ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଣଷ୍ଟଲକ୍ଷ୍ମୀକଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ତେ ଭଵିଷ୍ଯତି। ଯସ୍ଯ ସଂଜାତକୋପସ୍ଯ ଭଯମେତି ଚରାଚରମ୍
ସେଠାରୁ ତୁମ ତିନି ଲୋକ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ହରାଇଦେବ। ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ସେଠି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀ ଭୟଭୀତ ହେଉଛନ୍ତି।
ତଂ ମାଂ ତ୍ଵମତିଗର୍ଵେଣ ଦେଵରାଜାଵମନ୍ଯସେ। ମହେଂଦ୍ରୋ ଵାରଣସ୍କଂଧାଦଵତୀର୍ଯ ତ୍ଵରାନ୍ଵିତଃ
ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା, ତୁମେ ଅତି ଅହଂକାରରେ ମୋତେ ଅବହେଳା କରିଛ। ମହେନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ହାତୀର କାନ୍ଧରୁ ତୁରନ୍ତ ଅବତରିଲେ।
ପ୍ରସାଦଯାମାସ ମୁନିଂ ଦୁର୍ଵାସସମକଲ୍ମଷମ୍। ପ୍ରସାଦ୍ଯମାନଃ ସ ତଦା ପ୍ରଣିପାତପୁରଃସରମ୍
ସେ ଦୁର୍ବାସା ମୁନିଙ୍କୁ, ଯିଏ ପାପରେ ନିର୍ମଳ, ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ତାଙ୍କୁ ମନାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ନାହଂ କ୍ଷମିଷ୍ଯେ ବହୁନା କିମୁକ୍ତେନ ଶତକ୍ରତୋ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଯଯୌ ଵିପ୍ରୋ ଦେଵରାଜୋପି ତଂ ପୁନଃ
‘ମୁଁ ତୁମକୁ କ୍ଷମା କରିବି ନାହିଁ—ଏଠାରେ ଅଧିକ କିଏ କହିବି, ହେ ଶତକ୍ରତୁ।’ ଏଭଳି କହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାଲିଗଲେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା ପୁଣି ତାଙ୍କ ପଛରେ ଗଲେ।
ଆରୁହ୍ଯୈରାଵତଂ ନାଗଂ ପ୍ରଯଯାଵମରାଵତୀମ୍। ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ନିଃଶ୍ରୀକଂ ସଶକ୍ରଂ ଭୁଵନତ୍ରଯମ୍
ଏଇରାବତ ନାଗ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ସେ ଅମରାବତୀକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ତିନି ଲୋକ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ହୀନ ହେଇଗଲା।
ନ ଯଜ୍ଞାଃ ସଂପ୍ରଵର୍ତଂତେ ନ ତପସ୍ଯଂତି ତାପସାଃ। ନ ଚ ଦାନାନି ଦୀଯଂତେ ନଷ୍ଟପ୍ରାଯମଭୂଜ୍ଜଗତ୍
ଯଜ୍ଞ ହେଉନଥିଲା, ତପସ୍ବୀମାନେ ତପସ୍ୟା ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ, ଦାନ ଦିଆଯାଉନଥିଲା; ସମସ୍ତ ଜଗତ ପ୍ରାୟ ନଶ୍ଟ ହେଇଗଲା।
ଏଵମତ୍ଯଂତନିଃଶ୍ରୀକେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସତ୍ତ୍ଵଵର୍ଜିତେ। ଦେଵାନ୍ପ୍ରତିବଲୋଦ୍ଯୋଗଂ ଚକ୍ରୁର୍ଦୈତେଯଦାନଵାଃ
ଏଭଳି ତିନି ଲୋକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ହୀନ ଓ ନୀତିହୀନ ହେଉଥିବାବେଳେ, ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ଵିଜିତାସ୍ତ୍ରିଦଶା ଦୈତ୍ଯୈରିଂଦ୍ରାଦ୍ଯାଃ ଶରଣଂ ଯଯୁଃ। ପିତାମହଂ ମହାଭାଗଂ ହୁତାଶନପୁରୋଗମାଃ
ଦୈତ୍ୟମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ହରାଇଦେଲେ। ଦେବତାମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ପିତାମହଙ୍କ ଆଶ୍ରୟକୁ ଗଲେ।
ଯଥାଵତ୍କଥିତେ ଦେଵୈର୍ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରାହ ତଥା ସୁରାନ୍। କ୍ଷୀରୋଦସ୍ଯୋତ୍ତରଂ କୂଲଂ ଜଗାମ ସହିତଃ ସୁରୈଃ
ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ବିବରଣୀ ଦେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ସେହିପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ କ୍ଷୀରସାଗରର ଉତ୍ତର କୂଳକୁ ଗଲେ।
ଗତ୍ଵା ଜଗାଦ ଭଗଵାନ୍ଵାସୁଦେଵଂ ପିତାମହଃ। ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ଵିଷ୍ଣୋ ଶୀଘ୍ରଂ ତ୍ଵଂ ଦେଵତାନାଂ ହିତଂ କୁରୁ
ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ପିତାମହ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଉଠ, ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ କାମ କର।’
ତ୍ଵଯା ଵିନା ଦାନଵୈସ୍ତୁ ଜିତାଃ ସର୍ଵେ ପୁନଃପୁନଃ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ପୁଂଡରୀକାକ୍ଷଃ ପୁରୁଷଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
‘ତୁମେ ନଥିଲେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ପୁଣିପୁଣି ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ହରାଉଛନ୍ତି।’ ଏଭଳି କହିଲେ, ପଦ୍ମନୟନ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁରୁଷ କଥା କହିଲେ।
ଅପୂର୍ଵରୂପସଂସ୍ଥାନାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵାନୁଵାଚ ହ। ତେଜସୋ ଭଵତାଂ ଦେଵାଃ କରିଷ୍ଯାମ୍ଯୁପବୃଂହଣମ୍
ଦେବତାମାନେ ଅପୂର୍ବ ଦୁଃଖରେ ଥିବାକୁ ଦେଖି, ସେ କହିଲେ—‘ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଇଦେବି।’
ଵଦାମ୍ଯହଂ ଯତ୍କ୍ରିଯତାଂ ଭଵଦ୍ଭିସ୍ତଦିଦଂ ସୁରାଃ। ଆନୀଯ ସହିତା ଦୈତ୍ଯୈଃ କ୍ଷୀରାବ୍ଧୌ ସକଲୌଷଧୀଃ
‘ମୁଁ କଣ କରିବାକୁ କହୁଛି, ତୁମେ ସେହି କାମ କର; ଦୈତ୍ୟମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତ ଔଷଧିକୁ କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ନେଇଯାଅ।’
ମଂଥାନଂ ମଂଦରଂ କୃତ୍ଵା ନେତ୍ରଂ କୃତ୍ଵା ଚ ଵାସୁକିମ୍। ମଥ୍ଯତାମମୃତଂ ଦେଵାଃ ସହାଯେ ମଯ୍ଯଵସ୍ଥିତେ
‘ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ମଥାନ ଓ ବାସୁକିଙ୍କୁ ରସୀ କର; ମୁଁ ସହଯୋଗୀ ହୋଇ ଥିବାବେଳେ, ମଧୁ ମଥିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କର।’
ସାମପୂର୍ଵଂ ଚ ଦୈତେଯାଂସ୍ତତ୍ର ସମ୍ଭାଷ୍ଯ କର୍ମଣି। ସମାନଫଲଭୋକ୍ତାରୋ ଯୂଂଯ ଚାତ୍ର ଭଵିଷ୍ଯଥ
‘ପ୍ରଥମେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ସହିତ ଭଲ ଭାବରେ କଥା ହେଉ; ଏଠାରେ ସମସ୍ତେ ସମାନ ଫଳ ଭୋଗ କରିବେ।’
ମଥ୍ଯମାନେ ଚ ତତ୍ରାବ୍ଧୌ ଯତ୍ସମୁତ୍ପଦ୍ଯତେଽମୃତମ୍। ତତ୍ପାନାଦ୍ବଲିନୋ ଯୂଯମମରାଃ ସଂଭଵିଷ୍ଯଥ
‘ସାଗର ମଥିବାବେଳେ ଯେଉଁଠାରୁ ଅମୃତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ, ତାହା ପିଇଲେ ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅମର ହେଇଯିବ।’
ତଥୈଵାହଂ କରିଷ୍ଯାମି ଯଥା ତ୍ରିଦଶଵିଦ୍ଵିଷଃ। ନ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯଂତ୍ଯମୃତଂ ଦେଵାଃ କେଵଲଂ କ୍ଲେଶଭାଗିନଃ
‘ଏହିପରି ମୁଁ କାମ କରିବି, ଯେଉଁଠି ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେ ଅମୃତ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ; ଦେବତାମାନେ କେବଳ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଅମୃତରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେବେ ନାହିଁ।’
ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ଦେଵଦେଵେନ ସର୍ଵ ଏଵ ତତଃ ସୁରାଃ। ସଂଧାନମସୁରୈଃ କୃତ୍ଵା ଯତ୍ନଵଂତୋଽମୃତେଭଵନ୍
ଏଭଳି ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତାଙ୍କଠାରୁ ଉପଦେଶ ପାଇ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାପରେ ଅସୁରମାନେ ସହିତ ସମ୍ମିଳନ କରି, ଅମୃତ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କଲେ।
ସର୍ଵୌଷଧୀଃ ସମାନୀଯ ଦେଵଦୈତେଯଦାନଵାଃ। କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵା କ୍ଷୀରାବ୍ଧିପଯସି ଶରଦଭ୍ରାମଲତ୍ଵିଷି
ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ଦେତ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଏକଠା କରି, ଶରତ୍କାଳର ମେଘ ଭଳି ଧଳା ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କ୍ଷୀରସାଗରରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ମଂଥାନଂ ମଂଦରଂ କୃତ୍ଵା ନେତ୍ରଂ କୃତ୍ଵା ଚ ଵାସୁକିମ୍। ତତୋ ମଥିତୁମାରବ୍ଧା ରାଜେଂଦ୍ର ତରସାମୃତମ୍
ମନ୍ଦରାଚଳ ପର୍ବତକୁ ମଥାନ ଭାବେ ଓ ବାସୁକି ନାଗକୁ ରସ୍ସୀ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରି, ସମସ୍ତେ ଉତ୍ସାହରେ ଅମୃତ ପାଇଁ କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ମଥିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ରାଜା।
ଵିବୁଧାଃ ସହିତାଃ ସର୍ଵେ ଯତଃ ପୁଚ୍ଛଂ ତତଃ ସ୍ଥିତାଃ। ଵିଷ୍ଣୁନା ଵାସୁକେର୍ଦ୍ଦୈତ୍ଯାଃ ପୂର୍ଵକାଯେ ନିଵେଶିତାଃ
ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ବାସୁକିଙ୍କ ପୁଛ ପାଖରେ ଏକଠା ହେଲେ, ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦେତ୍ୟମାନେ ବାସୁକିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ପାଖରେ ରହିଲେ।
ତେ ତସ୍ଯ ପ୍ରାଣଵାତେନ ଵହ୍ନିନା ଚ ହତତ୍ତ୍ଵିଷଃ। ନିସ୍ତେଜସୋଽସୁରାଃ ସର୍ଵେ ବଭୂଵୁରମରଦ୍ଯୁତେ
ବାସୁକିଙ୍କ ଅଗ୍ନିମୟ ଶ୍ୱାସରେ ସମସ୍ତ ଅସୁରମାନେ ତାଙ୍କର ତେଜ ହରାଇ, ଶକ୍ତିହୀନ ଓ ଅନ୍ଦୁର୍ବଳ ହେଇପଡ଼ିଲେ।
ତେନୈଵ ମୁଖନିଃଶ୍ଵାସଵାଯୁନାଥ ବଲାହକୈଃ। ପୁଚ୍ଛପ୍ରଦେଶେ ଵର୍ଷଦ୍ଭିସ୍ତଦା ଚାପ୍ପଯିତାଃ ସୁରାଃ
ବାସୁକିଙ୍କ ମୁଖରୁ ନିଷ୍କାସିତ ବାୟୁ ଓ ପୁଛ ପାଖରେ ମେଘରୁ ପଡ଼ୁଥିବା ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ସେଇ ସମୟରେ ଶିତଳ ଓ ତରଳ ହେଲେ।
କ୍ଷୀରୋଦମଧ୍ଯେ ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵରଃ। ମହାଦେଵୋ ମହାତେଜା ଵିଷ୍ଣୁପୃଷ୍ଠନିଵାସିନୌ
କ୍ଷୀରସାଗର ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ମହାଦେବ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପିଠି ଉପରେ ବସିଥିଲେ।
ବାହୁଭ୍ଯାଂ ମଂଦରଂ ଗୃହ୍ଯ ପଦ୍ମଵତ୍ସ ପରଂତପଃ। ଶୃଂଖଲେ ଚ ତଦା କୃତ୍ଵା ଗୃହୀତ୍ଵା ମଂଦରାଚଲମ୍
ପଦ୍ମଯୋନି, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦାହ କରୁଥିବା, ତାଙ୍କ ଦୁଇ ହାତରେ ମନ୍ଦରାଚଳକୁ ଧରି, ଏକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ପର୍ବତକୁ ଧରିଥିଲେ।
ଦେଵାନାଂ ଦାନଵାନାଂ ଚ ବଲମଧ୍ଯେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ। କ୍ଷୀରୋଦମଧ୍ଯେ ଭଗଵାନ୍କୂର୍ମରୂପୀ ସ୍ଵଯଂ ହରିଃ
ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ, ହରି ନିଜେ କୂର୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କରି, କ୍ଷୀରସାଗର ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ।
ଅନ୍ଯେନ ତେଜସା ଦେଵାନୁପବୃଂହିତଵାନ୍ହରିଃ। ମଥ୍ଯମାନେ ତତସ୍ତସ୍ମିନ୍କ୍ଷୀରାବ୍ଧୌ ଦେଵଦାନଵୈଃ
ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଏକ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ହରି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କଲେ, ଯେତେବେଳେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ମଥୁଥିଲେ।
ହଵିର୍ଧାନ୍ଯଭଵତ୍ପୂର୍ଵଂ ସୁରଭିଃ ସୁରପୂଜିତା। ଜଗ୍ମୁର୍ମୁଦଂ ତଦା ଦେଵା ଦାନଵାଶ୍ଚ ମହାମତେ
ପ୍ରଥମେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଓ ଇଚ୍ଛାପୂରଣ କରୁଥିବା ସୁରଭି ଗାଈ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଏହା ଦେଖି ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଖୁସି ହେଲେ।
ଵ୍ଯାକ୍ଷିପ୍ତଚେତସଃ ସର୍ଵେ ବଭୂଵୁସ୍ତିମିତେକ୍ଷଣାଃ। କିମେତଦିତି ସିଦ୍ଧାନାଂ ଦିଵି ଚିଂତଯତାଂ ତଦା
ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ବିଚଳିତ ହୋଇଗଲା ଓ ସେମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଥିଲେ; ସେଇ ସମୟରେ ସିଦ୍ଧମାନେ ଆକାଶରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ—'ଏହା କ'ଣ?'
ବଭୂଵ ଵାରୁଣୀ ଦେଵୀ ମଦାଘୂର୍ଣିତଲୋଚନା। କୃତାଵର୍ତ୍ତା ତତସ୍ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରସ୍ଖଲଂତୀ ପଦେ ପଦେ
ତାପରେ ମଦରେ ମତାଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଦେବୀ ବାରୁଣୀ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ସେ ପ୍ରତିଟି ପଦକ୍ଷେପରେ ଲଢ଼ୁଥିଲେ।