ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଵଯଂ ଚ ଜଗତୋ ଵିସୃଷ୍ଟୌ ସଂପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ସୃଷ୍ଟିଂ ଚ ପାତ୍ଯନୁଯୁଗଂ ଯାଵତ୍କଲ୍ପଵିକଲ୍ପନା
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି ଓ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ, କଳ୍ପ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ।
ସ ସଂଜ୍ଞାଂ ଯାତି ଭଗଵାନେକ ଏଵ ଜନାର୍ଦନଃ। ସତ୍ଵଭୁଗ୍ଗୁଣଵାନ୍ଦେଵୋ ହ୍ଯପ୍ରମେଯ ପରାକ୍ରମଃ
ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଭଗବାନ୍ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ଅପାର ଶକ୍ତି ଓ ଦେବତ୍ୱ ନେଇ ନାମ ଧାରଣ କରନ୍ତି ।
ତମୋଦ୍ରେକଂ ଚ କଲ୍ପାଂତେ ରୂପଂ ରୌଦ୍ରଂ କରୋତି ଚ। ରାଜେଂଦ୍ରାଖିଲଭୂତାନି ଭକ୍ଷଯତ୍ଯତିଭୀଷଣଃ
କଳ୍ପ ଶେଷରେ ସେ ଭୟଙ୍କର ତାମସିକ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଗ୍ରସଣ କରନ୍ତି ।
ଭକ୍ଷଯିତ୍ଵା ଚ ଭୂତାନି ଜଗତ୍ଯେକାର୍ଣଵୀକୃତେ। ନାଗପର୍ଯଂକଶଯନେ ଶେତେ ସର୍ଵସ୍ଵରୂପଧୃକ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଗ୍ରସି ଦେଇ, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ ମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ହୋଇଯାଏ, ସେ ସର୍ପ ଶଯ୍ୟାରେ ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଶୋଇ ରହନ୍ତି ।
ପ୍ରବୁଦ୍ଧଶ୍ଚ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟିଂ ପ୍ରକରୋତି ଚ ରୂପଧୃକ୍। ସୃଷ୍ଟିସ୍ଥିତ୍ଯଂତକରଣାଦ୍ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାତ୍ମକଃ
ପୁଣି ସେ ଜାଗି, ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଓ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ସଂହାରର କାରଣ ଭାବେ ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି ।
ସ୍ରଷ୍ଟା ସୃଜତି ଚାତ୍ମାନଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପାଲ୍ଯଂ ଚ ପାତି ଚ। ଉପସଂହ୍ରିଯତେ ଚାପି ସଂହର୍ତ୍ତା ଚ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ
ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନିଜକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ଯାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍, ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ସମସ୍ତକୁ ସଂହାର କରନ୍ତି ।
ପୃଥିଵ୍ଯାପସ୍ତଥା ତେଜୋ ଵାଯୁରାକାଶମେଵ ଚ। ସ ଏଵ ସର୍ଵଭୂତେଶୋ ଵିଶ୍ଵରୂପୋ ଯତୋଵ୍ଯଯଃ
ପୃଥିବୀ, ପାଣି, ଅଗ୍ନି, ପବନ ଓ ଆକାଶ—ସେଇ ଏକମାତ୍ର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାଥ, ସମସ୍ତ ରୂପର ଧାରୀ, ଉତ୍ସ ଓ ଅବିନାଶୀ ।
ସର୍ଗାଦିକଂ ତତୋସ୍ଯୈଵ ଭୂତସ୍ଥମୁପକାରକମ୍। ସ ଏଵ ସୃଜ୍ଯଃ ସ ଚ ସର୍ଗକର୍ତ୍ତା ସ ଏଵ ପାଲ୍ଯଂ ପ୍ରତିପାଲ୍ଯତେ ଯତଃ। ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯଵସ୍ଥାଭିରଶେଷମୂର୍ତ୍ତିର୍ବ୍ରହ୍ମା ଵରିଷ୍ଠୋ ଵରଦୋ ଵରେଣ୍ଯଃ
ଏହିପରି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଓ ତାହାର ଆଧାର ସେଠି ଅଛି; ସେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସେ ରକ୍ଷକ ଓ ରକ୍ଷିତ; ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ସେ ଅସୀମ ରୂପର ଧାରୀ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମା, ଦାତା ଓ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ନିର୍ଗୁଣସ୍ଯାପ୍ରମେଯସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧସ୍ଯାଥ ମହାତ୍ମନଃ। କଥଂ ସର୍ଗାଦିକର୍ତ୍ତୃତ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ହ୍ଯୁପପଦ୍ଯତେ
ଭୀଷ୍ମ ପଚ୍ଛନ୍ତି: ନିର୍ଗୁଣ, ଅପରିମାପ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ହେବେ?
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ଶକ୍ତଯଃ ସର୍ଵଭାଵାନାମଚିଂତ୍ଯା ଜ୍ଞାନଗୋଚରାଃ। ଯତ୍ତତୋ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତାସ୍ତୁସର୍ଗାଦ୍ଯା ଭାଵଶକ୍ତଯଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିପାରିବା; ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିମାନେ ଅଛନ୍ତି ।
ଉତ୍ପନ୍ନଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଵିଦ୍ଵାନ୍ନିତ୍ଯ ଏଵୋପଚାରତଃ। ନିଜେନ ତସ୍ଯ ମାନେନ ଆଯୁର୍ଵର୍ଷଶତଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ସେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେ ସଦା ଅବିନାଶୀ; ନିଜ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ତାଙ୍କର ଆୟୁ ଶତ ବର୍ଷ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ ।
ତତ୍ପରାଖ୍ଯଂ ପରାର୍ଦ୍ଧଂ ଚ ତଦର୍ଦ୍ଧଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତମ୍। କାଷ୍ଠା ପଂଚଦଶାଖ୍ଯା ତା ନିମେଷା ନୃପସତ୍ତମ
ତାକୁ ପରାର୍ଧ କୁହାଯାଏ, ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧକୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ; ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ପନ୍ଦର ନିମେଷକୁ କାଷ୍ଠା କୁହାଯାଏ ।
କାଷ୍ଠା ସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍କଲା ତ୍ରିଂଶତ୍କଲା ମୌହୂର୍ତ୍ତିକୋ ଵିଧିଃ। ତାଵତ୍ସଂଖ୍ଯୈରହୋରାତ୍ରଂ ମୁହୂର୍ତ୍ତୈର୍ମାନୁଷଂ ସ୍ମୃତମ୍
ତିରିଶି କାଷ୍ଠା ଏକ କଳା, ତିରିଶି କଳା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ; ଏହି ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଦିନ ଓ ରାତି ହୁଏ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ମାନବ ଦିନ ଗଣାଯାଏ ।
ଅହୋରାତ୍ରାଣି ତାଵଂତି ମାସଃ ପକ୍ଷଦ୍ଵଯାତ୍ମକଃ। ତୈଷ୍ଷଡ୍ଭିରଯନଂ ଵର୍ଷମଯନେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ
ଏପରି ଦିନ ଓ ରାତି ମିଶି ଏକ ମାସ ହୁଏ, ଯାହା ଦୁଇ ପକ୍ଷ ଥାଏ; ଏମିତି ଛଅ ମାସ ମିଶି ବର୍ଷ ହୁଏ, ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଅଯାନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ।
ଅଯନଂ ଦକ୍ଷିଣଂ ରାତ୍ରିର୍ଦେଵାନାମୁତ୍ତରଂ ଦିନମ୍। ଦିଵ୍ଯୈର୍ଵର୍ଷସହସ୍ରୈସ୍ତୁ କୃତତ୍ରେତାଦିସଂଜ୍ଞିତମ୍
ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ହେଉଛି ରାତି, ଉତ୍ତରାୟନ ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର ଦିନ। କୃତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୁଗଗୁଡ଼ିକୁ ଦେବତାଙ୍କର ହଜାର-ହଜାର ବର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଗଣନା କରାଯାଏ।
ଚତୁର୍ଯୁଗଂ ଦ୍ଵାଦଶଭିସ୍ତଦ୍ଵିଭାଗଂ ନିବୋଧ ମେ। ଚତ୍ଵାରି ତ୍ରୀଣିଦ୍ଵେ ଚୈକଂ କୃତାଦିଷୁ ଯଥାକ୍ରମମ୍
ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ, ଚାରିଟି ଯୁଗକୁ ବାରୋଟି ଅଂଶରେ କିପରି ବିଭାଜନ କରାଯାଇଛି: କ୍ରମକ୍ରମେ କୃତ ଯୁଗରେ ଚାରି, ତ୍ରେତାରେ ତିନି, ଦ୍ୱାପରରେ ଦୁଇ, କଳିରେ ଗୋଟିଏ।
ଦିଵ୍ଯାବ୍ଦାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଯୁଗେଷ୍ଵାହୁଃ ପୁରାଵିଦଃ। ତତ୍ପ୍ରମାଣୈଃ ଶତୈଃ ସଂଧ୍ଯା ପୂର୍ଵା ତତ୍ରାଭିଧୀଯତେ
ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗ ହଜାର-ହଜାର ଦେବତାଙ୍କ ବର୍ଷରୁ ଗଠିତ। ସେହି ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ପୂର୍ବ ସଂଧ୍ୟାକୁ ଶତାଧିକ ବର୍ଷ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।
ସଂଧ୍ଯାଂଶକଶ୍ଚ ତତ୍ତୁଲ୍ଯୋ ଯୁଗସ୍ଯାନଂତରୋ ହି ଯଃ। ସଂଧ୍ଯାସଂଧ୍ଯାଂଶଯୋରଂତଃ କାଲୋ ଯୋ ନୃପସତ୍ତମ
ଯୁଗ ଶେଷରେ ଯେଉଁ ସଂଧ୍ୟାଂଶ ଅଛି, ସେଠି ଆଗର ସଂଧ୍ୟାଂଶ ସମାନ। ହେ ରାଜା, ସଂଧ୍ୟା ଓ ସଂଧ୍ୟାଂଶ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସମୟ ଅଛି, ଏହିଭଳି ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଯୁଗାଖ୍ଯଃ ସ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଃ କୃତତ୍ରେତାଦିସଂଜ୍ଞିତଃ। କୃତଂ ତ୍ରେତା ଦ୍ଵାପରଂ ଚ କଲିଶ୍ଚୈଵ ଚତୁର୍ଯୁଗମ୍
ଏହାକୁ ଯୁଗ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଯାହାକୁ କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି ନାମରେ ଜଣାଯାଏ। ଏହି ଚାରି ଯୁଗକୁ ଏକାଠି କରି ଚତୁର୍ଯୁଗ କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ତତ୍ସହସ୍ରଂ ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦିଵସଂ ନୃପ। ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦିଵସେ ରାଜନ୍ମନଵଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଦଶ
ହେ ରାଜା, ଏହି ଚତୁର୍ଯୁଗର ହଜାରଟି ଥିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦିନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦିନରେ ଚଉଦଟି ମନୁ ଥାନ୍ତି।
ଭଵଂତି ପରିମାଣଂ ଚ ତେଷାଂ କାଲକୃତଂ ଶୃଣୁ। ସପ୍ତର୍ଷଯଃ ସୁରାଃ ଶକ୍ରୋ ମନୁସ୍ତତ୍ସୂନଵୋ ନୃପ
ହେ ରାଜା, ସେମାନଙ୍କର ସମୟର ମାପ କେମିତି ହୁଏ, ତାହା ଶୁଣ। ସପ୍ତ ଋଷି, ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ର, ମନୁ ଓ ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ—ସମସ୍ତଙ୍କର ସମୟ ଏଭଳି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।
ଏକକାଲେ ହି ସୃଜ୍ଯଂତେ ସଂହ୍ରିଯଂତେ ଚ ପୂର୍ଵଵତ୍। ଚତର୍ଯୁଗାନାଂ ସଂଖ୍ଯାତା ସାଧିକା ହ୍ଯେକସପ୍ତତିଃ
ସମସ୍ତେ ଏକ ସମୟରେ, ପୂର୍ବବତ୍, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ହୁଅନ୍ତି। ଚାରି ଯୁଗର ଯୋଗ ଗଣନା କଲେ, ଏହା ଏକାଠି ଏକଅଧିକ ଏକାସପ୍ତି ହୁଏ।
ମନ୍ଵଂତରଂ ମନୋଃ କାଲଃ ସୁରାଦୀନାଂ ଚ ପାର୍ଥିଵ। ଅଷ୍ଟୌ ଶତସହସ୍ରାଣି ଦିଵ୍ଯଯା ସଂଖ୍ଯଯା ସ୍ମୃତଃ
ମନୁ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଯେଉଁ ସମୟକୁ ମନ୍ବନ୍ତର କୁହାଯାଏ, ହେ ରାଜା, ଏହା ଦେବତାଙ୍କ ଗଣନାରେ ଏଠି ଅଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଭାବେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରାଯାଏ।
ଦ୍ଵିପଂଚାଶତ୍ତଥାନ୍ଯାନି ସହସ୍ରାଣ୍ଯଧିକାନି ଚ। ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟ୍ଯସ୍ତୁ ସଂପୂର୍ଣାଃ ସଂଖ୍ଯାତାଃ ସଂଖ୍ଯଯା ନୃପ
ଏହା ସହିତ ଅଧିକ ଅନ୍ୟ ୫୨ ହଜାର ଥାଏ, ହେ ରାଜା। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଗ ହେଉଛି ୩ କୋଟି, ଯାହା ସଂଖ୍ୟାରେ ଗଣାଯାଏ।
ସପ୍ତଷଷ୍ଟିସ୍ତଥାନ୍ଯାନି ନିଯୁତାନି ମହାମତେ। ଵିଂଶତିଶ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି କାଲୋଯମଧିକଂ ଵିନା
ଏହା ସହିତ ଅଧିକ ୬୭ ନିୟୁତ ଓ ୨୦ ହଜାର ଅଛି, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ। ଏହି ସମୟ ଅତିରିକ୍ତ ବ୍ୟତୀତ।
ମନ୍ଵଂତରସ୍ଯ ସଂଖ୍ଯେଯଂ ମାନୁଷୈରିହ ଵତ୍ସରୈଃ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶଗୁଣୋ ହ୍ଯେଷ କାଲୋ ବ୍ରାହ୍ମମହଃ ସ୍ମୃତମ୍
ମନ୍ବନ୍ତରର ଏହି ଗଣନା ଏଠି ମାନବ ବର୍ଷରେ ହୁଏ। ଏହି ସମୟକୁ ଚଉଦ ଗୁଣା କଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦିନ ଭାବରେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରାଯାଏ।
ବ୍ରାହ୍ମୋ ନୈମିତ୍ତିକୋ ନାମ ତସ୍ଯାଂତେ ପ୍ରତିସଂଚରଃ। ତଦାହି ଦହ୍ଯତେ ସର୍ଵଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ଭୂର୍ଭୁଵାଦିକମ୍
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦିନକୁ ନୈମିତ୍ତିକ ବୋଲାଯାଏ। ଏହାର ଶେଷରେ ପ୍ରଳୟ ଆସେ, ଯେଉଁବେଳେ ତିନୋଟି ଲୋକ—ଭୂ, ଭୁଵଃ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ସମସ୍ତ ଦହିଯାଏ।
ଜନଂ ପ୍ରଯାଂତି ତାପାର୍ତ୍ତା ମହର୍ଲୋକନିଵାସିନଃ। ଏକାର୍ଣଵେ ତୁ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵରଃ
ମହର୍ଲୋକର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ତାପରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ଜନଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ତିନି ଲୋକ ଏକ ମହାସାଗର ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରହନ୍ତି।
ଭୋଗିଶଯ୍ଯାଗତଃ ଶେତେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଗ୍ରାସବୃଂହିତଃ। ଜନସ୍ଥୈର୍ଯୋଗିଭିର୍ଦ୍ଦେଵଶ୍ଚିଂତ୍ଯମାନୋ ଜଗଦ୍ଵିଭୁଃ
ତିନି ଲୋକକୁ ଗ୍ରସି ନିଅଇ, ବ୍ରହ୍ମା ନାଗଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥାନ୍ତି। ଜନଲୋକର ଦୃଢ଼ ଯୋଗୀମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ସେ ଜଗତ୍ସ୍ୱାମୀ ବିରାଜିତ।
ତତ୍ପ୍ରମାଣାଂ ହି ତାଂ ରାତ୍ରିଂ ତଦଂତେ ସୃଜତେ ପୁନଃ। ଏଵଂ ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵର୍ଷମେଵଂ ଵର୍ଷଶତଂ ଚ ତତ୍
ସେହି ସମାନ ମାପର ରାତି ଶେଷରେ, ସେ ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ବର୍ଷ, ଏଭଳି ଶତ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟ।