ଏତାନି ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ତଚ୍ଛକ୍ତିଚୋଦିତଃ। ତତଃ ସ୍ଵଚ୍ଛଂଦତୋଽନ୍ଯାନି ଵଯାଂସି ଵଯସୋଽସୃଜତ୍
ଏହିମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସେଇ ଶକ୍ତିର ପ୍ରେରଣାରେ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ପରେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।
ଅଵଯୋ ଵକ୍ଷସଶ୍ଚକ୍ରେ ମୁଖତୋଜାଂଶ୍ଚ ସୃଷ୍ଟଵାନ୍। ସୃଷ୍ଟଵାନୁଦରାଦ୍ଗାଶ୍ଚ ମହିଷାଂଶ୍ଚ ପ୍ରଜାପତିଃ
ସେ ନିଜ ଛାତିରୁ ପକ୍ଷୀ, ମୁହଁରୁ ଛାଗ, ଓ ଉଦରରୁ ଗାଈ ଓ ମହିଷ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ପ୍ରଜାପତି।
ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଚାଶ୍ଵାନ୍ସ ମାତଂଗାନ୍ରାସଭାନ୍ଗଵଯାନ୍ମୃଗାନ୍। ଉଷ୍ଟ୍ରାନଶ୍ଵତରାଂଶ୍ଚୈଵ ନ୍ଯଂକୂନନ୍ଯାଶ୍ଚ ଜାତଯଃ
ତାଙ୍କର ପାଦ ଠାରୁ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଗଧା, ବନ୍ୟ ଗାଈ, ହରିଣ, ଉଠ, ଖଚ୍ଚର ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମିଲେ।
ଓଷଧ୍ଯଃ ଫଲମୂଲିନ୍ଯୋ ରୋମଭ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ଜଜ୍ଞିରେ। ତ୍ରେତାଯୁଗମୁଖେ ବ୍ରହ୍ମା କଲ୍ପସ୍ଯାଦୌ ନୃପୋତ୍ତମ
ତାଙ୍କର ଲୋମରୁ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଥିବା ଔଷଧିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ତ୍ରେତାଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ, କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ପଶ୍ଵୋଷଧୀସ୍ସମ୍ଯକ୍ଯୁଯୋଜ ସ ତଦାଧ୍ଵରେ। ଗାମଜଂ ମହିଷମ୍ମେଷମଶ୍ଵାଶ୍ଵତରଗର୍ଦଭାନ୍
ପଶୁ ଓ ଔଷଧିମାନେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସେମାନେକୁ ଯଜ୍ଞରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ: ଗାଈ, ଛାଗ, ମହିଷ, ମେଷ, ଘୋଡ଼ା, ଖଚ୍ଚର ଓ ଗଧା।
ଏତାନ୍ଗ୍ରାମ୍ଯପଶୂନାହୁରାରଣ୍ଯାଂଶ୍ଚ ନିବୋଧମେ। ଶ୍ଵାପଦୋ ଦ୍ଵିଖୁରୋ ହସ୍ତୀ ଵାନରଃ ପଞ୍ଚମଃ ଖଗଃ
ଏମାନେ ଗ୍ରାମ୍ୟ ପଶୁ ବୋଲି ଅଭିଧାନ ହୁଏ; ଏବେ ଅରଣ୍ୟର ପଶୁମାନେ ଶୁଣ: ମାଂସାହାରୀ, ଦୁଇ ଚିରା ଥିବା, ହାତୀ, ବାନର ପଞ୍ଚମ, ଓ ପକ୍ଷୀ।
ଉଷ୍ଟ୍ରକାଃ ପଶଵଷ୍ଷଷ୍ଠାସ୍ସପ୍ତମାସ୍ତୁ ସରୀସୃପାଃ। ଗାଯତ୍ରଂ ଚ ଋଚଶ୍ଚୈଵ ତ୍ରିଵୃତ୍ସୋମଂ ରଥନ୍ତରମ୍
ଉଠ ପଶୁମାନେ ଛଅଟି ପ୍ରକାର, ସାପ ଓ ମୃଗମାନେ ସାତଟି; ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ଋଚ୍ଛନ୍ଦ, ତ୍ରିବୃତ୍, ସୋମ, ରଥନ୍ତର।
ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମଂ ଚ ଯଜ୍ଞାନାଂ ନିର୍ମମେ ପ୍ରଥମାନ୍ମୁଖାତ୍। ଯଜୂଂଷି ତ୍ରୈଷ୍ଟୁଭଂ ଛନ୍ଦଃ ସ୍ତୋମଂ ପଞ୍ଚଦଶଂ ତଥା
ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞମାନେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମ, ସେ ମୁହଁରୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଯଜୁଷ୍ ମନ୍ତ୍ର, ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଛନ୍ଦ, ଓ ପନ୍ଦରଟି ଷ୍ଟୋମ ମଧ୍ୟ।
ବୃହତ୍ସାମ ତଥୋକ୍ଥଂ ଚ ଦକ୍ଷିଣାଦସୃଜନ୍ମୁଖାତ୍। ସାମାନି ଜଗତୀଚ୍ଛନ୍ଦଃ ସ୍ତୋମଂ ସପ୍ତଦଶଂ ତଥା
ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ମୁହଁରୁ ବୃହତ୍ସାମ ଓ ଉକ୍ଥ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା; ସାମ ଗୀତ, ଜଗତୀ ଛନ୍ଦ ଓ ସତରଟି ଷ୍ଟୋମ ମଧ୍ୟ।
ଵୈରୂପମତିରାତ୍ରଂ ଚ ପଶ୍ଚିମାଦସୃଜନ୍ମୁଖାତ୍। ଏକଵିଂଶମଥର୍ଵାଣମପ୍ତୋର୍ଯାମାଣମେଵ ଚ
ପଶ୍ଚିମ ମୁହଁରୁ ବୈରୂପ ଓ ଅତିରାତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏକୋଇଶଟି ଅଥର୍ବଣ ଓ ଅପ୍ତୋର୍ୟାମ ମଧ୍ୟ।
ଆନୁଷ୍ଟୁଭଂ ସଵୈରାଜମୁତ୍ତରାଦସୃଜନ୍ମୁଖାତ୍। ଉଚ୍ଚାଵଚାନି ଭୂତାନି ଗାତ୍ରେଭ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ଜଜ୍ଞିରେ
ଉତ୍ତର ମୁହଁରୁ ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଓ ସୈରାଜ ଛନ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗଠାରୁ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ସୁରାସୁରପିତୄନ୍ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ମନୁଷ୍ଯାଂଶ୍ଚ ପ୍ରଜାପତିଃ। ତତଃ ପୁନଃ ସସର୍ଜାସୌ ସ କଲ୍ପାଦୌ ପିତାମହଃ
ଦେବତା, ଅସୁର, ପିତୃ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରି, ପ୍ରଜାପତି କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ ପୁଣି ସେମାନେକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ପିତାମହ।
ଯକ୍ଷାନ୍ପିଶାଚାନ୍ଗଂଧର୍ଵାଂସ୍ତଥୈଵାପ୍ସରସାଂ ଗଣାନ୍। ସିଦ୍ଧକିନ୍ନରରକ୍ଷାଂସି ସିଂହାନ୍ପକ୍ଷିମୃଗୋରଗାନ୍
ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଏହିପରି ଅପ୍ସରାମାନେ, ସିଦ୍ଧ, କିନ୍ନର, ରାକ୍ଷସ, ସିଂହ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ ଓ ସର୍ପମାନେ—
ଅଵ୍ଯଯଂ ଚ ଵ୍ଯଯଂ ଚୈଵ ଯଦିଦଂ ସ୍ଥାଣୁଜଂଗମମ୍। ତତ୍ସସର୍ଜ ତଦା ବ୍ରହ୍ମା ଭଗଵାନାଦିକୃଦ୍ଵିଭୁଃ
ନଶ୍ୱର ଓ ଅନଶ୍ୱର, ଯେଉଁଠି ଥିବା କିମ୍ବା ଚଳିତ, ସମସ୍ତ ଜଡ ଓ ଚେତନ ଜିବକୁ ଏହି ସମୟରେ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିକର୍ତ୍ତା, ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ତେଷାଂ ଯେ ଯାନି କର୍ମାଣି ପ୍ରାକ୍ସୃଷ୍ଟ୍ଯାଂ ପ୍ରତିପେଦିରେ। ତାନ୍ଯେଵ ପ୍ରତିପଦ୍ଯଂତେ ସୃଜ୍ଯମାନାଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେଉଁ କର୍ମ ସେମାନେ କରିଥିଲେ, ପୁନି ପୁନି ସୃଷ୍ଟି ହେବାବେଳେ ସେଇ କର୍ମକୁ ଆଉଥରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ହିଂସ୍ରାହିଂସ୍ରେ ମୃଦୁକ୍ରୂରେ ଧର୍ମାଧର୍ମାଵୃତାନୃତେ। ତଦ୍ଭାଵିତାଃ ପ୍ରପଦ୍ଯଂତେ ତସ୍ମାତ୍ତତ୍ତସ୍ଯ ରୋଚତେ
ହିଂସା କିମ୍ବା ଅହିଂସା, ମୃଦୁ କିମ୍ବା କ୍ରୂରତା, ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଅଧର୍ମ, ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା—ଯେଉଁ ଭାବରେ ମନ ରହିଥାଏ, ସେଠିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେଇଥିରେ ରୁଚି ହୁଏ।
ଇଂଦ୍ରିଯାର୍ଥେଷୁ ଭୂତେଷୁ ଶରୀରେଷୁ ଚ ସ ପ୍ରଭୁଃ। ନାନାତ୍ତ୍ଵଂ ଵିନିଯୋଗଂ ଚ ଧାତୈଵ ଵ୍ଯସୃଜତ୍ସ୍ଵଯଂ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗବସ୍ତୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଶରୀରରେ, ସେଇ ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କଲେ।
ନାମରୂପଂ ଚ ଭୂତାନାଂ କୃତ୍ଯାନାଂ ଚ ପ୍ରପଂଚନମ୍। ଵେଦଶବ୍ଦେଭ୍ଯ ଏଵାଦୌ ଦେଵାଦୀନାଂ ଚକାର ସଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାମ ଓ ରୂପ, ତାଙ୍କ କାମକୁ ବିଭିନ୍ନ କଲେ; ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଏହି ସବୁକୁ ବେଦର ଶବ୍ଦରୁ ଆରମ୍ଭରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କଲେ।
ଋଷୀଣାଂ ନାମଧେଯାନି ଯଥା ଵେଦେ ଶ୍ରୁତାନି ଵୈ। ଯଥାନିଯୋଗଂ ଯୋଗ୍ଯାନି ଅନ୍ଯେଷାମପି ସୋକରୋତ୍
ବେଦରେ ଯେଉଁ ଋଷିମାନଙ୍କର ନାମ ଶୁଣାଯାଏ, ସେମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ଦିଆଗଲା; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ନାମ ଦିଆଗଲା।
ଯଥର୍ତାଵୃତୁଲିଂଗାନି ନାନାରୂପାଣି ପର୍ଯଯେ। ଦୃଶ୍ଯଂତେ ତାନିତାନ୍ଯେଵ ତଥା ଭାଵା ଯୁଗାଦିଷୁ
ଋତୁମାନେ ଯେପରି ଅନେକ ରୂପ ଓ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଭାବ ଦେଖାଯାଏ।
କରୋତ୍ଯେଵଂଵିଧାଂ ସୃଷ୍ଟିଂ କଲ୍ପାଦୌ ସ ପୁନଃପୁନଃ। ସିସୃକ୍ଷୁଶ୍ଶକ୍ତିଯୁକ୍ତୋସୌ ସୃଜ୍ଯ ଶକ୍ତିପ୍ରଚୋଦିତଃ
ଏଭଳି ପ୍ରକାରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ, ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଶକ୍ତି ସହିତ, ସେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପୁନି ପୁନି କରନ୍ତି।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ଅର୍ଵାକ୍ସ୍ରୋତାସ୍ତୁ କଥିତୋ ଭଵତା ଯସ୍ତୁ ମାନୁଷଃ। ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵିସ୍ତରତୋ ବ୍ରୂହି ବ୍ରହ୍ମା ତମସୃଜଦ୍ଯଥା
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ଆପଣ ମାନବ ସୃଷ୍ଟି, ଅର୍ଥାତ୍ 'ଅର୍ବାକ୍ସ୍ରୋତସ୍' ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଛନ୍ତି; ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ଏହାକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ତାହା ଏବେ ଏକାଗ୍ର ଭାବେ କହନ୍ତୁ।
ଯଥା ସଵର୍ଣାନସୃଜଦ୍ଗୁଣାଂଶ୍ଚ ସ ମହାମୁନେ। ଯଚ୍ଚ ତେଷାଂ ସ୍ମୃତଂ କର୍ମ ଵିପ୍ରାଦୀନାଂ ତଦୁଚ୍ଯତାମ୍
ସେ କିପରି ସମାନ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗୁଣ ଥିବାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର୍ମ କଣ, ଏହା ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ସତ୍ଵାଭିଧ୍ଯାଯିନଃ ପୂର୍ଵଂ ସିସୃକ୍ଷୋର୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରଜାଃ। ଅଜାଯଂତ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ଵୋଦ୍ରିକ୍ତା ମୁଖାତ୍ପ୍ରଜାଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଇଚ୍ଛା ହେବାବେଳେ, ସତ୍ତ୍ୱରେ ଲୀନ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ ଥିବା ପ୍ରଜାମାନେ ମୁଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ଵକ୍ଷସୋ ରଜସୋଦ୍ରିକ୍ତାସ୍ତଥାନ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମଣୋଭଵନ୍। ରଜସସ୍ତମସଶ୍ଚୈଵ ସମୁଦ୍ରିକ୍ତାସ୍ତଥୋରୁତଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଛାତିରୁ ରଜସ୍ ଅଧିକ ଥିବା ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜା ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାଙ୍କ ଉରୁଠାରୁ ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ମିଶ୍ରିତ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ପଦ୍ଭ୍ଯାମନ୍ଯାଃ ପ୍ରଜା ବ୍ରହ୍ମା ସସର୍ଜ କୁରୁସତ୍ତମ। ତମଃପ୍ରଧାନାସ୍ତାଃ ସର୍ଵାଶ୍ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯମିଦଂ ତତଃ
ତାଙ୍କ ପାଦରୁ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତମସ୍ ପ୍ରଧାନ ଥିଲେ, ଏହିପରି ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ସୃଷ୍ଟି ହେଲା।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚ ନୃପସତ୍ତମ। ପାଦୋରୁଵକ୍ଷସ୍ଥଲତୋ ମୁଖତଶ୍ଚ ସମୁଦ୍ଗତାଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ, ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପାଦ, ଉରୁ, ଛାତି ଓ ମୁଖରୁ କ୍ରମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ଯଜ୍ଞନିଷ୍ପତ୍ତଯେ ସର୍ଵମେତଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ଚକାର ହ। ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯଂ ମହାରାଜ ଯଜ୍ଞସାଧନମୁତ୍ତମମ୍
ଯଜ୍ଞ ପୂରଣ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଏହିବିଷୟ କଲେ; ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ହେ ମହାରାଜ, ଯଜ୍ଞର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଧନ ଭାବେ ନିର୍ମାଣ କଲେ।
ଯଜ୍ଞେନାପ୍ଯାଯିତା ଦେଵା ଵୃଷ୍ଟ୍ଯୁତ୍ସର୍ଗେଣ ମାନଵାଃ। ଆପ୍ଯାଯଂତେ ଧର୍ମଯଜ୍ଞା ଯତଃ କଲ୍ଯାଣହେତଵଃ
ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି, ବର୍ଷା ପ୍ରଦାନ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷମାନେ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି; ଧର୍ମମୟ ଯଜ୍ଞମାନେ ମଙ୍ଗଳର କାରଣ।
ନିଷ୍ପଦ୍ଯଂତେ ନରୈସ୍ତେ ତୁ ସୁକର୍ମନିରତୈଃ ସଦା। ଵିରୁଦ୍ଧାଚରଣାପେତୈଃ ସଦ୍ଭିଃ ସନ୍ମାର୍ଗଗାମିଭିଃ
ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସେମାନେ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଭଲ କାମରେ ଲିନ, ଦୁଷ୍କର୍ମ ଛାଡି, ନିତ୍ୟ ସତ୍ପଥରେ ଚାଲନ୍ତି।