ଆନୁଷ୍ଟୁଭଂ ସଵୈରାଜମୁତ୍ତରାଦସୃଜନ୍ମୁଖାତ୍। ଉଚ୍ଚାଵଚାନି ଭୂତାନି ଗାତ୍ରେଭ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ଜଜ୍ଞିରେ
ଉତ୍ତର ମୁହଁରୁ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଓ ସୈରାଜ ଛନ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଠାରୁ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ସୁରାସୁରପିତୄନ୍ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ମନୁଷ୍ଯାଂଶ୍ଚ ପ୍ରଜାପତିଃ। ତତଃ ପୁନଃ ସସର୍ଜାସୌ ସ କଲ୍ପାଦୌ ପିତାମହଃ
ଦେବତା, ଅସୁର, ପିତୃ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରି, ପ୍ରଜାପତି କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ ପୁଣି ସେମାନେକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ପିତାମହ।
ଯକ୍ଷାନ୍ପିଶାଚାନ୍ଗଂଧର୍ଵାଂସ୍ତଥୈଵାପ୍ସରସାଂ ଗଣାନ୍। ସିଦ୍ଧକିନ୍ନରରକ୍ଷାଂସି ସିଂହାନ୍ପକ୍ଷିମୃଗୋରଗାନ୍
ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଏହିପରି ଅପ୍ସରାମାନେ, ସିଦ୍ଧ, କିନ୍ନର, ରାକ୍ଷସ, ସିଂହ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ ଓ ସର୍ପମାନେ—
ଅଵ୍ଯଯଂ ଚ ଵ୍ଯଯଂ ଚୈଵ ଯଦିଦଂ ସ୍ଥାଣୁଜଂଗମମ୍। ତତ୍ସସର୍ଜ ତଦା ବ୍ରହ୍ମା ଭଗଵାନାଦିକୃଦ୍ଵିଭୁଃ
ନଶ୍ୱର ଓ ଅନଶ୍ୱର, ଯେଉଁଠି ଥିବା କିମ୍ବା ଚଳିତ, ସମସ୍ତ ଜଡ ଓ ଚେତନ ଜିବକୁ ଏହି ସମୟରେ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିକର୍ତ୍ତା, ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ତେଷାଂ ଯେ ଯାନି କର୍ମାଣି ପ୍ରାକ୍ସୃଷ୍ଟ୍ଯାଂ ପ୍ରତିପେଦିରେ। ତାନ୍ଯେଵ ପ୍ରତିପଦ୍ଯଂତେ ସୃଜ୍ଯମାନାଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେଉଁ କର୍ମ ସେମାନେ କରିଥିଲେ, ପୁନି ପୁନି ସୃଷ୍ଟି ହେବାବେଳେ ସେଇ କର୍ମକୁ ଆଉଥରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ହିଂସ୍ରାହିଂସ୍ରେ ମୃଦୁକ୍ରୂରେ ଧର୍ମାଧର୍ମାଵୃତାନୃତେ। ତଦ୍ଭାଵିତାଃ ପ୍ରପଦ୍ଯଂତେ ତସ୍ମାତ୍ତତ୍ତସ୍ଯ ରୋଚତେ
ହିଂସା କିମ୍ବା ଅହିଂସା, ମୃଦୁ କିମ୍ବା କ୍ରୂରତା, ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଅଧର୍ମ, ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା—ଯେଉଁ ଭାବରେ ମନ ରହିଥାଏ, ସେଠିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେଇଥିରେ ରୁଚି ହୁଏ।
ଇଂଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ ଭୂତେଷୁ ଶରୀରେଷୁ ଚ ସ ପ୍ରଭୁଃ। ନାନାତ୍ତ୍ଵଂ ଵିନିଯୋଗଂ ଚ ଧାତୈଵ ଵ୍ଯସୃଜତ୍ସ୍ଵଯଂ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗବସ୍ତୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଶରୀରରେ, ସେଇ ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କଲେ।
ନାମରୂପଂ ଚ ଭୂତାନାଂ କୃତ୍ଯାନାଂ ଚ ପ୍ରପଂଚନମ୍। ଵେଦଶବ୍ଦେଭ୍ଯ ଏଵାଦୌ ଦେଵାଦୀନାଂ ଚକାର ସଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାମ ଓ ରୂପ, ତାଙ୍କ କାମକୁ ବିଭିନ୍ନ କଲେ; ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଏହି ସବୁକୁ ବେଦର ଶବ୍ଦରୁ ଆରମ୍ଭରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କଲେ।
ଋଷୀଣାଂ ନାମଧେଯାନି ଯଥା ଵେଦେ ଶ୍ରୁତାନି ଵୈ। ଯଥାନିଯୋଗଂ ଯୋଗ୍ଯାନି ଅନ୍ଯେଷାମପି ସୋକରୋତ୍
ବେଦରେ ଯେଉଁ ଋଷିମାନଙ୍କର ନାମ ଶୁଣାଯାଏ, ସେମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ଦିଆଗଲା; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ନାମ ଦିଆଗଲା।
ଯଥର୍ତାଵୃତୁଲିଂଗାନି ନାନାରୂପାଣି ପର୍ଯଯେ। ଦୃଶ୍ଯଂତେ ତାନିତାନ୍ଯେଵ ତଥା ଭାଵା ଯୁଗାଦିଷୁ
ଋତୁମାନେ ଯେପରି ଅନେକ ରୂପ ଓ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଭାବ ଦେଖାଯାଏ।
କରୋତ୍ଯେଵଂଵିଧାଂ ସୃଷ୍ଟିଂ କଲ୍ପାଦୌ ସ ପୁନଃପୁନଃ। ସିସୃକ୍ଷୁଶ୍ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତୋସୌ ସୃଜ୍ଯ ଶକ୍ତିପ୍ରଚୋଦିତଃ
ଏଭଳି ପ୍ରକାରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ, ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଶକ୍ତି ସହିତ, ସେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପୁନି ପୁନି କରନ୍ତି।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ଅର୍ଵାକ୍ସ୍ରୋତାସ୍ତୁ କଥିତୋ ଭଵତା ଯସ୍ତୁ ମାନୁଷଃ। ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵିସ୍ତରତୋ ବ୍ରୂହି ବ୍ରହ୍ମା ତମସୃଜଦ୍ଯଥା
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ଆପଣ ମାନବ ସୃଷ୍ଟି, ଅର୍ଥାତ୍ 'ଅର୍ବାକ୍ସ୍ରୋତସ୍' ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଛନ୍ତି; ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ଏହାକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ତାହା ଏବେ ଏକାଗ୍ର ଭାବେ କହନ୍ତୁ।
ଯଥା ସଵର୍ଣାନସୃଜଦ୍ଗୁଣାଂଶ୍ଚ ସ ମହାମୁନେ। ଯଚ୍ଚ ତେଷାଂ ସ୍ମୃତଂ କର୍ମ ଵିପ୍ରାଦୀନାଂ ତଦୁଚ୍ଯତାମ୍
ସେ କିପରି ସମାନ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗୁଣ ଥିବାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର୍ମ କଣ, ଏହା ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ସତ୍ଵାଭିଧ୍ଯାଯିନଃ ପୂର୍ଵଂ ସିସୃକ୍ଷୋର୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରଜାଃ। ଅଜାଯଂତ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ଵୋଦ୍ରିକ୍ତା ମୁଖାତ୍ପ୍ରଜାଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଇଚ୍ଛା ହେବାବେଳେ, ସତ୍ତ୍ୱରେ ଲୀନ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ ଥିବା ପ୍ରଜାମାନେ ମୁଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ଵକ୍ଷସୋ ରଜସୋଦ୍ରିକ୍ତାସ୍ତଥାନ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମଣୋଭଵନ୍। ରଜସସ୍ତମସଶ୍ଚୈଵ ସମୁଦ୍ରିକ୍ତାସ୍ତଥୋରୁତଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଛାତିରୁ ରଜସ୍ ଅଧିକ ଥିବା ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜା ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାଙ୍କ ଉରୁଠାରୁ ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ମିଶ୍ରିତ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ପଦ୍ଭ୍ଯାମନ୍ଯାଃ ପ୍ରଜା ବ୍ରହ୍ମା ସସର୍ଜ କୁରୁସତ୍ତମ। ତମଃପ୍ରଧାନାସ୍ତାଃ ସର୍ଵାଶ୍ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯମିଦଂ ତତଃ
ତାଙ୍କ ପାଦରୁ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତମସ୍ ପ୍ରଧାନ ଥିଲେ, ଏହିପରି ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ସୃଷ୍ଟି ହେଲା।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚ ନୃପସତ୍ତମ। ପାଦୋରୁଵକ୍ଷସ୍ଥଲତୋ ମୁଖତଶ୍ଚ ସମୁଦ୍ଗତାଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ, ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପାଦ, ଉରୁ, ଛାତି ଓ ମୁଖରୁ କ୍ରମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ଯଜ୍ଞନିଷ୍ପତ୍ତଯେ ସର୍ଵମେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ଚକାର ହ। ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯଂ ମହାରାଜ ଯଜ୍ଞସାଧନମୁତ୍ତମମ୍
ଯଜ୍ଞ ପୂରଣ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଏହିବିଷୟ କଲେ; ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ହେ ମହାରାଜ, ଯଜ୍ଞର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଧନ ଭାବେ ନିର୍ମାଣ କଲେ।
ଯଜ୍ଞେନାପ୍ଯାଯିତା ଦେଵା ଵୃଷ୍ଟ୍ଯୁତ୍ସର୍ଗେଣ ମାନଵାଃ। ଆପ୍ଯାଯଂତେ ଧର୍ମଯଜ୍ଞା ଯତଃ କଲ୍ଯାଣହେତଵଃ
ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି, ବର୍ଷା ପ୍ରଦାନ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷମାନେ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି; ଧର୍ମମୟ ଯଜ୍ଞମାନେ ମଙ୍ଗଳର କାରଣ।
ନିଷ୍ପଦ୍ଯଂତେ ନରୈସ୍ତେ ତୁ ସୁକର୍ମନିରତୈଃ ସଦା। ଵିରୁଦ୍ଧାଚରଣାପେତୈଃ ସଦ୍ଭିଃ ସନ୍ମାର୍ଗଗାମିଭିଃ
ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସେମାନେ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଭଲ କାମରେ ଲିନ, ଦୁଷ୍କର୍ମ ଛାଡି, ନିତ୍ୟ ସତ୍ପଥରେ ଚାଲନ୍ତି।
ସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗଂ ମାନୁଷ୍ଯାତ୍ପ୍ରାପ୍ନୁଵଂତି ନରା ନୃପ। ଯଚ୍ଚାଭିରୁଚିତଂ ସ୍ଥାନଂ ତଦ୍ଯାଂତି ମନୁଜା ଵିଭୋ
ରାଜା, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ଚାହାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିବାକୁ ସମର୍ଥ ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନେ ନିଜର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଅନୁକୂଳ ସ୍ଥାନକୁ ଯାନ୍ତି, ମହାପ୍ରଭୁ।
ପ୍ରଜାସ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଣା ସୃଷ୍ଟାଶ୍ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ। ସମ୍ଯକ୍ଶୁଦ୍ଧାଃ ସମାଚାରା ଚରଣା ନୃପସତ୍ତମ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ପ୍ରଜାମାନେ ଚାରିଟି ବର୍ଣ୍ଣରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୋଇଥିଲେ; ସେମାନେ ସଫା, ଭଲ ଆଚରଣ ଓ ଦୃଢ଼ ଚରିତ୍ର ଥିଲେ, ରାଜା।
ଯଥେଚ୍ଛାଵାସନିରତାଃ ସର୍ଵବାଧାଵିଵର୍ଜିତାଃ। ଶୁଦ୍ଧାଂତଃକରଣାଃ ଶୁଦ୍ଧା ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନନିର୍ମଲାଃ
ସେମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଜୀବନ ଜୀବନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର ଥିଲେ, ମନ ଓ ହୃଦୟ ସଫା, ଧର୍ମ ପାଳନରେ ନିର୍ମଳ ଥିଲେ।
ଶୁଦ୍ଧେ ଚ ତାସାଂ ମନସି ଶୁଦ୍ଧାଂତଃସଂସ୍ଥିତେ ହରୌ। ଶୁଦ୍ଧଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରପଶ୍ଯଂତି ବ୍ରହ୍ମାଖ୍ଯଂ ଯେନ ତତ୍ପଦଂ
ସେମାନଙ୍କର ମନ ସଫା ଥିଲା, ହୃଦୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ହରିଙ୍କୁ ବସାଇଥିଲେ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ, ଅର୍ଥାତ୍ ବ୍ରହ୍ମ ଦେଖିପାରିଥିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ତତଃ କାଲାତ୍ମକୋ ଯୋସୌ ଵିରିଂଚା ଵା ସ ଉଚ୍ଯତେ। ସଂସାରପାତମତ୍ଯର୍ଥଂ ଘୋରମଲ୍ପାଲ୍ପସାରଵତ୍
ତାପରେ, କାଳ ନାମକ ଯିଏ, କିମ୍ବା ବିରିଞ୍ଚି ଭାବରେ ଉପଲକ୍ଷିତ, ସେଇ ସଂସାରରେ ପତନର କାରଣ, ଯାହା ଅତି ଭୟଙ୍କର, ଅଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅତି କମ ମୂଲ୍ୟବାନ।
ଅଧର୍ମବୀଜଭୂତଂ ତତ୍ତମୋଲୋଭସମୁଦ୍ଗତମ୍। ପ୍ରଜାସୁ ତାସୁ ରାଜେଂଦ୍ର ରାଗାଦିକ୍ରମସାଧନମ୍
ଅଧର୍ମର ମୁଳ ଭାବରେ ଯାହା ଅନ୍ଧକାର ଓ ଲୋଭରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ରାଜା, ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଉଦ୍ଭବର କାରଣ ହୁଏ।
ତତଃ ସା ସହଜାସିଦ୍ଧିସ୍ତେଷାଂ ନାତୀଵ ଜାଯତେ। ରାଜନ୍ଵଶ୍ଯାଦଯଶ୍ଚାନ୍ଯାଃ ସିଦ୍ଧଯୋଷ୍ଟୌ ଭଵଂତି ଯାଃ
ତାପରେ, ସେମାନଙ୍କର ଜନ୍ମଜାତ ସିଦ୍ଧି ବହୁତ ହୋଇନଥାଏ; ରାଜା, ଅନ୍ୟ ଅଠଟି ସିଦ୍ଧି, ଯେପରିକି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଆଦି, ଦେଖାଯାଏ।
ତାସୁ କ୍ଷୀଣାସ୍ଵଶେଷାସୁ ଵର୍ଦ୍ଧମାନେ ଚ ପାତକେ। ଦ୍ଵଂଦ୍ଵାଭିଭଵଦୁଃଖାର୍ତାସ୍ତା ଭଵଂତି ତତଃ ପ୍ରଜାଃ
ସେମାନଙ୍କର ସିଦ୍ଧି କମିଯାଏ କିମ୍ବା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ପାପ ବଢ଼ିଯାଏ; ତାପରେ, ପ୍ରଜାମାନେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହୁଅନ୍ତି।
ତତୋ ଦୁର୍ଗାଣି ତାଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ଵାର୍କ୍ଷଂ ପାର୍ଵତମୌଦକମ୍। ଧାନ୍ଵନଂ ଚ ତଥା ଦୁର୍ଗଂ ପୁରଂ ଖାର୍ଵଟକାଦି ଯତ୍
ତାପରେ, ସେମାନେ ଦୁର୍ଗ ତିଆରି କଲେ—ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ, ଜଳାଶୟ ଓ ଧାନ୍ୟ ଦୁର୍ଗ, ଏବଂ ସହର ଓ ଗ୍ରାମ ମଧ୍ୟ ତିଆରି କଲେ, ରାଜା।
ଗୃହାଣି ଚ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ତେଷୁ ଚକ୍ରୁଃ ପୁରାଦିଷୁ। ଶୀତତାପାଦିବାଧାନାଂ ପ୍ରଶମାଯ ମହାମତେ
ସେମାନେ ସହର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଯଥାଯଥା ଘର ତିଆରି କଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଠଣ୍ଡା, ତାପ ଆଦି ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ।