କରୋତ୍ଯେଵଂଵିଧାଂ ସୃଷ୍ଟିଂ କଲ୍ପାଦୌ ସ ପୁନଃପୁନଃ। ସିସୃକ୍ଷୁଶ୍ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତୋସୌ ସୃଜ୍ଯ ଶକ୍ତିପ୍ରଚୋଦିତଃ
ଏଭଳି ପ୍ରକାରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ, ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଶକ୍ତି ସହିତ, ସେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପୁନି ପୁନି କରନ୍ତି।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ଅର୍ଵାକ୍ସ୍ରୋତାସ୍ତୁ କଥିତୋ ଭଵତା ଯସ୍ତୁ ମାନୁଷଃ। ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵିସ୍ତରତୋ ବ୍ରୂହି ବ୍ରହ୍ମା ତମସୃଜଦ୍ଯଥା
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ଆପଣ ମାନବ ସୃଷ୍ଟି, ଅର୍ଥାତ୍ 'ଅର୍ବାକ୍ସ୍ରୋତସ୍' ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଛନ୍ତି; ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ଏହାକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ତାହା ଏବେ ଏକାଗ୍ର ଭାବେ କହନ୍ତୁ।
ଯଥା ସଵର୍ଣାନସୃଜଦ୍ଗୁଣାଂଶ୍ଚ ସ ମହାମୁନେ। ଯଚ୍ଚ ତେଷାଂ ସ୍ମୃତଂ କର୍ମ ଵିପ୍ରାଦୀନାଂ ତଦୁଚ୍ଯତାମ୍
ସେ କିପରି ସମାନ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗୁଣ ଥିବାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର୍ମ କଣ, ଏହା ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ସତ୍ଵାଭିଧ୍ଯାଯିନଃ ପୂର୍ଵଂ ସିସୃକ୍ଷୋର୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରଜାଃ। ଅଜାଯଂତ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ଵୋଦ୍ରିକ୍ତା ମୁଖାତ୍ପ୍ରଜାଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଇଚ୍ଛା ହେବାବେଳେ, ସତ୍ତ୍ୱରେ ଲୀନ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ ଥିବା ପ୍ରଜାମାନେ ମୁଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ଵକ୍ଷସୋ ରଜସୋଦ୍ରିକ୍ତାସ୍ତଥାନ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମଣୋଭଵନ୍। ରଜସସ୍ତମସଶ୍ଚୈଵ ସମୁଦ୍ରିକ୍ତାସ୍ତଥୋରୁତଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଛାତିରୁ ରଜସ୍ ଅଧିକ ଥିବା ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜା ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାଙ୍କ ଉରୁଠାରୁ ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ମିଶ୍ରିତ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ପଦ୍ଭ୍ଯାମନ୍ଯାଃ ପ୍ରଜା ବ୍ରହ୍ମା ସସର୍ଜ କୁରୁସତ୍ତମ। ତମଃପ୍ରଧାନାସ୍ତାଃ ସର୍ଵାଶ୍ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯମିଦଂ ତତଃ
ତାଙ୍କ ପାଦରୁ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତମସ୍ ପ୍ରଧାନ ଥିଲେ, ଏହିପରି ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ସୃଷ୍ଟି ହେଲା।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚ ନୃପସତ୍ତମ। ପାଦୋରୁଵକ୍ଷସ୍ଥଲତୋ ମୁଖତଶ୍ଚ ସମୁଦ୍ଗତାଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ, ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପାଦ, ଉରୁ, ଛାତି ଓ ମୁଖରୁ କ୍ରମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ଯଜ୍ଞନିଷ୍ପତ୍ତଯେ ସର୍ଵମେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ଚକାର ହ। ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯଂ ମହାରାଜ ଯଜ୍ଞସାଧନମୁତ୍ତମମ୍
ଯଜ୍ଞ ପୂରଣ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଏହିବିଷୟ କଲେ; ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ହେ ମହାରାଜ, ଯଜ୍ଞର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଧନ ଭାବେ ନିର୍ମାଣ କଲେ।
ଯଜ୍ଞେନାପ୍ଯାଯିତା ଦେଵା ଵୃଷ୍ଟ୍ଯୁତ୍ସର୍ଗେଣ ମାନଵାଃ। ଆପ୍ଯାଯଂତେ ଧର୍ମଯଜ୍ଞା ଯତଃ କଲ୍ଯାଣହେତଵଃ
ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି, ବର୍ଷା ପ୍ରଦାନ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷମାନେ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି; ଧର୍ମମୟ ଯଜ୍ଞମାନେ ମଙ୍ଗଳର କାରଣ।
ନିଷ୍ପଦ୍ଯଂତେ ନରୈସ୍ତେ ତୁ ସୁକର୍ମନିରତୈଃ ସଦା। ଵିରୁଦ୍ଧାଚରଣାପେତୈଃ ସଦ୍ଭିଃ ସନ୍ମାର୍ଗଗାମିଭିଃ
ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସେମାନେ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଭଲ କାମରେ ଲିନ, ଦୁଷ୍କର୍ମ ଛାଡି, ନିତ୍ୟ ସତ୍ପଥରେ ଚାଲନ୍ତି।
ସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗଂ ମାନୁଷ୍ଯାତ୍ପ୍ରାପ୍ନୁଵଂତି ନରା ନୃପ। ଯଚ୍ଚାଭିରୁଚିତଂ ସ୍ଥାନଂ ତଦ୍ଯାଂତି ମନୁଜା ଵିଭୋ
ରାଜା, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ଚାହାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିବାକୁ ସମର୍ଥ ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନେ ନିଜର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଅନୁକୂଳ ସ୍ଥାନକୁ ଯାନ୍ତି, ମହାପ୍ରଭୁ।
ପ୍ରଜାସ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଣା ସୃଷ୍ଟାଶ୍ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ। ସମ୍ଯକ୍ଶୁଦ୍ଧାଃ ସମାଚାରା ଚରଣା ନୃପସତ୍ତମ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ପ୍ରଜାମାନେ ଚାରିଟି ବର୍ଣ୍ଣରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୋଇଥିଲେ; ସେମାନେ ସଫା, ଭଲ ଆଚରଣ ଓ ଦୃଢ଼ ଚରିତ୍ର ଥିଲେ, ରାଜା।
ଯଥେଚ୍ଛାଵାସନିରତାଃ ସର୍ଵବାଧାଵିଵର୍ଜିତାଃ। ଶୁଦ୍ଧାଂତଃକରଣାଃ ଶୁଦ୍ଧା ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନନିର୍ମଲାଃ
ସେମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଜୀବନ ଜୀବନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର ଥିଲେ, ମନ ଓ ହୃଦୟ ସଫା, ଧର୍ମ ପାଳନରେ ନିର୍ମଳ ଥିଲେ।
ଶୁଦ୍ଧେ ଚ ତାସାଂ ମନସି ଶୁଦ୍ଧାଂତଃସଂସ୍ଥିତେ ହରୌ। ଶୁଦ୍ଧଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରପଶ୍ଯଂତି ବ୍ରହ୍ମାଖ୍ଯଂ ଯେନ ତତ୍ପଦଂ
ସେମାନଙ୍କର ମନ ସଫା ଥିଲା, ହୃଦୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ହରିଙ୍କୁ ବସାଇଥିଲେ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ, ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଦେଖିପାରିଥିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ତତଃ କାଲାତ୍ମକୋ ଯୋସୌ ଵିରିଂଚା ଵା ସ ଉଚ୍ଯତେ। ସଂସାରପାତମତ୍ଯର୍ଥଂ ଘୋରମଲ୍ପାଲ୍ପସାରଵତ୍
ତାପରେ, କାଳ ନାମକ ଯିଏ, କିମ୍ବା ବିରିଞ୍ଚି ଭାବରେ ଉପଲକ୍ଷିତ, ସେଇ ସଂସାରରେ ପତନର କାରଣ, ଯାହା ଅତି ଭୟଙ୍କର, ଅଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅତି କମ ମୂଲ୍ୟବାନ।
ଅଧର୍ମବୀଜଭୂତଂ ତତ୍ତମୋଲୋଭସମୁଦ୍ଗତମ୍। ପ୍ରଜାସୁ ତାସୁ ରାଜେଂଦ୍ର ରାଗାଦିକ୍ରମସାଧନମ୍
ଅଧର୍ମର ମୁଳ ଭାବରେ ଯାହା ଅନ୍ଧକାର ଓ ଲୋଭରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ରାଜା, ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଉଦ୍ଭବର କାରଣ ହୁଏ।
ତତଃ ସା ସହଜାସିଦ୍ଧିସ୍ତେଷାଂ ନାତୀଵ ଜାଯତେ। ରାଜନ୍ଵଶ୍ଯାଦଯଶ୍ଚାନ୍ଯାଃ ସିଦ୍ଧଯୋଷ୍ଟୌ ଭଵଂତି ଯାଃ
ତାପରେ, ସେମାନଙ୍କର ଜନ୍ମଜାତ ସିଦ୍ଧି ବହୁତ ହୋଇନଥାଏ; ରାଜା, ଅନ୍ୟ ଅଠଟି ସିଦ୍ଧି, ଯେପରିକି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଆଦି, ଦେଖାଯାଏ।
ତାସୁ କ୍ଷୀଣାସ୍ଵଶେଷାସୁ ଵର୍ଦ୍ଧମାନେ ଚ ପାତକେ। ଦ୍ଵଂଦ୍ଵାଭିଭଵଦୁଃଖାର୍ତାସ୍ତା ଭଵଂତି ତତଃ ପ୍ରଜାଃ
ସେମାନଙ୍କର ସିଦ୍ଧି କମିଯାଏ କିମ୍ବା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ପାପ ବଢ଼ିଯାଏ; ତାପରେ, ପ୍ରଜାମାନେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହୁଅନ୍ତି।
ତତୋ ଦୁର୍ଗାଣି ତାଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ଵାର୍କ୍ଷଂ ପାର୍ଵତମୌଦକମ୍। ଧାନ୍ଵନଂ ଚ ତଥା ଦୁର୍ଗଂ ପୁରଂ ଖାର୍ଵଟକାଦି ଯତ୍
ତାପରେ, ସେମାନେ ଦୁର୍ଗ ତିଆରି କଲେ—ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ, ଜଳାଶୟ ଓ ଧାନ୍ୟ ଦୁର୍ଗ, ଏବଂ ସହର ଓ ଗ୍ରାମ ମଧ୍ୟ ତିଆରି କଲେ, ରାଜା।
ଗୃହାଣି ଚ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ତେଷୁ ଚକ୍ରୁଃ ପୁରାଦିଷୁ। ଶୀତତାପାଦିବାଧାନାଂ ପ୍ରଶମାଯ ମହାମତେ
ସେମାନେ ସହର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଯଥାଯଥା ଘର ତିଆରି କଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଠଣ୍ଡା, ତାପ ଆଦି ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ।
ପ୍ରତିହାରମିମଂ କୃତ୍ଵା ଶୀତାଦେସ୍ତାଃ ପ୍ରଜାଃ ପୁନଃ। ଵାର୍ତୋପାଯଂ ତତଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ହସ୍ତସିଦ୍ଧିଂ ଚ କର୍ମଜାମ୍
ଏପରି ଠଣ୍ଡା ଆଦିରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ସେମାନେ ଜୀବିକା ଉପାୟ ଏବଂ ହାତର କାମରେ ଦକ୍ଷତା ଅर्जନ କଲେ।
ଵ୍ରୀହଯଶ୍ଚ ଯଵାଶ୍ଚୈଵ ଗୋଧୂମା ଅଣଵସ୍ତିଲାଃ। ପ୍ରିଯଂଗୁକୋଵିଦାରାଶ୍ଚ କୋରଦୂଷାଃ ସଚୀନକାଃ
ଧାନ, ଜଉ, ଗହମ, ଚିନା, ତିଳ, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, କୋଦର, ଚୀନକ—ଏହି ଧାନ ଓ ଦାଳ ଉତ୍ପାଦିତ ହେଲା।
ମାଷା ମୁଦ୍ଗା ମସୂରାଶ୍ଚ ନିଷ୍ପାଵାଃ ସକୁଲତ୍ଥକାଃ। ଅଢକାଶ୍ଚଣକାଶ୍ଚୈଵ ଶଣାସ୍ସପ୍ତଦଶ ସ୍ମୃତାଃ
ମାସ, ମୁଗ, ମସୁର, ନିଷ୍ପାବ, କୁଳଥ, ଅଢ଼କ, ଚଣା, ଶଣ—ଏହି ସପ୍ତଦଶ ଦାଳ ମନେ ରଖାଯାଇଛି।
ଇତ୍ଯେତା ଓଷଧୀନାଂ ତୁ ଗ୍ରାମ୍ଯାଣାଂ ଜାତଯୋ ନୃପ। ଓଷଧ୍ଯୋ ଯଜ୍ଞିଯାଶ୍ଚୈଵ ଗ୍ରାମ୍ଯାଵନ୍ଯାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ
ଏହି ଗ୍ରାମ ଉପଜିବା ଉଷଧିମାନେ, ରାଜା; ଏବଂ ଚୌଦ ଟି ଗ୍ରାମ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଧାନ, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ।
ଵ୍ରୀହଯଃ ସଯଵା ମାଷା ଗୋଧୂମା ଅଣଵସ୍ତିଲାଃ। ପ୍ରିଯଂଗୁସପ୍ତମା ହ୍ଯେତା ଅଷ୍ଟମାସ୍ତୁ କୁଲୁତ୍ଥକାଃ
ଧାନ, ଜଉ, ମାସ, ଗହମ, ଚିନା, ତିଳ, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ—ଏହି ସାତଟି; ଏଠାରେ ଏଠି ଅଷ୍ଟମ କୁଳଥ।
ଶ୍ଯାମାକସ୍ତ୍ଵଥ ନୀଵାରୋ ଵର୍ତୁଲସ୍ସ ଗଵେଧୁକଃ। ଅଥ ଵେଣୁଯଵାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତଦ୍ଵନ୍ମର୍କଟକା ନୃପ
ଶ୍ୟାମାକ, ନୀବାର, ବର୍ତ୍ତୁଳ, ଗବେଧୁକ, ବେଣୁଯଉ, ମର୍କଟକ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ରାଜା।
ଗ୍ରାମ୍ଯା ଵନ୍ଯାଃ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯେତା ଓଷଧ୍ଯଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଦଶ। ଯଜ୍ଞନିଷ୍ପତ୍ତଯେ ତଦ୍ଵତ୍ତଥାସାଂ ହେତୁରୁତ୍ତମଃ ୧୫୦ 1.3.
ଏହି ଚୌଦ ଟି ଗ୍ରାମ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଉଷଧି, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ; ଏହିମାନେ ଯଜ୍ଞ ସାଧନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ।
ଏତାଶ୍ଚ ସହଯଜ୍ଞେନ ପ୍ରଜାନାଂ କାରଣଂ ପରମ୍। ପରାପରଵିଦଃ ପ୍ରାଜ୍ଞାସ୍ତତୋ ଯଜ୍ଞାନ୍ଵିତନ୍ଵତେ
ଏହି ଉଷଧିମାନେ ଯଜ୍ଞ ସହିତ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାରଣ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ପ୍ରାଜ୍ଞମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି।
ଅହନ୍ଯହନ୍ଯନୁଷ୍ଠାନଂ ଯଜ୍ଞାନାଂ ପାର୍ଥିଵୋତ୍ତମ। ଉପକାରକରଂ ପୁଂସାଂ କ୍ରିଯମାଣଂ ଫଲାର୍ଥିନାମ୍
ପ୍ରତିଦିନ ଯଜ୍ଞ କରିବା, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଫଳ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକୃତିକର ହୁଏ ।
ଯେଷାଂ ଚକାଲସୃଷ୍ଟୋସୌ ପପା(?)ବିଂଦୁର୍ମହାମତେ। ମର୍ଯାଦାଂ ସ୍ଥାପଯାମାସ ଯଥାସ୍ଥାନଂ ଯଥାଗୁଣମ୍
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ସେ ଯୁଗରେ ହେଇଥିଲା, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅନୁସାରେ ଥାନ ଓ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥିଲେ ।