ଶବ୍ଦାଦିଭିର୍ଗୁଣୈର୍ଵୀର ଯୁକ୍ତାନୀତ୍ଯୁତ୍ତରୋତ୍ତରୈଃ। ଶାଂତା ଘୋରାଶ୍ଚ ମୂଢାଶ୍ଚ ଵିଶେଷାସ୍ତେନ ତେ ସ୍ମୃତାଃ
ହେ ବୀର, ଏମାନେ ଶବ୍ଦ ଆଦି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ପରସ୍ପର ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛନ୍ତି। ସେହିପରି, ଶାନ୍ତ, ଘୋର ଓ ମୂଢ଼ ଭାବରେ ଏମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ।
ନାନାଵୀର୍ଯାଃ ପୃଥଗ୍ଭୂତାସ୍ତତସ୍ତେ ସଂହତିଂ ଵିନା। ନାଶକ୍ନୁଵନ୍ପ୍ରଜାଃ ସ୍ରଷ୍ଟୁମସମାଗମ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ
ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତି ଓ ପୃଥକ୍ ଭାବରେ ଥିବା ଏମାନେ, ଏକତ୍ର ହେବା ଛାଡ଼ି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଏକତା ନ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ସମେତ୍ଯାନ୍ଯୋନ୍ଯସଂଯୋଗାତ୍ପରସ୍ପରସମାଶ୍ରଯାତ୍। ଏକସଂଘାତଲକ୍ଷାଶ୍ଚ ସଂପ୍ରାପ୍ଯୈକ୍ଯମଶେଷତଃ
କିନ୍ତୁ, ପରସ୍ପର ସଂଯୋଗ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତା ଓ ଏକ ଯୁକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ ପାଇଲେ।
ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠିତତ୍ଵାଚ୍ଚ ଵ୍ଯକ୍ତାନୁଗ୍ରହଣେ ତଥା। ମହଦାଦଯୋ ଵିଶେଷାଂତା ହ୍ଯଂଡମୁତ୍ପାଦଯଂତି ଵୈ
ପୁରୁଷଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାନ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିର ଉପକାର ପାଇଁ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ଏବଂ ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଏକ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।
ତତ୍କ୍ରମେଣ ଵିଵୃତ୍ତଂ ତୁ ଜଲବୁଦ୍ବୁଦଵତ୍ସମମ୍। ତତ୍ରାଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵରୂପୋସୌ ଵ୍ଯକ୍ତରୂପୀ ଜନାର୍ଦନଃ
ସେ ଅଣ୍ଡ କ୍ରମକ୍ରମେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା, ଜଳର ବୁଦ୍ବୁଦ ପରି। ସେଠାରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ସ୍ୱରୂପ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଭାବେ ବ୍ୟକ୍ତ ହେଲେ।
ବ୍ରହ୍ମାବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପେଣ ସ୍ଵଯମେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ। ମେରୁରୁଲ୍ବମଭୂତ୍ତସ୍ଯ ଜରାଯୁଶ୍ଚ ମହୀଧରାଃ
ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପରେ ନିଜେ ନିଜେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହେଲେ। ମେରୁ ପାହାଡ଼ ତାହାର ନାଡ଼ି ହେଲା, ଏବଂ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ମାନେ ତାହାର ଗର୍ଭପିଣ୍ଡ ହେଲେ।
ଗର୍ଭୋଦକଂ ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ତସ୍ଯାସଂଶ୍ଚ ମହାତ୍ମନଃ। ତତ୍ର ଦ୍ଵୀପାସ୍ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ସଜ୍ଯୋତିର୍ଲୋକସଂଗ୍ରହଃ
ସେଇ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାଙ୍କର ଗର୍ଭୋଦକ ଓ ସମୁଦ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅଛି । ସେଠି ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲୋକମାନେ ଏକଠା ହୋଇଛନ୍ତି ।
ତସ୍ମିନ୍ନଂଡେଽଭଵନ୍ଵୀର ସଦେଵାସୁରମାନୁଷାଃ। ଵାରି ଵହ୍ନ୍ଯନିଲାକାଶୈର୍ଵୃତୈର୍ଭୂତାଦିନା ବହିଃ
ହେ ବୀର, ସେଇ ଅଣ୍ଡରେ ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ମଣିଷମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ବାହାରେ ପାଣି, ଅଗ୍ନି, ପବନ, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି ।
ଵୃତଂ ଦଶଗୁଣୈରଂଡଂ ଭୂତାଦିର୍ମହତା ତଥା। ଅଵ୍ଯକ୍ତେନାଵୃତୋ ରାଜଂସ୍ତୈଃ ସର୍ଵୈଃ ସହିତୋ ମହାନ୍
ଏହି ଅଣ୍ଡଟିକୁ ପୃଥିବୀ ଆଦି ମହାତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦଶ ତରେ ଢାକି ରଖିଛି । ହେ ରାଜା, ସେଇ ମହାନ୍ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛନ୍ତି ।
ଏଭିରାଵରଣୈଃ ସର୍ଵୈଃ ସର୍ଵଭୂତୈଶ୍ଚ ସଂଯୁତମ୍। ନାରିକେଲଫଲଂ ଯଦ୍ଵଦ୍ବୀଜଂ ବାହ୍ଯଦଲୈରିଵ
ଏହି ସମସ୍ତ ଆବରଣ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସହିତ ଏହା ନାଡ଼ିଆ ପଣ୍ଡର ମତୋ, ବାହାର ଛାଲି ଭିତରେ ବିଜ ଯେପରି ରହିଥାଏ ।
ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଵଯଂ ଚ ଜଗତୋ ଵିସୃଷ୍ଟୌ ସଂପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ସୃଷ୍ଟିଂ ଚ ପାତ୍ଯନୁଯୁଗଂ ଯାଵତ୍କଲ୍ପଵିକଲ୍ପନା
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି ଓ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ, କଳ୍ପ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ।
ସ ସଂଜ୍ଞାଂ ଯାତି ଭଗଵାନେକ ଏଵ ଜନାର୍ଦନଃ। ସତ୍ଵଭୁଗ୍ଗୁଣଵାନ୍ଦେଵୋ ହ୍ଯପ୍ରମେଯ ପରାକ୍ରମଃ
ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଭଗବାନ୍ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ଅପାର ଶକ୍ତି ଓ ଦେବତ୍ୱ ନେଇ ନାମ ଧାରଣ କରନ୍ତି ।
ତମୋଦ୍ରେକଂ ଚ କଲ୍ପାଂତେ ରୂପଂ ରୌଦ୍ରଂ କରୋତି ଚ। ରାଜେଂଦ୍ରାଖିଲଭୂତାନି ଭକ୍ଷଯତ୍ଯତିଭୀଷଣଃ
କଳ୍ପ ଶେଷରେ ସେ ଭୟଙ୍କର ତାମସିକ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଗ୍ରସଣ କରନ୍ତି ।
ଭକ୍ଷଯିତ୍ଵା ଚ ଭୂତାନି ଜଗତ୍ଯେକାର୍ଣଵୀକୃତେ। ନାଗପର୍ଯଂକଶଯନେ ଶେତେ ସର୍ଵସ୍ଵରୂପଧୃକ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଗ୍ରସି ଦେଇ, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ ମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ହୋଇଯାଏ, ସେ ସର୍ପ ଶଯ୍ୟାରେ ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଶୋଇ ରହନ୍ତି ।
ପ୍ରବୁଦ୍ଧଶ୍ଚ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟିଂ ପ୍ରକରୋତି ଚ ରୂପଧୃକ୍। ସୃଷ୍ଟିସ୍ଥିତ୍ଯଂତକରଣାଦ୍ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାତ୍ମକଃ
ପୁଣି ସେ ଜାଗି, ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଓ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ସଂହାରର କାରଣ ଭାବେ ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି ।
ସ୍ରଷ୍ଟା ସୃଜତି ଚାତ୍ମାନଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପାଲ୍ଯଂ ଚ ପାତି ଚ। ଉପସଂହ୍ରିଯତେ ଚାପି ସଂହର୍ତ୍ତା ଚ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ
ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନିଜକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ଯାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍, ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ସମସ୍ତକୁ ସଂହାର କରନ୍ତି ।
ପୃଥିଵ୍ଯାପସ୍ତଥା ତେଜୋ ଵାଯୁରାକାଶମେଵ ଚ। ସ ଏଵ ସର୍ଵଭୂତେଶୋ ଵିଶ୍ଵରୂପୋ ଯତୋଵ୍ଯଯଃ
ପୃଥିବୀ, ପାଣି, ଅଗ୍ନି, ପବନ ଓ ଆକାଶ—ସେଇ ଏକମାତ୍ର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାଥ, ସମସ୍ତ ରୂପର ଧାରୀ, ଉତ୍ସ ଓ ଅବିନାଶୀ ।
ସର୍ଗାଦିକଂ ତତୋସ୍ଯୈଵ ଭୂତସ୍ଥମୁପକାରକମ୍। ସ ଏଵ ସୃଜ୍ଯଃ ସ ଚ ସର୍ଗକର୍ତ୍ତା ସ ଏଵ ପାଲ୍ଯଂ ପ୍ରତିପାଲ୍ଯତେ ଯତଃ। ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯଵସ୍ଥାଭିରଶେଷମୂର୍ତ୍ତିର୍ବ୍ରହ୍ମା ଵରିଷ୍ଠୋ ଵରଦୋ ଵରେଣ୍ଯଃ
ଏହିପରି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଓ ତାହାର ଆଧାର ସେଠି ଅଛି; ସେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସେ ରକ୍ଷକ ଓ ରକ୍ଷିତ; ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ସେ ଅସୀମ ରୂପର ଧାରୀ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମା, ଦାତା ଓ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ନିର୍ଗୁଣସ୍ଯାପ୍ରମେଯସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧସ୍ଯାଥ ମହାତ୍ମନଃ। କଥଂ ସର୍ଗାଦିକର୍ତ୍ତୃତ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ହ୍ଯୁପପଦ୍ଯତେ
ଭୀଷ୍ମ ପଚ୍ଛନ୍ତି: ନିର୍ଗୁଣ, ଅପରିମାପ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ହେବେ?
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ଶକ୍ତଯଃ ସର୍ଵଭାଵାନାମଚିଂତ୍ଯା ଜ୍ଞାନଗୋଚରାଃ। ଯତ୍ତତୋ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତାସ୍ତୁସର୍ଗାଦ୍ଯା ଭାଵଶକ୍ତଯଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିପାରିବା; ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିମାନେ ଅଛନ୍ତି ।
ଉତ୍ପନ୍ନଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଵିଦ୍ଵାନ୍ନିତ୍ଯ ଏଵୋପଚାରତଃ। ନିଜେନ ତସ୍ଯ ମାନେନ ଆଯୁର୍ଵର୍ଷଶତଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ସେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେ ସଦା ଅବିନାଶୀ; ନିଜ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ତାଙ୍କର ଆୟୁ ଶତ ବର୍ଷ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ ।
ତତ୍ପରାଖ୍ଯଂ ପରାର୍ଦ୍ଧଂ ଚ ତଦର୍ଦ୍ଧଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତମ୍। କାଷ୍ଠା ପଂଚଦଶାଖ୍ଯା ତା ନିମେଷା ନୃପସତ୍ତମ
ତାକୁ ପରାର୍ଧ କୁହାଯାଏ, ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧକୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ; ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ପନ୍ଦର ନିମେଷକୁ କାଷ୍ଠା କୁହାଯାଏ ।
କାଷ୍ଠା ସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍କଲା ତ୍ରିଂଶତ୍କଲା ମୌହୂର୍ତ୍ତିକୋ ଵିଧିଃ। ତାଵତ୍ସଂଖ୍ଯୈରହୋରାତ୍ରଂ ମୁହୂର୍ତ୍ତୈର୍ମାନୁଷଂ ସ୍ମୃତମ୍
ତିରିଶି କାଷ୍ଠା ଏକ କଳା, ତିରିଶି କଳା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ; ଏହି ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଦିନ ଓ ରାତି ହୁଏ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ମାନବ ଦିନ ଗଣାଯାଏ ।
ଅହୋରାତ୍ରାଣି ତାଵଂତି ମାସଃ ପକ୍ଷଦ୍ଵଯାତ୍ମକଃ। ତୈଷ୍ଷଡ୍ଭିରଯନଂ ଵର୍ଷମଯନେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ
ଏପରି ଦିନ ଓ ରାତି ମିଶି ଏକ ମାସ ହୁଏ, ଯାହା ଦୁଇ ପକ୍ଷ ଥାଏ; ଏମିତି ଛଅ ମାସ ମିଶି ବର୍ଷ ହୁଏ, ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଅଯାନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ।
ଅଯନଂ ଦକ୍ଷିଣଂ ରାତ୍ରିର୍ଦେଵାନାମୁତ୍ତରଂ ଦିନମ୍। ଦିଵ୍ଯୈର୍ଵର୍ଷସହସ୍ରୈସ୍ତୁ କୃତତ୍ରେତାଦିସଂଜ୍ଞିତମ୍
ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ହେଉଛି ରାତି, ଉତ୍ତରାୟନ ହେଉଛି ସେମାନଙ୍କର ଦିନ। କୃତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୁଗଗୁଡ଼ିକୁ ଦେବତାଙ୍କର ହଜାର-ହଜାର ବର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଗଣନା କରାଯାଏ।
ଚତୁର୍ଯୁଗଂ ଦ୍ଵାଦଶଭିସ୍ତଦ୍ଵିଭାଗଂ ନିବୋଧ ମେ। ଚତ୍ଵାରି ତ୍ରୀଣିଦ୍ଵେ ଚୈକଂ କୃତାଦିଷୁ ଯଥାକ୍ରମମ୍
ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ, ଚାରିଟି ଯୁଗକୁ ବାରୋଟି ଅଂଶରେ କିପରି ବିଭାଜନ କରାଯାଇଛି: କ୍ରମକ୍ରମେ କୃତ ଯୁଗରେ ଚାରି, ତ୍ରେତାରେ ତିନି, ଦ୍ୱାପରରେ ଦୁଇ, କଳିରେ ଗୋଟିଏ।
ଦିଵ୍ଯାବ୍ଦାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଯୁଗେଷ୍ଵାହୁଃ ପୁରାଵିଦଃ। ତତ୍ପ୍ରମାଣୈଃ ଶତୈଃ ସଂଧ୍ଯା ପୂର୍ଵା ତତ୍ରାଭିଧୀଯତେ
ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗ ହଜାର-ହଜାର ଦେବତାଙ୍କ ବର୍ଷରୁ ଗଠିତ। ସେହି ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ପୂର୍ବ ସଂଧ୍ୟାକୁ ଶତାଧିକ ବର୍ଷ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।
ସଂଧ୍ଯାଂଶକଶ୍ଚ ତତ୍ତୁଲ୍ଯୋ ଯୁଗସ୍ଯାନଂତରୋ ହି ଯଃ। ସଂଧ୍ଯାସଂଧ୍ଯାଂଶଯୋରଂତଃ କାଲୋ ଯୋ ନୃପସତ୍ତମ
ଯୁଗ ଶେଷରେ ଯେଉଁ ସଂଧ୍ୟାଂଶ ଅଛି, ସେଠି ଆଗର ସଂଧ୍ୟାଂଶ ସମାନ। ହେ ରାଜା, ସଂଧ୍ୟା ଓ ସଂଧ୍ୟାଂଶ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସମୟ ଅଛି, ଏହିଭଳି ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଯୁଗାଖ୍ଯଃ ସ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଃ କୃତତ୍ରେତାଦିସଂଜ୍ଞିତଃ। କୃତଂ ତ୍ରେତା ଦ୍ଵାପରଂ ଚ କଲିଶ୍ଚୈଵ ଚତୁର୍ଯୁଗମ୍
ଏହାକୁ ଯୁଗ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଯାହାକୁ କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି ନାମରେ ଜଣାଯାଏ। ଏହି ଚାରି ଯୁଗକୁ ଏକାଠି କରି ଚତୁର୍ଯୁଗ କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ତତ୍ସହସ୍ରଂ ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦିଵସଂ ନୃପ। ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦିଵସେ ରାଜନ୍ମନଵଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଦଶ
ହେ ରାଜା, ଏହି ଚତୁର୍ଯୁଗର ହଜାରଟି ଥିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦିନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦିନରେ ଚଉଦଟି ମନୁ ଥାନ୍ତି।