ମୁନୀନ୍ପ୍ରଜାପତୀଂଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତର୍ଷୀନ୍ପ୍ରଵରାନପି। ଵର୍ଣାନ୍ଵାଯୁଂ ପୁରାସ୍ଥାନଂ ଗଂଧର୍ଵାନ୍ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସାନ୍
ମୁନି, ପ୍ରଜାପତି, ସପ୍ତ ଋଷି, ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ, ବାୟୁ, ପୁରାତନ ସ୍ଥାନ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସମାନେ କିପରି ହେଲେ?
ତୀର୍ଥାନି ସରିତୋ ଵାଥ ସୂର୍ଯାଦୀନ୍ଗ୍ରହତାରକାନ୍। ଯଥା ସସର୍ଜ ଭଗଵାଂସ୍ତଥା ମେ ତ୍ଵଂ ଵଦସ୍ଵ ହ
ତୀର୍ଥ, ନଦୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନେ—ଭଗବାନ କିପରି ଏମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ? ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ମୋତେ ସେପରି କହ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ପରଃ ପରାଣାଂ ପରମଃ ପରମାତ୍ମା ପିତାମହଃ। ରୂପଵର୍ଣାଦିରହିତୋ ଵିଶେଷଣ ଵିଵର୍ଜିତଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ପିତାମହ, ରୂପ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗୁଣ ଛାଡ଼ି, କୌଣସି ଚିହ୍ନ ନଥିବା।
ଅପକ୍ଷଯଵିନାଶାଭ୍ଯାଂ ପରିଣାମର୍ଦ୍ଧିଜନ୍ମଭିଃ। ଗୁଣୈର୍ଵିଵର୍ଜିତଃ ସର୍ଵୈଃ ସ ଭାତୀତି ହି କେଵଲମ୍
ଅବନତି, ନାଶ, ପରିବର୍ତ୍ତନ, ବୃଦ୍ଧି ଓ ଜନ୍ମ ରହିତ, ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଛାଡ଼ି, ସେଠିକି ଏକମାତ୍ର ସେଇ ଦେଉଁଥିବା।
ସର୍ଵତ୍ରାସୌ ସମଶ୍ଚାପି ଵସନ୍ନନୁପମୋ ମତଃ। ଭାଵଯନ୍ବ୍ରହ୍ମରୂପେଣ ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିଃ ପରିପଠ୍ଯତେ
ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ସମାନ, ସମସ୍ତ ଜନରେ ବସିଛନ୍ତି, ତୁଳନାହୀନ; ବ୍ରହ୍ମ ରୂପରେ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଇ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି।
ତଂ ଗୁହ୍ଯଂ ପରମଂ ନିତ୍ଯମଜମକ୍ଷଯମଵ୍ଯଯମ୍। ତଥା ପୁରୁଷରୂପେଣ କାଲରୂପେଣ ସଂସ୍ଥିତମ୍
ସେ ଗୁପ୍ତ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଚିରନ୍ତନ, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ; ସେ ପୁରୁଷ ଓ କାଳ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।
ତଂ ନତ୍ଵାହଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥା ସୃଷ୍ଟିଂ ଚକାର ହ। ପୂର୍ଵଂ ତୁ ପଦ୍ମଶଯନାଦୁତ୍ଥାଯ ଜଗତଃପ୍ରଭୁଃ
ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୁଁ କହିବି କିପରି ସେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପ୍ରଥମେ ପଦ୍ମ ଆସନରୁ ଉଠି, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରଭୁ ହେଲେ।
ଗୁଣଵ୍ଯଂଜନସଂଭୂତଃ ସର୍ଗକାଲେ ନରାଧିପ। ସାତ୍ଵିକୋ ରାଜସଶ୍ଚୈଵ ତାମସଶ୍ଚ ତ୍ରିଧା ମହାନ୍
ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ, ରାଜା, ସେ ମହାନ୍ ତିନି ପ୍ରକାର ଗୁଣ ଓ ଚିହ୍ନରେ ଗଠିତ ହେଲେ—ସାତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ।
ପ୍ରଧାନତତ୍ଵେନ ସମଂ ତଥା ବୀଜାଦିଭିର୍ଵୃତଃ। ଵୈକାରିକସ୍ତୈଜସଶ୍ଚ ଭୂତାଦିଶ୍ଚୈଵ ତାମସଃ
ମୂଳତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ, ସେ ସମାନଭାବରେ ବୀଜ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଇଥାଏ। ଏହିଠାରୁ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ ବିକାରିକ, ରଜୋଗୁଣରୁ ତୈଜସ, ଓ ତମୋଗୁଣରୁ ଭୂତାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତ୍ରିଵିଧୋଯମହଂକାରୋ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵାଦଜାଯତ। ଭୂତେଂଦ୍ରିଯାଣାଂ ପଂଚାନାଂ ତଥା କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ସହ
ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ଅହଂକାର, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଜନ୍ମ ନେଲା। ପାଞ୍ଚ ଭୂତ ଓ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ପୃଥିଵ୍ଯାପସ୍ତଥାତେଜୋ ଵାଯୁରାକାଶମେଵ ଚ। ଏକୈକଶଃ ସ୍ଵରୂପେଣ କଥଯାମି ଯଥୋତ୍ତରମ୍
ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ—ଏମାନେ ଯେପରି ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଏକ ଏକ କରି କ୍ରମରେ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
ଶବ୍ଦମାତ୍ରମଥାକାଶଂ ଭୂତାଦିଃ ଖଂ ସମାଵୃଣୋତ୍। ଅଥାକାଶଂ ଵିକୁର୍ଵାଣଂ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ
ତାପରେ ତମୋଗୁଣୀ ଭୂତାଦି, ଶବ୍ଦ ମାତ୍ର ଗୁଣ ଥିବା ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କଲା। ପରେ ଆକାଶ ବିକାର ହୋଇ, କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା।
ବଲଵାନେଷ ଵୈ ଵାଯୁସ୍ତସ୍ଯ ସ୍ପର୍ଶୋ ଗୁଣୋ ମତଃ। ଆକାଶଂ ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତୁ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍
ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ, ଯାହାର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଶବ୍ଦ ମାତ୍ର ଥିବା ଆକାଶକୁ, ସ୍ପର୍ଶ ମାତ୍ର ଆବୃତ କଲା।
ତତୋ ଵାଯୁର୍ଵିକୁର୍ଵାଣୋ ରୂପମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ। ଜ୍ଯୋତୀରୂପନ୍ତୁ ତଦ୍ଵାଯୁସ୍ତଦ୍ରୂପଗୁଣମୁଚ୍ଯତେ
ତାପରେ ବାୟୁ ବିକାର ହୋଇ, କେବଳ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ସେଇ ରୂପ ହେଉଛି ଆଲୋକ, ଏବଂ ବାୟୁର ଏହି ଗୁଣ ରୂପ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।
ସ୍ପର୍ଶରୂପସ୍ତୁ ଵୈ ଵାଯୂ ରୂପମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍। ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚାପି ଵିକୁର୍ଵାଣଂ ରସମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ
ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ ଥିବା ବାୟୁ, ରୂପ ମାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଲା। ପରେ ଆଲୋକ ବିକାର ହୋଇ, କେବଳ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା।
ସଂଭଵଂତି ତତୋଂଭାଂସି ରୂପମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍। ଵିକୁର୍ଵାଣାନି ଚାଂଭାଂସି ଗଂଧମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜିରେ
ତାହାଠାରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ରୂପ ମାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଲା। ଏବଂ ଜଳ ବିକାର ହୋଇ, କେବଳ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା।
ସଂଘାତୋ ଜାଯତେ ତସ୍ମାତ୍ତସ୍ଯ ଗଂଧୋ ମତୋ ଗୁଣଃ। ତୈଜସାନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯାହୁର୍ଦେଵା ଵୈକାରିକା ଦଶ
ତାହାଠାରୁ ଏକ ଯୁକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ଗନ୍ଧ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଦେବତାମାନେ କହନ୍ତି, ରଜୋଗୁଣରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଦଶଟି।
ଏକାଦଶମ୍ମନଶ୍ଚାତ୍ର ଦେଵା ଵୈକାରିକାଃ ସ୍ମୃତାଃ। ତ୍ଵକ୍ଚକ୍ଷୁର୍ନାସିକା ଜିହ୍ଵା ଶ୍ରୋତ୍ରମତ୍ର ଚ ପଂଚମମ୍୧୦୦ 1.2.
