ଵିସ୍ତରାଚ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତ୍ଵତ୍ତୋ ମୁନିଵରୋତ୍ତମ। ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। କର୍ମଭିର୍ଭାଵିତାଃ ସର୍ଵେକୁଶଲାକୁଶଲୈସ୍ତୁ ତେ
ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କର କର୍ମ ଦ୍ୱାରା, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ, ଢାଳିଯାନ୍ତି।
ଖ୍ଯାତ୍ଯା ତଯା ହ୍ଯନିର୍ମୁକ୍ତାଃ ସଂହାରେ ହ୍ଯୁପସଂହୃତାଃ। ସ୍ଥାଵରାନ୍ତାସ୍ସୁରାଦ୍ଯାସ୍ତୁ ପ୍ରଜା ରାଜଂଶ୍ଚତୁର୍ଵିଧାଃ
ସେହି କ୍ୟାତି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଉନାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସଂହାର ସମୟରେ ସମାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଦେବତାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅଚଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଚାରି ପ୍ରକାରର।
ବ୍ରହ୍ମଣଃ କୁର୍ଵତଃ ସୃଷ୍ଟିଂ ଜଜ୍ଞିରେ ମାନସାଃ ସ୍ମୃତାଃ। ତତୋ ଦେଵାସୁରପିତୄନ୍ମାନୁଷାଂସ୍ତୁ ଚତୁଷ୍ଟଯଂ
ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବାବେଳେ ମନରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ହେଲେ। ତାପରେ ଦେବତା, ଅସୁର, ପିତୃ ଓ ମାନବ—ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ସିସୃକ୍ଷୁରଂଭାଂସ୍ଯେତାନି ସ୍ଵମାତ୍ମାନମଯୂଯୁଜତ୍। ମୁକ୍ତାତ୍ମନସ୍ତତୋ ଜାତା ଦୁରାତ୍ମାନଃ ପ୍ରଜାପତେଃ
ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଲାଗିଲେ। ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମାରୁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ସିସୃକ୍ଷୋର୍ଜଘନାତ୍ପୂର୍ଵଂ ଜଜ୍ଞିରେ ତ୍ଵସୁରାସ୍ତତଃ। ତତ୍ଯାଜ ତାଂ ତତୋ ଦୁଷ୍ଟାନ୍ତମୋମାତ୍ରାତ୍ମିକାଂ ତନୁଂ
ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ସେ ତଳ ଅଂଗରୁ ପ୍ରଥମେ ଅସୁରମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାପରେ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଅନ୍ଧକାରମୟ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
ସା ତୁ ତ୍ଯକ୍ତା ତନୁସ୍ତେନ ରାଜେଂଦ୍ରାଭୂଦ୍ଵିଭାଵରୀ। ସିସୃକ୍ଷୁରନ୍ଯଦେହସ୍ଥଃ ପ୍ରୀତିମାପୁସ୍ତତଃ ସୁରାଃ
ସେଇ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇଥିବା ଦେହ ରାତି ହେଲା, ରାଜନ। ତାପରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଧାରଣ କଲେ, ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ।
ସତ୍ଵୋଦ୍ରିକ୍ତାଃ ସମୁଦ୍ଭୂତା ମୁଖତୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ନୃପ। ତ୍ଯକ୍ତା ସାପି ତନୁସ୍ତେନ ସତ୍ଵପ୍ରାଯମଭୂଦ୍ଦିନଂ
ସତ୍ତ୍ୱ ଭରିଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମୁଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ରାଜନ। ସେ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ପରେ, ଏହା ସତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ ଥିବା ଦିନ ହେଲା।
ତତୋ ହି ବଲିନୋ ରାତ୍ରାଵସୁରା ଦେଵତାଦି ଵା। ସତ୍ଵମାତ୍ରାତ୍ମିକାଂ ଚୈଵ ତତୋନ୍ଯାଂ ଜଗୃହେ ତନୁମ୍
ତେଣୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସୁରମାନେ ରାତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଦେବତାମାନେ ଦିନରେ। ତାପରେ ସେ ସତ୍ତ୍ୱମୟ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଧାରଣ କଲେ।
ପିତୃଵନ୍ମନ୍ଯମାନସ୍ଯ ପିତରସ୍ତସ୍ଯ ଜଜ୍ଞିରେ। ଉତ୍ସସର୍ଜ ପିତୄନ୍କୃତ୍ଵା ତତସ୍ତାମପି ସ ପ୍ରଭୁଃ
