ମୃତ୍ଯୋର୍ଵ୍ଯାଧିଜରାଶୋକ ତୃଷ୍ଣାକ୍ରୋଧାଶ୍ଚ ଜଜ୍ଞିରେ। ଦୁଃଖୋତ୍ତରାଃ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯେତେ ସର୍ଵେ ଚାଧର୍ମଲକ୍ଷଣାଃ
ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ରୋଗ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଶୋକ, ତୃଷ୍ଣା ଓ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଏହିମାନେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖର ସନ୍ତାନ ଓ ଅଧର୍ମର ଚିହ୍ନ।
ନୈଷାଂ ଭାର୍ଯାସ୍ତି ପୁତ୍ରୋ ଵା ତେ ସର୍ଵେ ହ୍ଯୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵରେତସଃ। ରୌଦ୍ରାଣ୍ଯେତାନି ରୂପାଣି ବ୍ରହ୍ମଣୋ ନୃଵରାତ୍ମଜ
ଏମାନଙ୍କର କେହି ଝିଅ କିମ୍ବା ପୁଅ ନାହିଁ; ସମସ୍ତେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତ ଶୁକ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏହି ଭୟଙ୍କର ରୂପମାନେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର।
ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଲଯହେତୁତ୍ଵଂ ଜଗତୋସ୍ଯ ପ୍ରଯାଂତି ଵୈ। ରୁଦ୍ରସର୍ଗଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥା ବ୍ରହ୍ମା ଚକାର ହା(?)
ଏମାନେ ସଦା ସଂସାରର ସଂହାର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା ଯେପରି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ସେଥିରେ କହିବି।
କଲ୍ପାଦାଵାତ୍ମନସ୍ତୁଲ୍ଯଂ ସୁତଂ ପ୍ରଧ୍ଯାଯତସ୍ତତଃ। ପ୍ରାଦୁରାସୀତ୍ପ୍ରଭୋରଂକେ କୁମାରୋ ନୀଲଲୋହିତଃ
କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ, ସ୍ୱୟଂ ଭଳି ପୁଅ ଭାବିଲେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଞ୍ଚଳରେ ନୀଳ ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଏକ ଶିଶୁ ଦେଖାଦେଲା।
ରୁଦନ୍ଵୈ ସୁସ୍ଵରଂ ସୋଥ ଦ୍ରଵଂଶ୍ଚ ନୃପସତ୍ତମ। କିଂ ରୋଦିଷୀତି ତଂ ଦେଵୋ ରୁଦଂତଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ
ସେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ ଓ ଅଶ୍ରୁ ପକାଇଲେ; ଦେବତା ତାଙ୍କୁ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି କଥା କହିଲେ।
ନାମଧେହୀତି ତଂ ସୋଥ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ପ୍ରଜାପତିମ୍। ରୋଦନାଦ୍ରୁଦ୍ରନାମାସି ମା ରୋଦୀର୍ଧୈର୍ଯମାଵହ
‘ତୁମର ନାମ କ’ଣ?’—ପ୍ରଜାପତି ପଚାରିଲେ; ‘ତୁମେ କାନ୍ଦୁଛ, ତେଣୁ ତୁମର ନାମ ରୁଦ୍ର; ଏବେ କାନ୍ଦିନାହଁ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର।’
ଏଵମୁକ୍ତଃ ପୁନସ୍ସୋଥ ସପ୍ତକୃତ୍ଵୋ ରୁରୋଦ ହ। ତତୋନ୍ଯାନି ଦଦୌ ତସ୍ମୈ ସପ୍ତନାମାନି ଵୈ ପ୍ରଭୁଃ ୨୦୦ 1.3.
ଏପରି କହିଲେ, ସେ ପୁଣି ସାତଥର କାନ୍ଦିଲେ; ତେବେ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ସାତଟି ଅନ୍ୟ ନାମ ଦେଲେ।
ମୂର୍ତ୍ତୀନାଂ ଚୈଵମଷ୍ଟାନାଂ ସ୍ଥାନାନ୍ଯଷ୍ଟୌ ଚକାର ହ। ଭଵଂ ଶର୍ଵମଥେଶାନଂ ତଥା ପଶୁପତିଂ ନୃପ
ଏହି ଆଠଟି ରୂପ ପାଇଁ ପ୍ରଭୁ ଆଠଟି ଅବସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ: ଭବ, ଶର୍ବ, ଈଶାନ ଓ ପଶୁପତି, ହେ ରାଜା।
ଭୀମମୁଗ୍ରଂ ମହାଦେଵମୁଵାଚ ସ ପିତାମହଃ। ସୂର୍ଯୋ ଜଲଂ ମହୀ ଵହ୍ନିର୍ଵାଯୁରାକାଶମେଵ ଚ
ଭୀମ, ଉଗ୍ର, ମହାଦେବ—ପିତାମହ ଏମିତି ନାମ ରଖିଲେ; ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପାଣି, ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ।
ଦୀକ୍ଷିତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସୋମ ଇତ୍ଯେତେ ତନଵଃ କମାତ୍। ଏଵଂ ପ୍ରକାରୋ ରୁଦ୍ରୋସୌ ସତୀଂ ଭାର୍ଯାମଵିଂଦତ
ଦୀକ୍ଷିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଓ ସୋମ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ରୂପ; ଏପରି ଭାବେ ରୁଦ୍ର ସତୀଙ୍କୁ ଝିଅ ଭାବେ ପାଇଲେ।
ଦକ୍ଷକୋପାଚ୍ଚ ତତ୍ଯାଜ ସା ସତୀ ସ୍ଵଂ କଲେଵରମ୍। ହିମଵଦ୍ଦୁହିତା ସାଭୂନ୍ମେନାଯାଂ ନୃପସତ୍ତମ
ଦକ୍ଷଙ୍କ ରୋଷରେ ସତୀ ନିଜ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ସେ ହିମବନ୍ତ ଓ ମେନାଙ୍କ ଝିଅ ହେଲେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା।
ଉପଯେମେ ପୁନଶ୍ଚୈଵ ଯାଚିତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ଭଵଃ। ଦାକ୍ଷୀ ଧାତୃଵିଧାତାରୌ ଭୃଗୋଃ ଖ୍ଯାତିରସୂଯତ
ପୁଣି ଅନୁରୋଧରେ ଭଗବାନ୍ ଭବ ତାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ; ଦକ୍ଷଠାରୁ ଧାତା ଓ ବିଧାତା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଭୃଗୁଠାରୁ ଖ୍ୟାତି ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଶ୍ରିଯଂ ଚ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ପତ୍ନୀ ନାରାଯଣସ୍ଯ ଯା
ଯିଏ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବତା ନାରାୟଣଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଶ୍ରୀ ହେଉଛନ୍ତି—
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। କ୍ଷୀରାବ୍ଧୌ ତୁ ତଥା ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ କିଲୋତ୍ପନ୍ନା ମଯା ଶ୍ରୁତା। ଖ୍ଯାତ୍ଯାଂ ଭୃଗୋଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନା ଏତଦାହ କଥଂ ଭଵାନ୍
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ମୁଁ ଶୁଣିଛି ଯେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ କ୍ଷୀରସାଗରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ, ଏବଂ ଭୃଗୁଙ୍କର କନ୍ୟା ଖ୍ୟାତି ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ ହେଲା, ଆପଣ ମୋତେ ବୁଝାନ୍ତୁ।
କଥଂ ଚ ଦକ୍ଷଦୁହିତା ଦେହଂ ତ୍ଯକ୍ତଵତୀ ଶୁଭା। ମେନାଯାଂ ଗର୍ଭସଂଭୂତିମୁମାଯା ଜନ୍ମ ଏଵ ଚ
ଏବଂ ଶୁଭ ଦକ୍ଷଙ୍କର କନ୍ୟା କିପରି ତାଙ୍କର ଦେହ ଛାଡ଼ିଥିଲେ? ଏବଂ ମେନାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଉମାଙ୍କର ଜନ୍ମ କିପରି ହେଲା?
କିମର୍ଥଂ ଦେଵଦେଵେନ ପତ୍ନୀ ହୈମଵତୀ କୃତା। ଵିରୋଧଂ ଚାଥ ଦକ୍ଷେଣ ଭଗଵାଂସ୍ତୁ ବ୍ରଵୀତୁ ମେ
ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବତା କାହିଁକି ହିମାଳୟଙ୍କର କନ୍ୟାକୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ? ଏବଂ ଦକ୍ଷଙ୍କ ସହ କଣ ବିରୋଧ ହେଲା? ଭଗବାନ, ଦୟାକରି ଏହି କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ଇଦଂ ଚ ଶୃଣୁ ଭୂପାଲ ଯତ୍ପୃଷ୍ଟୋହମିହ ତ୍ଵଯା। ଶ୍ରୀସଂବଂଧୋ ମଯାପ୍ଯେଷ ଶ୍ରୁତ ଆସୀତ୍ପିତାମହାତ୍
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ରାଜା, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ସେଥିରେ ମୁଁ ଏଠି ତୁମକୁ କହିବି। ଏହି ଶ୍ରୀଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମୋ ପୁରୁଣା ଠାରୁ ଶୁଣିଥିଲି।
ଅତ୍ରିପୁତ୍ରସ୍ତୁ ଦୁର୍ଵାସାଃ ପରିଭ୍ରାମ୍ଯନ୍ମହୀମିମାମ୍। ଵିଦ୍ଯାଧରୀକରେମାଲାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୌଗନ୍ଧିକୀଂ ଶୁଭାମ୍
ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁଅ ଦୁର୍ବାସା ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ସେଠାରେ ଏକ ବିଦ୍ୟାଧରୀ କନ୍ୟାଙ୍କ ଗଳାରେ ଗନ୍ଧ ଥିବା ଫୁଲର ମାଳା ଦେଖିଲେ।
ଯାଚଯାମାସ ମେ ଦେହି ଜଟାଜୂଟେ କରୋମ୍ଯହମ୍। ଇତି ଵିଦ୍ଯାଧରୀ ତେନ ପୃଷ୍ଟା ସା ଋଷିଣା ତଥା
ସେ ତାକୁ କହିଲେ, 'ମୋତେ ଏହି ମାଳା ଦେଅ, ମୁଁ ମୋ ଜଟାରେ ପିନ୍ଧିବି।' ଏଭଳି ଋଷି ତାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
ଦଦୌ ତସ୍ମୈ ମୁଦାଯୁକ୍ତା ତାଂ ମାଲାଂ ସ ତଦା ନୃପ। ଗୃହୀତ୍ଵା ସୁଚିରଂ କାଲଂ ଶିରୋମାଲାଂ ବବଂଧ ହ
ସେ ବିଦ୍ୟାଧରୀ ଖୁସି ହୋଇ ଏହି ମାଳା ଦେଲେ, ଏବଂ ଦୁର୍ବାସା ତାହାକୁ ନେଇ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଣ୍ଡରେ ପିନ୍ଧି ରହିଲେ।
ଉନ୍ମତ୍ତ ପ୍ରେତଵଦ୍ଵିପ୍ରଃ ଶୋଭମାନୋବ୍ରଵୀଦିଦମ୍। ଇଯଂ ଵିଦ୍ଯାଧରୀ କନ୍ଯା ପୀନୋନ୍ନତ ପଯୋଧରା
ଅଳ୍ପବୁଧ୍ଧି ଓ ପ୍ରେତବତ୍ତି ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ତଥା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ: 'ଏହି ବିଦ୍ୟାଧରୀ କନ୍ୟା, ଯାହାର ଅଧର ଓ ଉଚ୍ଚ ସ୍ତନ ଅଛି—'
ଶୋଭାଲଂକାରସୌଭାଗ୍ଯୈର୍ଯୁକ୍ତା ଦୃଷ୍ଟା ତତୋ ମନଃ। କ୍ଷୋଭମାଯାତି ମେ ଚାଦ୍ଯ ନାହଂ କାମେ ଵିଚକ୍ଷଣଃ
'—ସେ ଶୋଭା, ଭୂଷଣ ଓ ଭାଗ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ, ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଛି। ଏବେ ମୋ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି; ମୁଁ କାମବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନୀ ନୁହେଁ।'
ଵ୍ରଜାମି ତାଵଦନ୍ଯତ୍ର ସୌଭାଗ୍ଯଂ ସ୍ଵଂ ପ୍ରଦର୍ଶଯନ୍। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ରାଜେଂଦ୍ର ପରିବଭ୍ରାମ ମେଦିନୀମ୍
'ମୁଁ ଏଠାରୁ ଅନ୍ୟଠାକୁ ଯାଏଁ, ମୋର ଭାଗ୍ୟ ଦେଖାଉଛି।' ଏଭଳି କହି ରାଜା, ସେ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଐରାଵତଂ ସମାରୂଢଂ ରାଜାନଂ ତ୍ରିଦିଵୌକସାମ୍। ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯାଧିପତିଂ ଶକ୍ରଂ ଭ୍ରାଜମାନଂ ଶଚୀପତିମ୍
ସେ ଦେଖିଲେ, ଦେବମାନଙ୍କର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର, ଏୟାରାବତ ହାତୀରେ ବସିଛନ୍ତି, ତିନି ଲୋକର ମହାରାଜା, ଶଚୀଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି।
ତାମାତ୍ମଶିରସୋ ମାଲାଂ ଭ୍ରମଦୁନ୍ମତ୍ତଷଟ୍ପଦାମ୍। ଆଦାଯାମରରାଜାଯ ଚିକ୍ଷେପୋନ୍ମତ୍ତଵନ୍ମୁନିଃ
ମୁଣ୍ଡରୁ ମାଳା ଖୋଲି, ଯାହାର ଚାରିପାଖରେ ପ୍ରମତ୍ତ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଘୁରୁଥିଲେ, ସେ ମୁନି ମନୋଭାବରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଏହି ମାଳା ଦେଲେ।
ଗୃହୀତ୍ଵା ଦେଵରାଜେନ ମାଲା ସା ଗଜମୂର୍ଦ୍ଧନି। ମୁକ୍ତା ରରାଜ ସା ମାଲା କୈଲାସେ ଜାହ୍ନଵୀ ଯଥା
ଦେବମାନଙ୍କର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ଏହି ମାଳା ନେଇ ହାତୀର ମୁଣ୍ଡରେ ପିନ୍ଧାଇଲେ; ସେ ମାଳା କୈଳାସ ପର୍ବତରେ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀ ପରି ଚମକୁଥିଲା।
ମଦାଂଧକାରିତାକ୍ଷୋସୌ ଗଂଧାଘ୍ରାଣେନ ଵାରଣଃ। କରେଣାଦାଯ ଚିକ୍ଷେପ ତାଂ ମାଲାଂ ପୃଥିଵୀତଲେ
ହାତୀଟି ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧରେ ମଦମସ୍ତ ହୋଇ, ତାହାକୁ ଶୁଣ୍ଡରେ ନେଇ ମାଳାଟିକୁ ଭୂମିରେ ପକେଇଦେଲା।
ତତଶ୍ଚୁକ୍ରୋଧ ଭଗଵାନ୍ଦୁର୍ଵାସା ମୁନିପୁଂଗଵଃ। ରାଜେଂଦ୍ରଦେଵରାଜାନଂ କ୍ରୁଦ୍ଧଶ୍ଚେଦମୁଵାଚ ହ
ତାପରେ ମହାମୁନି ଦୁର୍ବାସା କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ, ଏବଂ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ରୋଷରେ ଏହି କଥା କହିଲେ—
ଐଶ୍ଵର୍ଯମଦଦୁଷ୍ଟାତ୍ମନ୍ନତିସ୍ତବ୍ଧୋସି ଵାସଵ। ଶ୍ରିଯୋଧାମସ୍ରଜଂ ଯସ୍ମାନ୍ମଦ୍ଦତ୍ତାନ୍ନାଭିନଂଦସି
'ବାସବ, ତୁମର ମନ ଶାସନର ଗର୍ବରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି, ତୁମେ ଅଭିମାନୀ। ମୁଁ ଦେଇଥିବା ଶ୍ରୀଙ୍କ ମାଳା, ଯାହା ଭାଗ୍ୟର ଆଶ୍ରୟ, ତୁମେ ସମ୍ମାନ କରିଲେ ନାହିଁ।'
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଶ୍ରୀରତୋ ମୂଢ ଵିନାଶମୁପଯାସ୍ଯତି। ମଦ୍ଦତ୍ତା ଭଵତା ମାଲା କ୍ଷିପ୍ତା ଯସ୍ମାନ୍ମହୀତଲେ
'ମୂର୍ଖ, ଏବେ ତିନି ଲୋକର ଶ୍ରୀ ନଶ୍ଟ ହେବ, କାରଣ ମୁଁ ଦେଇଥିବା ମାଳାକୁ ତୁମେ ଭୂମିରେ ପକେଇଦେଲ।'