ଏଠାରେ ଏକାଦଶ ମନ ଅଟେ। ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଦେବତାମାନେ ଏପରି ସ୍ମୃତିରେ ଆସନ୍ତି: ଚର୍ମ, ଚକ୍ଷୁ, ନାସିକା, ଜିହ୍ବା ଓ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି କାନ।
ଏତେଷାଂ ତୁ ମତଂ କୃତ୍ଯଂ ଶବ୍ଦାଦି ଗ୍ରହଣଂ ପୁନଃ। ଵାକ୍ପାଣିପାଦପାଯୂନି ଚୋପସ୍ଥଂ ତତ୍ର ପଞ୍ଚମମ୍
ଏମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ ଆଦି ଗ୍ରହଣ କରିବା। ମୁଖ, ହାତ, ପାଉଁ, ପାୟୁ ଓ ଉପସ୍ଥ—ଏହି ପଞ୍ଚଟି କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ।
ଵିସର୍ଗଶିଲ୍ପଗତ୍ଯୁକ୍ତିର୍ଗୁଣା ଏଷାଂ ଵିପର୍ଯଯାତ୍। ଆକାଶ ଵାଯୁ ତେଜାଂସି ସଲିଲଂ ପୃଥିଵୀ ତଥା
ବିସର୍ଗ, କଳା, ଗତି ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ—ଏମାନଙ୍କର ଗୁଣ, ପଛରୁ ଆଗକୁ କ୍ରମରେ। ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ।
ଶବ୍ଦାଦିଭିର୍ଗୁଣୈର୍ଵୀର ଯୁକ୍ତାନୀତ୍ଯୁତ୍ତରୋତ୍ତରୈଃ। ଶାଂତା ଘୋରାଶ୍ଚ ମୂଢାଶ୍ଚ ଵିଶେଷାସ୍ତେନ ତେ ସ୍ମୃତାଃ
ହେ ବୀର, ଏମାନେ ଶବ୍ଦ ଆଦି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ପରସ୍ପର ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛନ୍ତି। ସେହିପରି, ଶାନ୍ତ, ଘୋର ଓ ମୂଢ଼ ଭାବରେ ଏମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ।
ନାନାଵୀର୍ଯାଃ ପୃଥଗ୍ଭୂତାସ୍ତତସ୍ତେ ସଂହତିଂ ଵିନା। ନାଶକ୍ନୁଵନ୍ପ୍ରଜାଃ ସ୍ରଷ୍ଟୁମସମାଗମ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ
ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତି ଓ ପୃଥକ୍ ଭାବରେ ଥିବା ଏମାନେ, ଏକତ୍ର ହେବା ଛାଡ଼ି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଏକତା ନ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ସମେତ୍ଯାନ୍ଯୋନ୍ଯସଂଯୋଗାତ୍ପରସ୍ପରସମାଶ୍ରଯାତ୍। ଏକସଂଘାତଲକ୍ଷାଶ୍ଚ ସଂପ୍ରାପ୍ଯୈକ୍ଯମଶେଷତଃ
କିନ୍ତୁ, ପରସ୍ପର ସଂଯୋଗ ଓ ଆଶ୍ରୟ ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତା ଓ ଏକ ଯୁକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ ପାଇଲେ।
ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠିତତ୍ଵାଚ୍ଚ ଵ୍ଯକ୍ତାନୁଗ୍ରହଣେ ତଥା। ମହଦାଦଯୋ ଵିଶେଷାଂତା ହ୍ଯଂଡମୁତ୍ପାଦଯଂତି ଵୈ
ପୁରୁଷଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାନ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିର ଉପକାର ପାଇଁ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ଏବଂ ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଏକ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।
ତତ୍କ୍ରମେଣ ଵିଵୃତ୍ତଂ ତୁ ଜଲବୁଦ୍ବୁଦଵତ୍ସମମ୍। ତତ୍ରାଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵରୂପୋସୌ ଵ୍ଯକ୍ତରୂପୀ ଜନାର୍ଦନଃ
ସେ ଅଣ୍ଡ କ୍ରମକ୍ରମେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା, ଜଳର ବୁଦ୍ବୁଦ ପରି। ସେଠାରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ସ୍ୱରୂପ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଭାବେ ବ୍ୟକ୍ତ ହେଲେ।
ବ୍ରହ୍ମାବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପେଣ ସ୍ଵଯମେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ। ମେରୁରୁଲ୍ବମଭୂତ୍ତସ୍ଯ ଜରାଯୁଶ୍ଚ ମହୀଧରାଃ
ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପରେ ନିଜେ ନିଜେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହେଲେ। ମେରୁ ପାହାଡ଼ ତାହାର ନାଡ଼ି ହେଲା, ଏବଂ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ମାନେ ତାହାର ଗର୍ଭପିଣ୍ଡ ହେଲେ।
ଗର୍ଭୋଦକଂ ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ତସ୍ଯାସଂଶ୍ଚ ମହାତ୍ମନଃ। ତତ୍ର ଦ୍ଵୀପାସ୍ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ସଜ୍ଯୋତିର୍ଲୋକସଂଗ୍ରହଃ
ସେଇ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାଙ୍କର ଗର୍ଭୋଦକ ଓ ସମୁଦ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅଛି । ସେଠି ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲୋକମାନେ ଏକଠା ହୋଇଛନ୍ତି ।
ତସ୍ମିନ୍ନଂଡେଽଭଵନ୍ଵୀର ସଦେଵାସୁରମାନୁଷାଃ। ଵାରି ଵହ୍ନ୍ଯନିଲାକାଶୈର୍ଵୃତୈର୍ଭୂତାଦିନା ବହିଃ
ହେ ବୀର, ସେଇ ଅଣ୍ଡରେ ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ମଣିଷମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ । ବାହାରେ ପାଣି, ଅଗ୍ନି, ପବନ, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଘେରି ରହିଛନ୍ତି ।
ଵୃତଂ ଦଶଗୁଣୈରଂଡଂ ଭୂତାଦିର୍ମହତା ତଥା। ଅଵ୍ଯକ୍ତେନାଵୃତୋ ରାଜଂସ୍ତୈଃ ସର୍ଵୈଃ ସହିତୋ ମହାନ୍
ଏହି ଅଣ୍ଡଟିକୁ ପୃଥିବୀ ଆଦି ମହାତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦଶ ତରେ ଢାକି ରଖିଛି । ହେ ରାଜା, ସେଇ ମହାନ୍ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛନ୍ତି ।
ଏଭିରାଵରଣୈଃ ସର୍ଵୈଃ ସର୍ଵଭୂତୈଶ୍ଚ ସଂଯୁତମ୍। ନାରିକେଲଫଲଂ ଯଦ୍ଵଦ୍ବୀଜଂ ବାହ୍ଯଦଲୈରିଵ
ଏହି ସମସ୍ତ ଆବରଣ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସହିତ ଏହା ନାଡ଼ିଆ ପଣ୍ଡର ମତୋ, ବାହାର ଛାଲି ଭିତରେ ବିଜ ଯେପରି ରହିଥାଏ ।