯତ୍ନଵଂତୋଽମୃତେଭଵନ୍
ଏଭଳି ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତାଙ୍କଠାରୁ ଉପଦେଶ ପାଇ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାପରେ ଅସୁରମାନେ ସହିତ ସମ୍ମିଳନ କରି, ଅମୃତ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କଲେ।
ସର୍ଵୌଷଧୀଃ ସମାନୀଯ ଦେଵଦୈତେଯଦାନଵାଃ। କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵା କ୍ଷୀରାବ୍ଧିପଯସି ଶରଦଭ୍ରାମଲତ୍ଵିଷି
ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ଦେତ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଏକଠା କରି, ଶରତ୍କାଳର ମେଘ ଭଳି ଧଳା ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କ୍ଷୀରସାଗରରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ମଂଥାନଂ ମଂଦରଂ କୃତ୍ଵା ନେତ୍ରଂ କୃତ୍ଵା ଚ ଵାସୁକିମ୍। ତତୋ ମଥିତୁମାରବ୍ଧା ରାଜେଂଦ୍ର ତରସାମୃତମ୍
ମନ୍ଦରାଚଳ ପର୍ବତକୁ ମଥାନ ଭାବେ ଓ ବାସୁକି ନାଗକୁ ରସ୍ସୀ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରି, ସମସ୍ତେ ଉତ୍ସାହରେ ଅମୃତ ପାଇଁ କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ମଥିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ରାଜା।
ଵିବୁଧାଃ ସହିତାଃ ସର୍ଵେ ଯତଃ ପୁଚ୍ଛଂ ତତଃ ସ୍ଥିତାଃ। ଵିଷ୍ଣୁନା ଵାସୁକେର୍ଦ୍ଦୈତ୍ଯାଃ ପୂର୍ଵକାଯେ ନିଵେଶିତାଃ
ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ବାସୁକିଙ୍କ ପୁଛ ପାଖରେ ଏକଠା ହେଲେ, ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦେତ୍ୟମାନେ ବାସୁକିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ପାଖରେ ରହିଲେ।
ତେ ତସ୍ଯ ପ୍ରାଣଵାତେନ ଵହ୍ନିନା ଚ ହତତ୍ତ୍ଵିଷଃ। ନିସ୍ତେଜସୋଽସୁରାଃ ସର୍ଵେ ବଭୂଵୁରମରଦ୍ଯୁତେ
ବାସୁକିଙ୍କ ଅଗ୍ନିମୟ ଶ୍ୱାସରେ ସମସ୍ତ ଅସୁରମାନେ ତାଙ୍କର ତେଜ ହରାଇ, ଶକ୍ତିହୀନ ଓ ଅନ୍ଦୁର୍ବଳ ହେଇପଡ଼ିଲେ।
ତେନୈଵ ମୁଖନିଃଶ୍ଵାସଵାଯୁନାଥ ବଲାହକୈଃ। ପୁଚ୍ଛପ୍ରଦେଶେ ଵର୍ଷଦ୍ଭିସ୍ତଦା ଚାପ୍ପଯିତାଃ ସୁରାଃ
ବାସୁକିଙ୍କ ମୁଖରୁ ନିଷ୍କାସିତ ବାୟୁ ଓ ପୁଛ ପାଖରେ ମେଘରୁ ପଡ଼ୁଥିବା ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ସେଇ ସମୟରେ ଶିତଳ ଓ ତରଳ ହେଲେ।
କ୍ଷୀରୋଦମଧ୍ଯେ ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵରଃ। ମହାଦେଵୋ ମହାତେଜା ଵିଷ୍ଣୁପୃଷ୍ଠନିଵାସିନୌ
କ୍ଷୀରସାଗର ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ମହାଦେବ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପିଠି ଉପରେ ବସିଥିଲେ।
ବାହୁଭ୍ଯାଂ ମଂଦରଂ ଗୃହ୍ଯ ପଦ୍ମଵତ୍ସ ପରଂତପଃ। ଶୃଂଖଲେ ଚ ତଦା କୃତ୍ଵା ଗୃହୀତ୍ଵା ମଂଦରାଚଲମ୍
ପଦ୍ମଯୋନି, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦାହ କରୁଥିବା, ତାଙ୍କ ଦୁଇ ହାତରେ ମନ୍ଦରାଚଳକୁ ଧରି, ଏକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ପର୍ବତକୁ ଧରିଥିଲେ।
ଦେଵାନାଂ ଦାନଵାନାଂ ଚ ବଲମଧ୍ଯେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ। କ୍ଷୀରୋଦମଧ୍ଯେ ଭଗଵାନ୍କୂର୍ମରୂପୀ ସ୍ଵଯଂ ହରିଃ
ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ, ହରି ନିଜେ କୂର୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କରି, କ୍ଷୀରସାଗର ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ।
ଅନ୍ଯେନ ତେଜସା ଦେଵାନୁପବୃଂହିତଵାନ୍ହରିଃ। ମଥ୍ଯମାନେ ତତସ୍ତସ୍ମିନ୍କ୍ଷୀରାବ୍ଧୌ ଦେଵଦାନଵୈଃ
ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଏକ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ହରି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କଲେ, ଯେତେବେଳେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ମଥୁଥିଲେ।
ହଵିର୍ଧାନ୍ଯଭଵତ୍ପୂର୍ଵଂ ସୁରଭିଃ ସୁରପୂଜିତା। ଜଗ୍ମୁର୍ମୁଦଂ ତଦା ଦେଵା ଦାନଵାଶ୍ଚ ମହାମତେ
ପ୍ରଥମେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଓ ଇଚ୍ଛାପୂରଣ କରୁଥିବା ସୁରଭି ଗାଈ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଏହା ଦେଖି ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଖୁସି ହେଲେ।
ଵ୍ଯାକ୍ଷିପ୍ତଚେତସଃ ସର୍ଵେ ବଭୂଵୁସ୍ତିମିତେକ୍ଷଣାଃ। କିମେତଦିତି ସିଦ୍ଧାନାଂ ଦିଵି ଚିଂତଯତାଂ ତଦା
ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ବିଚଳିତ ହୋଇଗଲା ଓ ସେମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଥିଲେ; ସେଇ ସମୟରେ ସିଦ୍ଧମାନେ ଆକାଶରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ—'ଏହା କ'ଣ?'
ବଭୂଵ ଵାରୁଣୀ ଦେଵୀ ମଦାଘୂର୍ଣିତଲୋଚନା। କୃତାଵର୍ତ୍ତା ତତସ୍ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରସ୍ଖଲଂତୀ ପଦେ ପଦେ
ତାପରେ ମଦରେ ମତାଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଦେବୀ ବାରୁଣୀ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ସେ ପ୍ରତିଟି ପଦକ୍ଷେପରେ ଲଢ଼ୁଥିଲେ।
ଏକଵସ୍ତ୍ରା ମୁକ୍ତକେଶୀ ରକ୍ତାଂତସ୍ତବ୍ଧଲୋଚନା। ଅହଂ ବଲପ୍ରଦା ଦେଵୀ ମାଂ ଵା ଗୃହ୍ଣନ୍ତୁ ଦାନଵାଃ
ଏକ ଜାମା ପିନ୍ଧି, ଖୋଲା କେଶ ଓ ରକ୍ତାଳୁ ଅଚଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସେ ଦେବୀ କହିଲେ—'ମୁଁ ଶକ୍ତି ଦେଇଥିବା ଦେବୀ, ମୋତେ ଦାନବମାନେ ନିଅନ୍ତୁ।'
ଅଶୁଚିଂ ଵାରୁଣୀଂ ମତ୍ଵା ତ୍ଯକ୍ତଵଂତସ୍ତଦା ସୁରାଃ। ଜଗୃହୁସ୍ତାଂ ତଦା ଦୈତ୍ଯା ଗ୍ରହଣାନ୍ତେସୁରାଭଵତ୍
ବାରୁଣୀଙ୍କୁ ଅଶୁଚି ଭାବି, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ; କିନ୍ତୁ ଦେତ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏଭଳି ତିନି ବାରୁଣୀ ଦେତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୋଗ ହେଲେ।
ମଂଥନେ ପାରିଜାତୋଭୂଦ୍ଦେଵ ଶ୍ରୀନଂଦନୋ ଦ୍ରୁମଃ। ରୂପୌଦାର୍ଯ୍ଯଗୁଣୋପେତାସ୍ତତଶ୍ଚାପ୍ସରସାଂ ଗଣାଃ୫୦ 1.4.
ମଥନରୁ ଦିବ୍ୟ ଶ୍ରୀମୟ ପାରିଜାତ ଗଛ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହା ରୂପ ଓ ଉଦାର ଗୁଣରେ ଅତିଶୟ; ତାପରେ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଦଳ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
ଷଷ୍ଟିକୋଟ୍ଯସ୍ତଦା ଜାତାସ୍ସାମାନ୍ଯା ଦେଵ ଦାନଵୈଃ। ସର୍ଵାସ୍ତାଃ କୃତପୂର୍ଵାସ୍ତୁ ସାମାନ୍ଯାଃ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣା
ସେଇ ସମୟରେ, ଷଷ୍ଟି କୋଟି ଅପ୍ସରା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଥିଲେ; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପୂର୍ବରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲେ ଓ ଉଭୟଙ୍କ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଂଶୀ ଥିଲେ।
ତତଃ ଶୀତାଂଶୁରଭଵଦ୍ଦେଵାନାଂ ପ୍ରୀତିଦାଯକଃ। ଯଯାଚେ ଶଂକରୋ ଦେଵୋ ଜଟାଭୂଷଣକୃନ୍ମମ
ତାପରେ ଚାଁଦ, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଯାହାକୁ ଜଟାଧାରୀ ଶିବ ନିଜ ପାଇଁ ଚାହିଲେ।
ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ସଂଦେହୋ ଗୃହୀତୋଯଂ ମଯା ଶଶୀ। ଅନୁମେନେ ଚ ତଂ ବ୍ରହ୍ମା ଭୂଷଣାଯ ହରସ୍ଯ ତୁ
'ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ମୁଁ ଏହି ଚାଁଦକୁ ନେଇଛି,' ବୋଲି ଶିବ କହିଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ଏହାକୁ ହରଙ୍କ ଭୂଷଣ ଭାବେ ମଞ୍ଜୁରି କଲେ।
ତତୋ ଵିଷଂ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ କାଲକୂଟଂ ଭଯାଵହଂ। ତେନ ଚୈଵାର୍ଦିତାସ୍ସର୍ଵେ ଦାନଵାଃ ସହ ଦୈଵତୈଃ
ତାପରେ କାଳକୂଟ ନାମକ ଭୟଙ୍କର ବିଷ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ସେହି ବିଷରେ ସମସ୍ତ ଦାନବ ଓ ଦେବତାମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ମହାଦେଵେନ ତତ୍ପୀତଂ ଵିଷଂ ଗୃହ୍ଯ ଯଦୃଚ୍ଛଯା। ତସ୍ଯ ପାନାନ୍ନୀଲକଂଠସ୍ତଦା ଜାତୋ ମହେଶ୍ଵରଃ
ମହାଦେବ ଏହି ବିଷକୁ ଇଚ୍ଛାକୃତ୍ୟା ପିଇଲେ। ଏହା ପିଇବା ଫଳରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ କଣ୍ଠ ନୀଳ ହେଇଗଲା।
ପୀତାଵଶେଷଂ ନାଗାସ୍ତୁ କ୍ଷୀରାବ୍ଧେସ୍ତୁ ସମୁତ୍ଥିତମ୍। ତତୋ ଧନ୍ଵଂତରିର୍ଜାତଃ ଶ୍ଵେତାଂବରଧରଃ ସ୍ଵଯମ୍
ଅବଶିଷ୍ଟ ବିଷ ଯାହା କ୍ଷୀରସାଗରରୁ ଉଠିଥିଲା, ତାହା ନାଗମାନେ ପିଇଲେ। ତାପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରି ନିଜେ ଶ୍ୱେତବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଦେଖାଦେଲେ।
ବିଭ୍ରତ୍କମଂଡଲୁଂ ପୂର୍ଣମମୃତସ୍ଯ ସମୁତ୍ଥିତଃ। ତତଃ ସ୍ଵସ୍ଥମନସ୍କାସ୍ତେ ଵୈଦ୍ଯରାଜସ୍ଯ ଦର୍ଶନାତ୍
ସେ ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କମଣ୍ଡଳୁ ଧରି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ବୈଦ୍ୟରାଜଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲା।