ପ୍ରତିହାରମିମଂ କୃତ୍ଵା ଶୀତାଦେସ୍ତାଃ ପ୍ରଜାଃ ପୁନଃ। ଵାର୍ତୋପାଯଂ ତତଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ହସ୍ତସିଦ୍ଧିଂ ଚ କର୍ମଜାମ୍
ଏପରି ଠଣ୍ଡା ଆଦିରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ସେମାନେ ଜୀବିକା ଉପାୟ ଏବଂ ହାତର କାମରେ ଦକ୍ଷତା ଅर्जନ କଲେ।
ଵ୍ରୀହଯଶ୍ଚ ଯଵାଶ୍ଚୈଵ ଗୋଧୂମା ଅଣଵସ୍ତିଲାଃ। ପ୍ରିଯଂଗୁକୋଵିଦାରାଶ୍ଚ କୋରଦୂଷାଃ ସଚୀନକାଃ
ଧାନ, ଜଉ, ଗହମ, ଚିନା, ତିଳ, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, କୋଦର, ଚୀନକ—ଏହି ଧାନ ଓ ଦାଳ ଉତ୍ପାଦିତ ହେଲା।
ମାଷା ମୁଦ୍ଗା ମସୂରାଶ୍ଚ ନିଷ୍ପାଵାଃ ସକୁଲତ୍ଥକାଃ। ଅଢକାଶ୍ଚଣକାଶ୍ଚୈଵ ଶଣାସ୍ସପ୍ତଦଶ ସ୍ମୃତାଃ
ମାସ, ମୁଗ, ମସୁର, ନିଷ୍ପାବ, କୁଳଥ, ଅଢ଼କ, ଚଣା, ଶଣ—ଏହି ସପ୍ତଦଶ ଦାଳ ମନେ ରଖାଯାଇଛି।
ଇତ୍ଯେତା ଓଷଧୀନାଂ ତୁ ଗ୍ରାମ୍ଯାଣାଂ ଜାତଯୋ ନୃପ। ଓଷଧ୍ଯୋ ଯଜ୍ଞିଯାଶ୍ଚୈଵ ଗ୍ରାମ୍ଯାଵନ୍ଯାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ
ଏହି ଗ୍ରାମ ଉପଜିବା ଉଷଧିମାନେ, ରାଜା; ଏବଂ ଚୌଦ ଟି ଗ୍ରାମ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଧାନ, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ।
ଵ୍ରୀହଯଃ ସଯଵା ମାଷା ଗୋଧୂମା ଅଣଵସ୍ତିଲାଃ। ପ୍ରିଯଂଗୁସପ୍ତମା ହ୍ଯେତା ଅଷ୍ଟମାସ୍ତୁ କୁଲୁତ୍ଥକାଃ
ଧାନ, ଜଉ, ମାସ, ଗହମ, ଚିନା, ତିଳ, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ—ଏହି ସାତଟି; ଏଠାରେ ଏଠି ଅଷ୍ଟମ କୁଳଥ।
ଶ୍ଯାମାକସ୍ତ୍ଵଥ ନୀଵାରୋ ଵର୍ତୁଲସ୍ସ ଗଵେଧୁକଃ। ଅଥ ଵେଣୁଯଵାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତଦ୍ଵନ୍ମର୍କଟକା ନୃପ
ଶ୍ୟାମାକ, ନୀବାର, ବର୍ତ୍ତୁଳ, ଗବେଧୁକ, ବେଣୁଯଉ, ମର୍କଟକ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ରାଜା।
ଗ୍ରାମ୍ଯା ଵନ୍ଯାଃ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯେତା ଓଷଧ୍ଯଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଦଶ। ଯଜ୍ଞନିଷ୍ପତ୍ତଯେ ତଦ୍ଵତ୍ତଥାସାଂ ହେତୁରୁତ୍ତମଃ ୧୫୦ 1.3.
ଏହି ଚୌଦ ଟି ଗ୍ରାମ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଉଷଧି, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ; ଏହିମାନେ ଯଜ୍ଞ ସାଧନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ।
ଏତାଶ୍ଚ ସହଯଜ୍ଞେନ ପ୍ରଜାନାଂ କାରଣଂ ପରମ୍। ପରାପରଵିଦଃ ପ୍ରାଜ୍ଞାସ୍ତତୋ ଯଜ୍ଞାନ୍ଵିତନ୍ଵତେ
ଏହି ଉଷଧିମାନେ ଯଜ୍ଞ ସହିତ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ପ୍ରାଜ୍ଞମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି।
ଅହନ୍ଯହନ୍ଯନୁଷ୍ଠାନଂ ଯଜ୍ଞାନାଂ ପାର୍ଥିଵୋତ୍ତମ। ଉପକାରକରଂ ପୁଂସାଂ କ୍ରିଯମାଣଂ ଫଲାର୍ଥିନାମ୍
ପ୍ରତିଦିନ ଯଜ୍ଞ କରିବା, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଫଳ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକୃତିକର ହୁଏ ।
ଯେଷାଂ ଚକାଲସୃଷ୍ଟୋସୌ ପପା(?)ବିଂଦୁର୍ମହାମତେ। ମର୍ଯାଦାଂ ସ୍ଥାପଯାମାସ ଯଥାସ୍ଥାନଂ ଯଥାଗୁଣମ୍
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ସେ ଯୁଗରେ ହେଇଥିଲା, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅନୁସାରେ ଥାନ ଓ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥିଲେ ।
ଵର୍ଣାନାମାଶ୍ରମାଣାଂ ଚ ଧର୍ମାନ୍ଧର୍ମଭୃତାଂଵର। ଲୋକାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵଵର୍ଣାନାଂ ସମ୍ଯଗ୍ଧର୍ମାନୁପାଲିନାମ୍
ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଧର୍ମର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପାଳକ, ସେ ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥିଲେ । ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଠିକ ଭାବରେ ଧର୍ମ ପାଳନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଲୋକ ଦେଇଥିଲେ ।
ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ସ୍ମୃତଂ ସ୍ଥାନଂ ତୁ ପାର୍ଥିଵ। ସ୍ଥାନମୈଂଦ୍ରଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ସଙ୍ଗ୍ରାମେଷ୍ଵନିଵର୍ତିନାମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଜାପତ୍ୟ ନାମକ ସ୍ଥାନ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି, ରାଜା; ଯୁଦ୍ଧରେ ଫେରି ନ ଆସୁଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ର ନାମକ ସ୍ଥାନ ଅଛି ।
ଵୈଶ୍ଯାନାମ୍ମାରୁତଂ ସ୍ଥାନଂ ସ୍ଵଧର୍ମମନୁଵର୍ତିନାମ୍। ଗାନ୍ଧର୍ଵଂ ଶୂଦ୍ରଜାତୀନାଂ ପରିଚର୍ଯା ସୁଵର୍ତିନାମ୍
ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଥିବା ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମାରୁତ ନାମକ ସ୍ଥାନ ଅଛି । ସେବାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗାନ୍ଧର୍ବ ନାମକ ସ୍ଥାନ ଅଛି ।
ଅଷ୍ଟାଶୀତିସହସ୍ରାଣାଂ ଯତୀନାମୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵରେତସାମ୍। ସ୍ମୃତଂ ତେଷାଂ ତୁ ଯତ୍ସ୍ଥାନଂ ତଦେଵ ଗୁରୁଵାସିନାମ୍
ଅଠାଉଁ ଏଠି ହଜାର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ବରେତସ ଯତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି, ସେହି ସ୍ଥାନ ଗୁରୁଙ୍କ ସହ ବସୁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅଛି ।
ସପ୍ତର୍ଷୀଣାଂ ଚ ଯତ୍ସ୍ଥାନଂ ସ୍ମୃତଂ ତଦ୍ଵୈ ଵନୌକସାମ୍। ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ଗୃହସ୍ଥାନାଂ ନ୍ଯାସିନାଂ ବ୍ରାହ୍ମସଂଜ୍ଞିତମ୍
ସପ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି, ସେହି ସ୍ଥାନ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅଛି । ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଜାପତ୍ୟ ଓ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମ ନାମକ ସ୍ଥାନ ଅଛି ।
ଯୋଗିନାମମୃତଂ ସ୍ଥାନଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମଂ ପଦଂ। ଏକାଂତିନଃ ସଦୋଦ୍ଯୁକ୍ତା ଧ୍ଯାଯିନୋ ଯୋଗିନୋ ହି ଯେ
ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅମୃତ ସ୍ଥାନ, ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ରହ୍ମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ଅଛି । ଯେଉଁ ଯୋଗୀମାନେ ଏକାନ୍ତରେ ରହନ୍ତି, ସଦା ଉଦ୍ୟମୀ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗନ୍ତି ।
ତେଷାଂ ତତ୍ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ତତ୍ପଶ୍ଯଂତି ସୂରଯଃ। ଗତାଗତାନି ଵର୍ତ୍ତଂତେ ଚଂଦ୍ରାଦିତ୍ଯାଦଯୋ ଗ୍ରହାଃ
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହା ଋଷିମାନେ ଦେଖନ୍ତି । ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନେ ଆସିଯିବା ଓ ଯିବାରେ ଘୂରୁଛନ୍ତି ।
ଅଦ୍ଯାପି ନ ନିଵର୍ତଂତେ ନାରାଯଣପରାଯଣାଃ। ତାମିସ୍ରମଂଧତାମିସ୍ରଂ ମହାରୌରଵ ରୌରଵମ୍
ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନାରାୟଣରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବାମାନେ ଫେରି ଆସନ୍ତି ନାହିଁ । ତାମିସ୍ର, ଅନ୍ଧତାମିସ୍ର, ମହାରୌରବ ଓ ରୌରବ ।
ଅସିପତ୍ରଵନଂ ଘୋରଂ କାଲସୂତ୍ରମଵୀଚିମତ୍। ଵିନିଂଦକାନାଂ ଵେଦସ୍ଯ ଯଜ୍ଞଵ୍ଯାଘାତକାରିଣାମ୍
ଘୋର ତଳୱାର ପତ୍ରର ଜଙ୍ଗଲ, କାଳସୂତ୍ର, ଅବୀଚି—ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକ ବେଦ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା ଓ ଯଜ୍ଞ ବାଧା ଦେଇଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ।
ସ୍ଥାନମେତତ୍ସମାଖ୍ଯାତଂ ସ୍ଵଧର୍ମତ୍ଯାଗିନଶ୍ଚ ଯେ। ତତୋଭିଧ୍ଯାଯତସ୍ତସ୍ଯ ଜଜ୍ଞିରେ ମାନସାଃ ପ୍ରଜାଃ
ନିଜ ଧର୍ମ ଛାଡିଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସ୍ଥାନ କୁହାଯାଇଛି । ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନରୁ ମାନସ ପୁତ୍ରମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ।
ତଚ୍ଛରୀରସମୁତ୍ପନ୍ନୈଃ କାଯସ୍ଥୈଃ କରଣୈଃ ସହ। କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଃ ସମଵର୍ତ୍ତଂତ ଗାତ୍ରେଭ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ଧୀମତଃ
ତାଙ୍କର ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ଓ କରଣ ସହିତ, ତାଙ୍କର ଶରୀରର ଅଂଶରୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ।
ତେ ସର୍ଵେ ସମଵର୍ତଂତ ଯେ ମଯା ପ୍ରାଗୁଦାହୃତାଃ। ଦେଵାଦ୍ଯାଃ ସ୍ଥାଵରାଂ ତାଶ୍ଚ ତ୍ରୈଗୁଣ୍ଯଵିଷଯେସ୍ଥିତାଃ
ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଥିଲି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ଦେବମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସ୍ଥିର ଓ ଚଳିତ ପ୍ରାଣୀମାନେ, ସମସ୍ତେ ତିନି ଗୁଣର ଅଧିନରେ ଅଛନ୍ତି ।
ଏଵଂ ଭୂତାନି ସୃଷ୍ଟାନି ସ୍ଥାଵରାଣି ଚରାଣି ଚ। ଯଦାସ୍ଯ ତାଃ ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵାନଵ୍ଯଵର୍ଦ୍ଧଂତଧୀମତଃ
ଏଭଳି ସ୍ଥିର ଓ ଚଳିତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ଯେତେବେଳେ ସେହି ପ୍ରଜାମାନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ନାହିଁ, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପାଇଁ ।
ଅଥାନ୍ଯାନ୍ମାନସାନ୍ପୁତ୍ରାନ୍ସଦୃଶାନାତ୍ମନୋଽସୃଜତ୍। ଭୃଗୁଂ ମାଂ ପୁଲହଂ ଚୈଵ କ୍ରତୁମଂଗିରସଂ ତଥା
ତାପରେ ସେ ନିଜ ପରି ଅନ୍ୟ ମାନସ ପୁତ୍ରମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ—ଭୃଗୁ, ମୋତେ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ ଓ ଅଙ୍ଗିରସ ।
ମରୀଚିଂ ଦକ୍ଷମତ୍ରିଂ ଚଵସିଷ୍ଠଂଚୈଵମାନସାନ୍। ନଵବ୍ରହ୍ମାଣ ଇତ୍ଯେତେପୁରାଣେ ନିଶ୍ଚଯଂ ଗତାଃ
ମାରୀଚି, ଦକ୍ଷ, ଅତ୍ରି ଓ ବସିଷ୍ଠ, ଏମିତି ମାନସ ପୁତ୍ରମାନେ । ଏହି ନବ ବ୍ରହ୍ମା ପୁରାଣରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛନ୍ତି ।
ସନଂଦନାଦଯୋ ଯେ ଚ ପୂର୍ଵଂ ସୃଷ୍ଟାସ୍ତୁ ଵେଧସା। ନ ତେ ଲୋକେଷ୍ଵସଜ୍ଜଂତ ନିରପେକ୍ଷାଃ ପ୍ରଜାସୁତେ
ସନନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବାରେ ଅନାସକ୍ତ ଥିଲେ ଏବଂ ଲୋକରେ ଲଗି ରହିଲେ ନାହିଁ ।
ସର୍ଵେ ହ୍ଯାଗତଵିଜ୍ଞାନା ଵୀତରାଗା ଵିମତ୍ସରାଃ। ତେଷ୍ଵେଵଂ ନିରପେକ୍ଷେଷୁ ଲୋକସୃଷ୍ଟୌ ମହାତ୍ମନଃ
ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ରାଗ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ନାହିଁ; ଏମିତି ନିର୍ପେକ୍ଷ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଘଟିଥିଲା।
ବ୍ରହ୍ମଣୋଭୂନ୍ମହାନ୍କ୍ରୋଧସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଦହନ କ୍ଷମଃ। ତସ୍ଯ କ୍ରୋଧାତ୍ସମୁଦ୍ଭୂତଂ ଜ୍ଵାଲାମାଲାଵଦୀପିତମ୍
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଭିତରୁ ବଡ଼ କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା, ଯାହା ତିନି ଲୋକକୁ ଦହିପାରିବାକୁ ସକ୍ଷମ; ସେଇ କ୍ରୋଧରୁ ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।
ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତୁ ତଦା ଜ୍ଯୋତିସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମଖିଲଂ ଦହତ୍। ଭ୍ରକୁଟୀ କୁଟିଲାତ୍ତସ୍ଯ ଲଲାଟାତ୍କ୍ରୋଧଦୀପିତାତ୍
ସେ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଭିତରୁ ଏକ ତେଜ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା, ଯାହା ତିନି ଲୋକକୁ ଦହାଇଦେଲା; ତାଙ୍କ ଭୃକୁଟି ଭଙ୍ଗି ଲଳାଟରେ ଯେଉଁ କ୍ରୋଧ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଥିଲା, ସେଠାରୁ ଏହି ତେଜ ଉପଜିଲା।
ସମୁତ୍ପନ୍ନସ୍ତଦା ରୁଦ୍ରୋ ମଧ୍ଯାହ୍ନାର୍କସମପ୍ରଭଃ। ଅର୍ଦ୍ଧନାରୀନରଵପୁଃ ପ୍ରଚଣ୍ଡୋତି ଶରୀରଵାନ୍
ସେଠାରୁ ରୁଦ୍ର ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତେଜସ୍ବୀ, ଭୟଙ୍କର ଆକୃତିରେ, ଅର୍ଦ୍ଧ ନାରୀ ଓ ଅର୍ଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ଦେହ ନେଇ।