ସେ ତାଙ୍କୁ ପିତୃ ବୋଲି ଭାବିଥିବାବେଳେ, ପିତୃମାନେ ତାଙ୍କରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପିତୃମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପରେ, ସେ ପ୍ରଭୁ ସେଇ ଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
ସା ଚୋତ୍ସୃଷ୍ଟା ଭଵତ୍ସଂଧ୍ଯା ଦିନନକ୍ତାଂତରା ସ୍ଥିତିଃ। ରଜୋମାତ୍ରାତ୍ମିକାମନ୍ଯାଂ ଜଗୃହେ ସ ତନୁଂ ତତଃ
ସେ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇଥିବା ଦେହ ସଂଧ୍ୟା ହେଲା, ଯାହା ଦିନ ଓ ରାତି ମଧ୍ୟର ଅବସ୍ଥା। ତାପରେ ସେ ରଜୋଗୁଣ ମାତ୍ର ଥିବା ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଧାରଣ କଲେ।
ରଜୋମାତ୍ରୋତ୍କଟା ଜାତା ମନୁଷ୍ଯାଃ କୁରୁସତ୍ତମ। ତାମପ୍ଯାଶୁ ସ ତତ୍ଯାଜ ତନୁମାଦ୍ଯାଂ ପ୍ରଜାପତିଃ
ରଜୋଗୁଣ ଅଧିକ ଥିବା ସେଇ ଦେହରୁ ମାନବମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପ୍ରଜାପତି ସେ ପ୍ରଥମ ଦେହକୁ ଶୀଘ୍ର ତ୍ୟାଗ କଲେ।
ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନା ସମଭଵଚ୍ଚାପି ପ୍ରାକ୍ସଂଧ୍ଯା ଯାଭିଧୀଯତେ। ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାଗମେ ତୁ ବଲିନୋ ମନୁଷ୍ଯାଃ ପିତରସ୍ତଥା
ସେ ଦେହ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ହେଲା, ଯାହାକୁ ପ୍ରାତଃ ସଂଧ୍ୟା କୁହାଯାଏ। ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା ଆସିଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାନବ ଓ ପିତୃମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।
ରାଜେଂଦ୍ର ସଂଧ୍ଯାସମଯେ ତସ୍ମାତ୍ତେ ପ୍ରଭଵଂତି ଵୈ। ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନା ରାତ୍ର୍ଯହନୀ ସନ୍ଧ୍ଯା ଚତ୍ଵାର୍ଯେତାନି ଵୈ ଵିଭୋଃ
ରାଜନ, ସଂଧ୍ୟା ସମୟରେ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଉଦ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି। ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନା, ରାତି, ଦିନ ଓ ସଂଧ୍ୟା—ଏହି ଚାରିଟି ପ୍ରଭୁଙ୍କର।
ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତୁ ଶରୀରାଣି ତ୍ରିଗୁଣୋପାଶ୍ରଯାଣି ଚ। ରଜୋମାତ୍ରାତ୍ମିକାମେଵ ତତୋନ୍ଯାଂ ଜଗୃହେ ତନୁଂ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦେହଗୁଡିକ ତିନୋଟି ଗୁଣ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ। ତାପରେ ସେ ରଜୋଗୁଣ ମାତ୍ର ଥିବା ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଧାରଣ କଲେ।
ତତଃ କ୍ଷୁଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣୋଜାତା ଜଜ୍ଞେ କୋପସ୍ତଯା କୃତଃ। କ୍ଷୁତ୍କ୍ଷାମୋ ହ୍ଯଂଧକାରେ ତୁ ସୋସୃଜଦ୍ଭଗଵାଂସ୍ତତଃ
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଭୋକରୁ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମିଲା, ସେଇ ଭୋକ ଦ୍ୱାରା ଏହା ହେଲା। ଭୋକରେ କ୍ଷୀଣ ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି କ୍ରୋଧକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ଵିରୂପା ଅତ୍ତୁକାମାସ୍ତେ ସମଧାଵଂତ ତଂ ପ୍ରଭୁମ୍। ରକ୍ଷତାମେଷ ଯୈରୁକ୍ତଂ ରାକ୍ଷସାସ୍ତେ ତତୋଭଵନ୍
ଅସୁନ୍ଦର ଆକୃତିର ଯେଉଁମାନେ ଖାଇବାକୁ ଚାହିଁଲେ, ସେମାନେ ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ। ଯେଉଁମାନେ କହିଲେ, 'ଆମେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା', ସେମାନେ 'ରାକ୍ଷସ' ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ।
ଊଚୁଃ ଖାଦାମ ଇତ୍ଯନ୍ଯେ ଯେ ତେ ଯକ୍ଷାସ୍ତୁ ତେଭଵନ୍। ଅତିଭୀତସ୍ଯ ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କେଶାଃ ଶୀର୍ଯନ୍ତି ଵେଧସଃ ୧୦୦ 1.3.
ଅନ୍ୟମାନେ କହିଲେ, 'ଆମେ ଖାଇବା', ସେମାନେ 'ଯକ୍ଷ' ହେଲେ। ସେମାନେକୁ ଦେଖି, ଭୟଭୀତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଚୁଲି ଝରିପଡ଼ିଲା।
ହୀନାଶ୍ଚ ଶିରସୋ ଭୂଯଃ ସମାରୋହଂତି ତେ ଶିରଃ। ସର୍ପଣାତ୍ତେଭଵନ୍ସର୍ପା ହୀନତ୍ଵାଦହଯଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଯେଉଁମାନେ ମୁଣ୍ଡ ହରାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ପୁଣି ନୂଆ ମୁଣ୍ଡ ପାଇଲେ। ସେମାନେ ଗଡ଼ିଗଡ଼ି ଚାଲିଥିଲେ, ତାହାରୁ ସାପ ଜନ୍ମିଲେ; ଏହି ଅପୂର୍ଣ୍ଣତାରୁ ସେମାନେ 'ସର୍ପ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ।
ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧେନ ଵୈ ସ୍ରଷ୍ଟ୍ରା କ୍ରୋଧାତ୍ମାନୋ ଵିନିର୍ମିତାଃ। ଵର୍ଣେନ କପିଶେନୋଗ୍ରା ଭୂତାସ୍ତେ ପିଶିତାଶିନଃ
ତାପରେ, କ୍ରୋଧିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଠାରୁ କ୍ରୋଧର ଅବତାର ଏମିତି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମିଲେ; ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଓ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର, ମାଂସ ଖାଉଥିଲେ।
ଧଯତୋ ଗାଂ ସମୁଦ୍ଭୂତା ଗଂଧର୍ଵାସ୍ତସ୍ଯ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍। ପିବଂତୋ ଜଜ୍ଞିରେ ଵାଚଂ ଗଂଧର୍ଵାସ୍ତେନ ତେଽଭଵନ୍
ସେ ଗାଈର ଦୁଧ ପିଉଥିବା ବେଳେ, ସେଠାରୁ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଓ ଯେତେବେଳେ ସେ ବାଣୀ ପିଉଥିଲେ, ତେଉଁବେଳେ ମଧ୍ୟ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଜନ୍ମିଲେ।
ଏତାନି ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ତଚ୍ଛକ୍ତିଚୋଦିତଃ। ତତଃ ସ୍ଵଚ୍ଛଂଦତୋଽନ୍ଯାନି ଵଯାଂସି ଵଯସୋଽସୃଜତ୍
ଏହିମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସେଇ ଶକ୍ତିର ପ୍ରେରଣାରେ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ପରେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।
ଅଵଯୋ ଵକ୍ଷସଶ୍ଚକ୍ରେ ମୁଖତୋଜାଂଶ୍ଚ ସୃଷ୍ଟଵାନ୍। ସୃଷ୍ଟଵାନୁଦରାଦ୍ଗାଶ୍ଚ ମହିଷାଂଶ୍ଚ ପ୍ରଜାପତିଃ
ସେ ନିଜ ଛାତିରୁ ପକ୍ଷୀ, ମୁହଁରୁ ଛାଗ, ଓ ଉଦରରୁ ଗାଈ ଓ ମହିଷ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ପ୍ରଜାପତି।
ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଚାଶ୍ଵାନ୍ସ ମାତଂଗାନ୍ରାସଭାନ୍ଗଵଯାନ୍ମୃଗାନ୍। ଉଷ୍ଟ୍ରାନଶ୍ଵତରାଂଶ୍ଚୈଵ ନ୍ଯଂକୂନନ୍ଯାଶ୍ଚ ଜାତଯଃ
ତାଙ୍କର ପାଦ ଠାରୁ ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଗଧା, ବନ୍ୟ ଗାଈ, ହରିଣ, ଉଠ, ଖଚ୍ଚର ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମିଲେ।
ଓଷଧ୍ଯଃ ଫଲମୂଲିନ୍ଯୋ ରୋମଭ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ଜଜ୍ଞିରେ। ତ୍ରେତାଯୁଗମୁଖେ ବ୍ରହ୍ମା କଲ୍ପସ୍ଯାଦୌ ନୃପୋତ୍ତମ
ତାଙ୍କର ଲୋମରୁ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଥିବା ଔଷଧିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ତ୍ରେତାଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ, କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ପଶ୍ଵୋଷଧୀସ୍ସମ୍ଯକ୍ଯୁଯୋଜ ସ ତଦାଧ୍ଵରେ। ଗାମଜଂ ମହିଷମ୍ମେଷମଶ୍ଵାଶ୍ଵତରଗର୍ଦଭାନ୍
ପଶୁ ଓ ଔଷଧିମାନେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସେମାନେକୁ ଯଜ୍ଞରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ: ଗାଈ, ଛାଗ, ମହିଷ, ମେଷ, ଘୋଡ଼ା, ଖଚ୍ଚର ଓ ଗଧା।
ଏତାନ୍ଗ୍ରାମ୍ଯପଶୂନାହୁରାରଣ୍ଯାଂଶ୍ଚ ନିବୋଧମେ। ଶ୍ଵାପଦୋ ଦ୍ଵିଖୁରୋ ହସ୍ତୀ ଵାନରଃ ପଞ୍ଚମଃ ଖଗଃ
ଏମାନେ ଗ୍ରାମ୍ୟ ପଶୁ ବୋଲି ଅଭିଧାନ ହୁଏ; ଏବେ ଅରଣ୍ୟର ପଶୁମାନେ ଶୁଣ: ମାଂସାହାରୀ, ଦୁଇ ଚିରା ଥିବା, ହାତୀ, ବାନର ପଞ୍ଚମ, ଓ ପକ୍ଷୀ।
ଉଷ୍ଟ୍ରକାଃ ପଶଵଷ୍ଷଷ୍ଠାସ୍ସପ୍ତମାସ୍ତୁ ସରୀସୃପାଃ। ଗାଯତ୍ରଂ ଚ ଋଚଶ୍ଚୈଵ ତ୍ରିଵୃତ୍ସୋମଂ ରଥନ୍ତରମ୍
ଉଠ ପଶୁମାନେ ଛଅଟି ପ୍ରକାର, ସାପ ଓ ମୃଗମାନେ ସାତଟି; ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ଋଚ୍ଛନ୍ଦ, ତ୍ରିବୃତ୍, ସୋମ, ରଥନ୍ତର।
ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମଂ ଚ ଯଜ୍ଞାନାଂ ନିର୍ମମେ ପ୍ରଥମାନ୍ମୁଖାତ୍। ଯଜୂଂଷି ତ୍ରୈଷ୍ଟୁଭଂ ଛନ୍ଦଃ ସ୍ତୋମଂ ପଞ୍ଚଦଶଂ ତଥା
ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞମାନେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମ, ସେ ମୁହଁରୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଯଜୁଷ୍ ମନ୍ତ୍ର, ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଛନ୍ଦ, ଓ ପନ୍ଦରଟି ଷ୍ଟୋମ ମଧ୍ୟ।
ବୃହତ୍ସାମ ତଥୋକ୍ଥଂ ଚ ଦକ୍ଷିଣାଦସୃଜନ୍ମୁଖାତ୍। ସାମାନି ଜଗତୀଚ୍ଛନ୍ଦଃ ସ୍ତୋମଂ ସପ୍ତଦଶଂ ତଥା
ତାଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ମୁହଁରୁ ବୃହତ୍ସାମ ଓ ଉକ୍ଥ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା; ସାମ ଗୀତ, ଜଗତୀ ଛନ୍ଦ ଓ ସତରଟି ଷ୍ଟୋମ ମଧ୍ୟ।
ଵୈରୂପମତିରାତ୍ରଂ ଚ ପଶ୍ଚିମାଦସୃଜନ୍ମୁଖାତ୍। ଏକଵିଂଶମଥର୍ଵାଣମପ୍ତୋର୍ଯାମାଣମେଵ ଚ
ପଶ୍ଚିମ ମୁହଁରୁ ବୈରୂପ ଓ ଅତିରାତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏକୋଇଶଟି ଅଥର୍ବଣ ଓ ଅପ୍ତୋର୍ୟାମ ମଧ୍ୟ।