ଉନ୍ମତ୍ତ ପ୍ରେତଵଦ୍ଵିପ୍ରଃ ଶୋଭମାନୋବ୍ରଵୀଦିଦମ୍। ଇଯଂ ଵିଦ୍ଯାଧରୀ କନ୍ଯା ପୀନୋନ୍ନତ ପଯୋଧରା
ଅଳ୍ପବୁଧ୍ଧି ଓ ପ୍ରେତବତ୍ତି ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ତଥା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ: 'ଏହି ବିଦ୍ୟାଧରୀ କନ୍ୟା, ଯାହାର ଅଧର ଓ ଉଚ୍ଚ ସ୍ତନ ଅଛି—'
ଶୋଭାଲଂକାରସୌଭାଗ୍ଯୈର୍ଯୁକ୍ତା ଦୃଷ୍ଟା ତତୋ ମନଃ। କ୍ଷୋଭମାଯାତି ମେ ଚାଦ୍ଯ ନାହଂ କାମେ ଵିଚକ୍ଷଣଃ
'—ସେ ଶୋଭା, ଭୂଷଣ ଓ ଭାଗ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ, ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଛି। ଏବେ ମୋ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି; ମୁଁ କାମବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନୀ ନୁହେଁ।'
ଵ୍ରଜାମି ତାଵଦନ୍ଯତ୍ର ସୌଭାଗ୍ଯଂ ସ୍ଵଂ ପ୍ରଦର୍ଶଯନ୍। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ରାଜେଂଦ୍ର ପରିବଭ୍ରାମ ମେଦିନୀମ୍
'ମୁଁ ଏଠାରୁ ଅନ୍ୟଠାକୁ ଯାଏଁ, ମୋର ଭାଗ୍ୟ ଦେଖାଉଛି।' ଏଭଳି କହି ରାଜା, ସେ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଐରାଵତଂ ସମାରୂଢଂ ରାଜାନଂ ତ୍ରିଦିଵୌକସାମ୍। ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯାଧିପତିଂ ଶକ୍ରଂ ଭ୍ରାଜମାନଂ ଶଚୀପତିମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ, ଦେବମାନଙ୍କର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର, ଏୟାରାବତ ହାତୀରେ ବସିଛନ୍ତି, ତିନି ଲୋକର ମହାରାଜା, ଶଚୀଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି।
ତାମାତ୍ମଶିରସୋ ମାଲାଂ ଭ୍ରମଦୁନ୍ମତ୍ତଷଟ୍ପଦାମ୍। ଆଦାଯାମରରାଜାଯ ଚିକ୍ଷେପୋନ୍ମତ୍ତଵନ୍ମୁନିଃ
ମୁଣ୍ଡରୁ ମାଳା ଖୋଲି, ଯାହାର ଚାରିପାଖରେ ପ୍ରମତ୍ତ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଘୁରୁଥିଲେ, ସେ ମୁନି ମନୋଭାବରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଏହି ମାଳା ଦେଲେ।
ଗୃହୀତ୍ଵା ଦେଵରାଜେନ ମାଲା ସା ଗଜମୂର୍ଦ୍ଧନି। ମୁକ୍ତା ରରାଜ ସା ମାଲା କୈଲାସେ ଜାହ୍ନଵୀ ଯଥା
ଦେବମାନଙ୍କର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ଏହି ମାଳା ନେଇ ହାତୀର ମୁଣ୍ଡରେ ପିନ୍ଧାଇଲେ; ସେ ମାଳା କୈଳାସ ପର୍ବତରେ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀ ପରି ଚମକୁଥିଲା।
ମଦାଂଧକାରିତାକ୍ଷୋସୌ ଗଂଧାଘ୍ରାଣେନ ଵାରଣଃ। କରେଣାଦାଯ ଚିକ୍ଷେପ ତାଂ ମାଲାଂ ପୃଥିଵୀତଲେ
ହାତୀଟି ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧରେ ମଦମସ୍ତ ହୋଇ, ତାହାକୁ ଶୁଣ୍ଡରେ ନେଇ ମାଳାଟିକୁ ଭୂମିରେ ପକେଇଦେଲା।
ତତଶ୍ଚୁକ୍ରୋଧ ଭଗଵାନ୍ଦୁର୍ଵାସା ମୁନିପୁଂଗଵଃ। ରାଜେଂଦ୍ରଦେଵରାଜାନଂ କ୍ରୁଦ୍ଧଶ୍ଚେଦମୁଵାଚ ହ
ତାପରେ ମହାମୁନି ଦୁର୍ବାସା କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ, ଏବଂ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ରୋଷରେ ଏହି କଥା କହିଲେ—
ଐଶ୍ଵର୍ଯମଦଦୁଷ୍ଟାତ୍ମନ୍ନତିସ୍ତବ୍ଧୋସି ଵାସଵ। ଶ୍ରିଯୋଧାମସ୍ରଜଂ ଯସ୍ମାନ୍ମଦ୍ଦତ୍ତାନ୍ନାଭିନଂଦସି
'ବାସବ, ତୁମର ମନ ଶାସନର ଗର୍ବରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି, ତୁମେ ଅଭିମାନୀ। ମୁଁ ଦେଇଥିବା ଶ୍ରୀଙ୍କ ମାଳା, ଯାହା ଭାଗ୍ୟର ଆଶ୍ରୟ, ତୁମେ ସମ୍ମାନ କରିଲେ ନାହିଁ।'
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଶ୍ରୀରତୋ ମୂଢ ଵିନାଶମୁପଯାସ୍ଯତି। ମଦ୍ଦତ୍ତା ଭଵତା ମାଲା କ୍ଷିପ୍ତା ଯସ୍ମାନ୍ମହୀତଲେ
'ମୂର୍ଖ, ଏବେ ତିନି ଲୋକର ଶ୍ରୀ ନଶ୍ଟ ହେବ, କାରଣ ମୁଁ ଦେଇଥିବା ମାଳାକୁ ତୁମେ ଭୂମିରେ ପକେଇଦେଲ।'
ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଣଷ୍ଟଲକ୍ଷ୍ମୀକଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ତେ ଭଵିଷ୍ଯତି। ଯସ୍ଯ ସଂଜାତକୋପସ୍ଯ ଭଯମେତି ଚରାଚରମ୍
ସେଠାରୁ ତୁମ ତିନି ଲୋକ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ହରାଇଦେବ। ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ସେଠି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀ ଭୟଭୀତ ହେଉଛନ୍ତି।
ତଂ ମାଂ ତ୍ଵମତିଗର୍ଵେଣ ଦେଵରାଜାଵମନ୍ଯସେ। ମହେଂଦ୍ରୋ ଵାରଣସ୍କଂଧାଦଵତୀର୍ଯ ତ୍ଵରାନ୍ଵିତଃ
ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା, ତୁମେ ଅତି ଅହଂକାରରେ ମୋତେ ଅବହେଳା କରିଛ। ମହେନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ହାତୀର କାନ୍ଧରୁ ତୁରନ୍ତ ଅବତରିଲେ।
ପ୍ରସାଦଯାମାସ ମୁନିଂ ଦୁର୍ଵାସସମକଲ୍ମଷମ୍। ପ୍ରସାଦ୍ଯମାନଃ ସ ତଦା ପ୍ରଣିପାତପୁରଃସରମ୍
ସେ ଦୁର୍ବାସା ମୁନିଙ୍କୁ, ଯିଏ ପାପରେ ନିର୍ମଳ, ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ତାଙ୍କୁ ମନାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ନାହଂ କ୍ଷମିଷ୍ଯେ ବହୁନା କିମୁକ୍ତେନ ଶତକ୍ରତୋ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଯଯୌ ଵିପ୍ରୋ ଦେଵରାଜୋପି ତଂ ପୁନଃ
‘ମୁଁ ତୁମକୁ କ୍ଷମା କରିବି ନାହିଁ—ଏଠାରେ ଅଧିକ କିଏ କହିବି, ହେ ଶତକ୍ରତୁ।’ ଏଭଳି କହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାଲିଗଲେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା ପୁଣି ତାଙ୍କ ପଛରେ ଗଲେ।
ଆରୁହ୍ଯୈରାଵତଂ ନାଗଂ ପ୍ରଯଯାଵମରାଵତୀମ୍। ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ନିଃଶ୍ରୀକଂ ସଶକ୍ରଂ ଭୁଵନତ୍ରଯମ୍
ଏଇରାବତ ନାଗ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ସେ ଅମରାବତୀକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ତିନି ଲୋକ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ହୀନ ହେଇଗଲା।
ନ ଯଜ୍ଞାଃ ସଂପ୍ରଵର୍ତଂତେ ନ ତପସ୍ଯଂତି ତାପସାଃ। ନ ଚ ଦାନାନି ଦୀଯଂତେ ନଷ୍ଟପ୍ରାଯମଭୂଜ୍ଜଗତ୍
ଯଜ୍ଞ ହେଉନଥିଲା, ତପସ୍ବୀମାନେ ତପସ୍ୟା ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ, ଦାନ ଦିଆଯାଉନଥିଲା; ସମସ୍ତ ଜଗତ ପ୍ରାୟ ନଶ୍ଟ ହେଇଗଲା।
ଏଵମତ୍ଯଂତନିଃଶ୍ରୀକେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସତ୍ତ୍ଵଵର୍ଜିତେ। ଦେଵାନ୍ପ୍ରତିବଲୋଦ୍ଯୋଗଂ ଚକ୍ରୁର୍ଦୈତେଯଦାନଵାଃ
ଏଭଳି ତିନି ଲୋକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ହୀନ ଓ ନୀତିହୀନ ହେଉଥିବାବେଳେ, ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ଵିଜିତାସ୍ତ୍ରିଦଶା ଦୈତ୍ଯୈରିଂଦ୍ରାଦ୍ଯାଃ ଶରଣଂ ଯଯୁଃ। ପିତାମହଂ ମହାଭାଗଂ ହୁତାଶନପୁରୋଗମାଃ
ଦୈତ୍ୟମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ହରାଇଦେଲେ। ଦେବତାମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ପିତାମହଙ୍କ ଆଶ୍ରୟକୁ ଗଲେ।
ଯଥାଵତ୍କଥିତେ ଦେଵୈର୍ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରାହ ତଥା ସୁରାନ୍। କ୍ଷୀରୋଦସ୍ଯୋତ୍ତରଂ କୂଲଂ ଜଗାମ ସହିତଃ ସୁରୈଃ
ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ବିବରଣୀ ଦେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ସେହିପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ କ୍ଷୀରସାଗରର ଉତ୍ତର କୂଳକୁ ଗଲେ।
ଗତ୍ଵା ଜଗାଦ ଭଗଵାନ୍ଵାସୁଦେଵଂ ପିତାମହଃ। ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ଵିଷ୍ଣୋ ଶୀଘ୍ରଂ ତ୍ଵଂ ଦେଵତାନାଂ ହିତଂ କୁରୁ
ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ପିତାମହ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଉଠ, ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ କାମ କର।’
ତ୍ଵଯା ଵିନା ଦାନଵୈସ୍ତୁ ଜିତାଃ ସର୍ଵେ ପୁନଃପୁନଃ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ପୁଂଡରୀକାକ୍ଷଃ ପୁରୁଷଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
‘ତୁମେ ନଥିଲେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ପୁଣିପୁଣି ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ହରାଉଛନ୍ତି।’ ଏଭଳି କହିଲେ, ପଦ୍ମନୟନ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁରୁଷ କଥା କହିଲେ।
ଅପୂର୍ଵରୂପସଂସ୍ଥାନାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵାନୁଵାଚ ହ। ତେଜସୋ ଭଵତାଂ ଦେଵାଃ କରିଷ୍ଯାମ୍ଯୁପବୃଂହଣମ୍
ଦେବତାମାନେ ଅପୂର୍ବ ଦୁଃଖରେ ଥିବାକୁ ଦେଖି, ସେ କହିଲେ—‘ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଇଦେବି।’
ଵଦାମ୍ଯହଂ ଯତ୍କ୍ରିଯତାଂ ଭଵଦ୍ଭିସ୍ତଦିଦଂ ସୁରାଃ। ଆନୀଯ ସହିତା ଦୈତ୍ଯୈଃ କ୍ଷୀରାବ୍ଧୌ ସକଲୌଷଧୀଃ
‘ମୁଁ କଣ କରିବାକୁ କହୁଛି, ତୁମେ ସେହି କାମ କର; ଦୈତ୍ୟମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତ ଔଷଧିକୁ କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ନେଇଯାଅ।’
ମଂଥାନଂ ମଂଦରଂ କୃତ୍ଵା ନେତ୍ରଂ କୃତ୍ଵା ଚ ଵାସୁକିମ୍। ମଥ୍ଯତାମମୃତଂ ଦେଵାଃ ସହାଯେ ମଯ୍ଯଵସ୍ଥିତେ
‘ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ମଥାନ ଓ ବାସୁକିଙ୍କୁ ରସୀ କର; ମୁଁ ସହଯୋଗୀ ହୋଇ ଥିବାବେଳେ, ମଧୁ ମଥିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କର।’
ସାମପୂର୍ଵଂ ଚ ଦୈତେଯାଂସ୍ତତ୍ର ସମ୍ଭାଷ୍ଯ କର୍ମଣି। ସମାନଫଲଭୋକ୍ତାରୋ ଯୂଂଯ ଚାତ୍ର ଭଵିଷ୍ଯଥ
‘ପ୍ରଥମେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ସହିତ ଭଲ ଭାବରେ କଥା ହେଉ; ଏଠାରେ ସମସ୍ତେ ସମାନ ଫଳ ଭୋଗ କରିବେ।’
ମଥ୍ଯମାନେ ଚ ତତ୍ରାବ୍ଧୌ ଯତ୍ସମୁତ୍ପଦ୍ଯତେଽମୃତମ୍। ତତ୍ପାନାଦ୍ବଲିନୋ ଯୂଯମମରାଃ ସଂଭଵିଷ୍ଯଥ
‘ସାଗର ମଥିବାବେଳେ ଯେଉଁଠାରୁ ଅମୃତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ, ତାହା ପିଇଲେ ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅମର ହେଇଯିବ।’
ତଥୈଵାହଂ କରିଷ୍ଯାମି ଯଥା ତ୍ରିଦଶଵିଦ୍ଵିଷଃ। ନ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯଂତ୍ଯମୃତଂ ଦେଵାଃ କେଵଲଂ କ୍ଲେଶଭାଗିନଃ
‘ଏହିପରି ମୁଁ କାମ କରିବି, ଯେଉଁଠି ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେ ଅମୃତ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ; ଦେବତାମାନେ କେବଳ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଅମୃତରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେବେ ନାହିଁ।’
ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ଦେଵଦେଵେନ ସର୍ଵ ଏଵ ତତଃ ସୁରାଃ। ସଂଧାନମସୁରୈଃ କୃତ୍ଵା ଯତ୍ନଵଂତୋଽମୃତେଭଵନ୍
ଏଭଳି ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତାଙ୍କଠାରୁ ଉପଦେଶ ପାଇ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାପରେ ଅସୁରମାନେ ସହିତ ସମ୍ମିଳନ କରି, ଅମୃତ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କଲେ।
ସର୍ଵୌଷଧୀଃ ସମାନୀଯ ଦେଵଦୈତେଯଦାନଵାଃ। କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵା କ୍ଷୀରାବ୍ଧିପଯସି ଶରଦଭ୍ରାମଲତ୍ଵିଷି
ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ଦେତ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତ ଔଷଧି ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଏକଠା କରି, ଶରତ୍କାଳର ମେଘ ଭଳି ଧଳା ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କ୍ଷୀରସାଗରରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ମଂଥାନଂ ମଂଦରଂ କୃତ୍ଵା ନେତ୍ରଂ କୃତ୍ଵା ଚ ଵାସୁକିମ୍। ତତୋ ମଥିତୁମାରବ୍ଧା ରାଜେଂଦ୍ର ତରସାମୃତମ୍
ମନ୍ଦରାଚଳ ପର୍ବତକୁ ମଥାନ ଭାବେ ଓ ବାସୁକି ନାଗକୁ ରସ୍ସୀ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରି, ସମସ୍ତେ ଉତ୍ସାହରେ ଅମୃତ ପାଇଁ କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ମଥିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ରାଜା।