ପୃଥିଵ୍ଯାପସ୍ତଥାତେଜୋ ଵାଯୁରାକାଶମେଵ ଚ। ଏକୈକଶଃ ସ୍ଵରୂପେଣ କଥଯାମି ଯଥୋତ୍ତରମ୍
ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ—ଏମାନେ ଯେପରି ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଏକ ଏକ କରି କ୍ରମରେ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
ଶବ୍ଦମାତ୍ରମଥାକାଶଂ ଭୂତାଦିଃ ଖଂ ସମାଵୃଣୋତ୍। ଅଥାକାଶଂ ଵିକୁର୍ଵାଣଂ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ
ତାପରେ ତମୋଗୁଣୀ ଭୂତାଦି, ଶବ୍ଦ ମାତ୍ର ଗୁଣ ଥିବା ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କଲା। ପରେ ଆକାଶ ବିକାର ହୋଇ, କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା।
ବଲଵାନେଷ ଵୈ ଵାଯୁସ୍ତସ୍ଯ ସ୍ପର୍ଶୋ ଗୁଣୋ ମତଃ। ଆକାଶଂ ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତୁ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍
ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ, ଯାହାର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଶବ୍ଦ ମାତ୍ର ଥିବା ଆକାଶକୁ, ସ୍ପର୍ଶ ମାତ୍ର ଆବୃତ କଲା।
ତତୋ ଵାଯୁର୍ଵିକୁର୍ଵାଣୋ ରୂପମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ। ଜ୍ଯୋତୀରୂପନ୍ତୁ ତଦ୍ଵାଯୁସ୍ତଦ୍ରୂପଗୁଣମୁଚ୍ଯତେ
ତାପରେ ବାୟୁ ବିକାର ହୋଇ, କେବଳ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ସେଇ ରୂପ ହେଉଛି ଆଲୋକ, ଏବଂ ବାୟୁର ଏହି ଗୁଣ ରୂପ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।
ସ୍ପର୍ଶରୂପସ୍ତୁ ଵୈ ଵାଯୂ ରୂପମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍। ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚାପି ଵିକୁର୍ଵାଣଂ ରସମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ
ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ ଥିବା ବାୟୁ, ରୂପ ମାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଲା। ପରେ ଆଲୋକ ବିକାର ହୋଇ, କେବଳ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା।
ସଂଭଵଂତି ତତୋଂଭାଂସି ରୂପମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍। ଵିକୁର୍ଵାଣାନି ଚାଂଭାଂସି ଗଂଧମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜିରେ
ତାହାଠାରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ରୂପ ମାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଲା। ଏବଂ ଜଳ ବିକାର ହୋଇ, କେବଳ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା।
ସଂଘାତୋ ଜାଯତେ ତସ୍ମାତ୍ତସ୍ଯ ଗଂଧୋ ମତୋ ଗୁଣଃ। ତୈଜସାନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯାହୁର୍ଦେଵା ଵୈକାରିକା ଦଶ
ତାହାଠାରୁ ଏକ ଯୁକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ଗନ୍ଧ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଦେବତାମାନେ କହନ୍ତି, ରଜୋଗୁଣରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଦଶଟି।
ଏକାଦଶମ୍ମନଶ୍ଚାତ୍ର ଦେଵା ଵୈକାରିକାଃ ସ୍ମୃତାଃ। ତ୍ଵକ୍ଚକ୍ଷୁର୍ନାସିକା ଜିହ୍ଵା ଶ୍ରୋତ୍ରମତ୍ର ଚ ପଂଚମମ୍୧୦୦ 1.2.
ଏଠାରେ ଏକାଦଶ ମନ ଅଟେ। ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଦେବତାମାନେ ଏପରି ସ୍ମୃତିରେ ଆସନ୍ତି: ଚର୍ମ, ଚକ୍ଷୁ, ନାସିକା, ଜିହ୍ବା ଓ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି କାନ।
ଏତେଷାଂ ତୁ ମତଂ କୃତ୍ଯଂ ଶବ୍ଦାଦି ଗ୍ରହଣଂ ପୁନଃ। ଵାକ୍ପାଣିପାଦପାଯୂନି ଚୋପସ୍ଥଂ ତତ୍ର ପଞ୍ଚମମ୍
ଏମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ ଆଦି ଗ୍ରହଣ କରିବା। ମୁଖ, ହାତ, ପାଉଁ, ପାୟୁ ଓ ଉପସ୍ଥ—ଏହି ପଞ୍ଚଟି କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ।
ଵିସର୍ଗଶିଲ୍ପଗତ୍ଯୁକ୍ତିର୍ଗୁଣା ଏଷାଂ ଵିପର୍ଯଯାତ୍। ଆକାଶ ଵାଯୁ ତେଜାଂସି ସଲିଲଂ ପୃଥିଵୀ ତଥା
ବିସର୍ଗ, କଳା, ଗତି ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ—ଏମାନଙ୍କର ଗୁଣ, ପଛରୁ ଆଗକୁ କ୍ରମରେ। ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ।
ଶବ୍ଦାଦିଭିର୍ଗୁଣୈର୍ଵୀର ଯୁକ୍ତାନୀତ୍ଯୁତ୍ତରୋତ୍ତରୈଃ। ଶାଂତା ଘୋରାଶ୍ଚ ମୂଢାଶ୍ଚ ଵିଶେଷାସ୍ତେନ ତେ ସ୍ମୃତାଃ
ହେ ବୀର, ଏମାନେ ଶବ୍ଦ ଆଦି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ପରସ୍ପର ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛନ୍ତି। ସେହିପରି, ଶାନ୍ତ, ଘୋର ଓ ମୂଢ଼ ଭାବରେ ଏମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ।
ନାନାଵୀର୍ଯାଃ ପୃଥଗ୍ଭୂତାସ୍ତତସ୍ତେ ସଂହତିଂ ଵିନା। ନାଶକ୍ନୁଵନ୍ପ୍ରଜାଃ ସ୍ରଷ୍ଟୁମସମାଗମ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ
ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତି ଓ ପୃଥକ୍ ଭାବରେ ଥିବା ଏମାନେ, ଏକତ୍ର ହେବା ଛାଡ଼ି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଏକତା ନ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ସମେତ୍ଯାନ୍ଯୋନ୍ଯସଂଯୋଗାତ୍ପରସ୍ପରସମାଶ୍ରଯାତ୍। ଏକସଂଘାତଲକ୍ଷାଶ୍ଚ ସଂପ୍ରାପ୍ଯୈକ୍ଯମଶେଷତଃ
କିନ୍ତୁ, ପରସ୍ପର ସଂଯୋଗ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତା ଓ ଏକ ଯୁକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ ପାଇଲେ।
ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠିତତ୍ଵାଚ୍ଚ ଵ୍ଯକ୍ତାନୁଗ୍ରହଣେ ତଥା। ମହଦାଦଯୋ ଵିଶେଷାଂତା ହ୍ଯଂଡମୁତ୍ପାଦଯଂତି ଵୈ
ପୁରୁଷଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାନ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିର ଉପକାର ପାଇଁ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ଏବଂ ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଏକ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।
ତତ୍କ୍ରମେଣ ଵିଵୃତ୍ତଂ ତୁ ଜଲବୁଦ୍ବୁଦଵତ୍ସମମ୍। ତତ୍ରାଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵରୂପୋସୌ ଵ୍ଯକ୍ତରୂପୀ ଜନାର୍ଦନଃ
ସେ ଅଣ୍ଡ କ୍ରମକ୍ରମେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା, ଜଳର ବୁଦ୍ବୁଦ ପରି। ସେଠାରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ସ୍ୱରୂପ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଭାବେ ବ୍ୟକ୍ତ ହେଲେ।
ବ୍ରହ୍ମାବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପେଣ ସ୍ଵଯମେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ। ମେରୁରୁଲ୍ବମଭୂତ୍ତସ୍ଯ ଜରାଯୁଶ୍ଚ ମହୀଧରାଃ
ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପରେ ନିଜେ ନିଜେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହେଲେ। ମେରୁ ପାହାଡ଼ ତାହାର ନାଡ଼ି ହେଲା, ଏବଂ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ମାନେ ତାହାର ଗର୍ଭପିଣ୍ଡ ହେଲେ।
ଗର୍ଭୋଦକଂ ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ତସ୍ଯାସଂଶ୍ଚ ମହାତ୍ମନଃ। ତତ୍ର ଦ୍ଵୀପାସ୍ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ସଜ୍ଯୋତିର୍ଲୋକସଂଗ୍ରହଃ
ସେଇ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାଙ୍କର ଗର୍ଭୋଦକ ଓ ସମୁଦ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅଛି । ସେଠି ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲୋକମାନେ ଏକଠା ହୋଇଛନ୍ତି ।
ତସ୍ମିନ୍ନଂଡେଽଭଵନ୍ଵୀର ସଦେଵାସୁରମାନୁଷାଃ। ଵାରି ଵହ୍ନ୍ଯନିଲାକାଶୈର୍ଵୃତୈର୍ଭୂତାଦିନା ବହିଃ
ହେ ବୀର, ସେଇ ଅଣ୍ଡରେ ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ମଣିଷମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ବାହାରେ ପାଣି, ଅଗ୍ନି, ପବନ, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି ।
ଵୃତଂ ଦଶଗୁଣୈରଂଡଂ ଭୂତାଦିର୍ମହତା ତଥା। ଅଵ୍ଯକ୍ତେନାଵୃତୋ ରାଜଂସ୍ତୈଃ ସର୍ଵୈଃ ସହିତୋ ମହାନ୍
ଏହି ଅଣ୍ଡଟିକୁ ପୃଥିବୀ ଆଦି ମହାତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦଶ ତରେ ଢାକି ରଖିଛି । ହେ ରାଜା, ସେଇ ମହାନ୍ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛନ୍ତି ।
ଏଭିରାଵରଣୈଃ ସର୍ଵୈଃ ସର୍ଵଭୂତୈଶ୍ଚ ସଂଯୁତମ୍। ନାରିକେଲଫଲଂ ଯଦ୍ଵଦ୍ବୀଜଂ ବାହ୍ଯଦଲୈରିଵ
ଏହି ସମସ୍ତ ଆବରଣ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସହିତ ଏହା ନାଡ଼ିଆ ପଣ୍ଡର ମତୋ, ବାହାର ଛାଲି ଭିତରେ ବିଜ ଯେପରି ରହିଥାଏ ।
ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଵଯଂ ଚ ଜଗତୋ ଵିସୃଷ୍ଟୌ ସଂପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ସୃଷ୍ଟିଂ ଚ ପାତ୍ଯନୁଯୁଗଂ ଯାଵତ୍କଲ୍ପଵିକଲ୍ପନା
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି ଓ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ, କଳ୍ପ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ।
ସ ସଂଜ୍ଞାଂ ଯାତି ଭଗଵାନେକ ଏଵ ଜନାର୍ଦନଃ। ସତ୍ଵଭୁଗ୍ଗୁଣଵାନ୍ଦେଵୋ ହ୍ଯପ୍ରମେଯ ପରାକ୍ରମଃ
ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଭଗବାନ୍ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ଅପାର ଶକ୍ତି ଓ ଦେବତ୍ୱ ନେଇ ନାମ ଧାରଣ କରନ୍ତି ।
ତମୋଦ୍ରେକଂ ଚ କଲ୍ପାଂତେ ରୂପଂ ରୌଦ୍ରଂ କରୋତି ଚ। ରାଜେଂଦ୍ରାଖିଲଭୂତାନି ଭକ୍ଷଯତ୍ଯତିଭୀଷଣଃ
କଳ୍ପ ଶେଷରେ ସେ ଭୟଙ୍କର ତାମସିକ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଗ୍ରସଣ କରନ୍ତି ।
ଭକ୍ଷଯିତ୍ଵା ଚ ଭୂତାନି ଜଗତ୍ଯେକାର୍ଣଵୀକୃତେ। ନାଗପର୍ଯଂକଶଯନେ ଶେତେ ସର୍ଵସ୍ଵରୂପଧୃକ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଗ୍ରସି ଦେଇ, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ ମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ହୋଇଯାଏ, ସେ ସର୍ପ ଶଯ୍ୟାରେ ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଶୋଇ ରହନ୍ତି ।
ପ୍ରବୁଦ୍ଧଶ୍ଚ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟିଂ ପ୍ରକରୋତି ଚ ରୂପଧୃକ୍। ସୃଷ୍ଟିସ୍ଥିତ୍ଯଂତକରଣାଦ୍ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାତ୍ମକଃ
ପୁଣି ସେ ଜାଗି, ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଓ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ସଂହାରର କାରଣ ଭାବେ ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି ।
ସ୍ରଷ୍ଟା ସୃଜତି ଚାତ୍ମାନଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପାଲ୍ଯଂ ଚ ପାତି ଚ। ଉପସଂହ୍ରିଯତେ ଚାପି ସଂହର୍ତ୍ତା ଚ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ
ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନିଜକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ଯାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍, ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ସମସ୍ତକୁ ସଂହାର କରନ୍ତି ।
ପୃଥିଵ୍ଯାପସ୍ତଥା ତେଜୋ ଵାଯୁରାକାଶମେଵ ଚ। ସ ଏଵ ସର୍ଵଭୂତେଶୋ ଵିଶ୍ଵରୂପୋ ଯତୋଵ୍ଯଯଃ
ପୃଥିବୀ, ପାଣି, ଅଗ୍ନି, ପବନ ଓ ଆକାଶ—ସେଇ ଏକମାତ୍ର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାଥ, ସମସ୍ତ ରୂପର ଧାରୀ, ଉତ୍ସ ଓ ଅବିନାଶୀ ।
ସର୍ଗାଦିକଂ ତତୋସ୍ଯୈଵ ଭୂତସ୍ଥମୁପକାରକମ୍। ସ ଏଵ ସୃଜ୍ଯଃ ସ ଚ ସର୍ଗକର୍ତ୍ତା ସ ଏଵ ପାଲ୍ଯଂ ପ୍ରତିପାଲ୍ଯତେ ଯତଃ। ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯଵସ୍ଥାଭିରଶେଷମୂର୍ତ୍ତିର୍ବ୍ରହ୍ମା ଵରିଷ୍ଠୋ ଵରଦୋ ଵରେଣ୍ଯଃ
ଏହିପରି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଓ ତାହାର ଆଧାର ସେଠି ଅଛି; ସେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସେ ରକ୍ଷକ ଓ ରକ୍ଷିତ; ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ସେ ଅସୀମ ରୂପର ଧାରୀ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମା, ଦାତା ଓ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ନିର୍ଗୁଣସ୍ଯାପ୍ରମେଯସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧସ୍ଯାଥ ମହାତ୍ମନଃ। କଥଂ ସର୍ଗାଦିକର୍ତ୍ତୃତ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ହ୍ଯୁପପଦ୍ଯତେ
ଭୀଷ୍ମ ପଚ୍ଛନ୍ତି: ନିର୍ଗୁଣ, ଅପରିମାପ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ହେବେ?
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ଶକ୍ତଯଃ ସର୍ଵଭାଵାନାମଚିଂତ୍ଯା ଜ୍ଞାନଗୋଚରାଃ। ଯତ୍ତତୋ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତାସ୍ତୁସର୍ଗାଦ୍ଯା ଭାଵଶକ୍ତଯଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିପାରିବା; ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିମାନେ ଅଛନ୍ତି ।