ଇଯଂ ବ୍ରସୀ ମଯା କ୍ଲପ୍ତା ଆସ୍ଯତାଂ ସୁଖଦା କୃତା। ଅର୍ଘ୍ଯପାତ୍ରେ ତୁ ପାଲାଶେ ଦୂର୍ଵାକ୍ଷତସୁମୈଃ କୁଶୈଃ
ଏହି ହୋମକୁଡ଼ି ମୁଁ ତିଆରି କରିଛି; ଏହାକୁ ରଖ, ଏହା ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି। ପଳାଶ ଗଛର ପାତର ବାଟିରେ ଦୂର୍ବା ଘାସ, ଚାଉଳ, ଫୁଲ ଓ କୁଶ ଘାସ ରଖାଯାଇଛି।
ସର୍ଷପୈଶ୍ଚ ଦଧିକ୍ଷୌଦ୍ରୈର୍ଯଵୈଶ୍ଚ ପଯସା ସହ। ଅଷ୍ଟାଂଗୋ ହ୍ଯେଷ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟୋ ହ୍ଯର୍ଘୋ ହି ମୁନିଭିଃ ପୁରା
ସୋରିଷ ଦାଣା, ଦହି, ମଧୁ, ଯବ ଓ ଦୁଧ ସହିତ ଏହି ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକାରର ଅର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଥିଲେ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵୈତଦ୍ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ଭୀଷ୍ମସ୍ଯାମିତତେଜସଃ। ଉପଵିଷ୍ଟୋ ବ୍ରହ୍ମସୁତଃ ପୁଲସ୍ତ୍ଯୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ
ଅସୀମ ତେଜସ୍ୱୀ ଭୀଷ୍ମଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ବସିଲେ।
ଵିଷ୍ଟରଂ ସହପାଦ୍ଯେନ ଅର୍ଘପାତ୍ରଂ ମୁଦାନ୍ଵିତଃ। ଜୁଜୋଷ ଭଗଵାନ୍ପ୍ରୀତଃ ସଦାଚାରେଣ ତେନ ତୁ
ପାଦ ଧୋଇବା ପାଣି, ବସିବା ଜାଗା ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ପାତ୍ର ସହିତ, ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିବା ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଭଲ ଆଚରଣରେ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ସତ୍ଯଵାନ୍ଦାନଶୀଲୋସି ସତ୍ଯସଂଧିର୍ନରେଶ୍ଵରଃ। ହ୍ରୀମାନ୍ମୈତ୍ରଃ କ୍ଷମାଶୀଲୋ ଵିକ୍ରାଂତଃ ଶତ୍ରୁଶାସନେ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ତୁମେ ସତ୍ୟବାଦୀ, ଦାନଶୀଳ, ଦେଖିବାକୁ ଶିଳ୍ପୀ, ରାଜା; ଲଜ୍ଜାଶୀଳ, ମିତ୍ରଭାବୀ, ଖ୍ଷମାଶୀଳ ଓ ଶତ୍ରୁ ଦମନରେ ପ୍ରବଳ।
ଧର୍ମଜ୍ଞସ୍ତ୍ଵଂ କୃତଜ୍ଞସ୍ତ୍ଵଂ ଦଯାଵାନ୍ପ୍ରିଯଭାଷିତା। ମାନ୍ଯମାନଯିତା ଵିଜ୍ଞୋ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯଃ ସାଧୁଵତ୍ସଲଃ
ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ଜାଣ, କୃତଜ୍ଞ, ଦୟାଳୁ ଓ ମିଠା କଥା କହ; ମାନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କର, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ଭଲପାଅ।
ତୁଷ୍ଟସ୍ତେହଂ ସଦା ଵତ୍ସ ପ୍ରଣିପାତପରସ୍ଯ ଵୈ। ପ୍ରବ୍ରୂହି ତ୍ଵଂ ମହାଭାଗ କଥନଂ ତେ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ମୁଁ ସଦା ତୁମରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ବଟୁ, ଯିଏ ଶିରୋନମ୍ରତାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖ; ମହାଭାଗ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିବାକୁ ଚାହଁ, ମୋତେ କହ, ମୁଁ କହିଦେବି।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ଭଗଵନ୍ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା କସ୍ମିନ୍କାଲେ ସ୍ଥିତୋ ଵିଭୁଃ। ସୃଷ୍ଟିଂ ଚକାର ଵୈ ପୂର୍ଵଂ ଦେଵାଦୀନାଂ ଵଦସ୍ଵ ମେ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ଭଗବାନ, ବ୍ରହ୍ମା ମହାପ୍ରଭୁ କେବେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ? ସେ କିପରି ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ମୋତେ କହ।
ସ୍ଥିତିଂ ଵା ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ କଥଂ ରୁଦ୍ରସ୍ତୁ ନିର୍ମିତଃ। କଥଂ ଵା ଋଷଯୋ ଦେଵାସ୍ସୃଷ୍ଟାସ୍ତେନ ମହାତ୍ମନା
କିମ୍ବା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ସଂସାରକୁ ରକ୍ଷା କଲେ, ରୁଦ୍ର କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ? ସେ ମହାପୁରୁଷ କିପରି ଋଷି, ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ?
କଥଂ ପୃଥ୍ଵୀ କଥଂ ଵ୍ଯୋମ କଥଂ ଚେମେ ତୁ ସାଗରାଃ। କଥଂ ଦ୍ଵୀପାଃ ପର୍ଵତାଶ୍ଚ ଗ୍ରାମାରଣ୍ଯପୁରାଣି ଚ
ପୃଥିବୀ କିପରି, ଆକାଶ କିପରି, ଏହି ସମୁଦ୍ରମାନେ କିପରି ହେଲେ? ଦ୍ୱୀପ, ପାହାଡ଼, ଗ୍ରାମ, ଜଙ୍ଗଲ, ପୁରମାନେ କିପରି ହେଲେ?
ମୁନୀନ୍ପ୍ରଜାପତୀଂଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତର୍ଷୀନ୍ପ୍ରଵରାନପି। ଵର୍ଣାନ୍ଵାଯୁଂ ପୁରାସ୍ଥାନଂ ଗଂଧର୍ଵାନ୍ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସାନ୍
ମୁନି, ପ୍ରଜାପତି, ସପ୍ତ ଋଷି, ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ, ବାୟୁ, ପୁରାତନ ସ୍ଥାନ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସମାନେ କିପରି ହେଲେ?
ତୀର୍ଥାନି ସରିତୋ ଵାଥ ସୂର୍ଯାଦୀନ୍ଗ୍ରହତାରକାନ୍। ଯଥା ସସର୍ଜ ଭଗଵାଂସ୍ତଥା ମେ ତ୍ଵଂ ଵଦସ୍ଵ ହ
ତୀର୍ଥ, ନଦୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନେ—ଭଗବାନ କିପରି ଏମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ? ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ମୋତେ ସେପରି କହ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ପରଃ ପରାଣାଂ ପରମଃ ପରମାତ୍ମା ପିତାମହଃ। ରୂପଵର୍ଣାଦିରହିତୋ ଵିଶେଷଣ ଵିଵର୍ଜିତଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ପିତାମହ, ରୂପ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗୁଣ ଛାଡ଼ି, କୌଣସି ଚିହ୍ନ ନଥିବା।
ଅପକ୍ଷଯଵିନାଶାଭ୍ଯାଂ ପରିଣାମର୍ଦ୍ଧିଜନ୍ମଭିଃ। ଗୁଣୈର୍ଵିଵର୍ଜିତଃ ସର୍ଵୈଃ ସ ଭାତୀତି ହି କେଵଲମ୍
ଅବନତି, ନାଶ, ପରିବର୍ତ୍ତନ, ବୃଦ୍ଧି ଓ ଜନ୍ମ ରହିତ, ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଛାଡ଼ି, ସେଠିକି ଏକମାତ୍ର ସେଇ ଦେଉଁଥିବା।
ସର୍ଵତ୍ରାସୌ ସମଶ୍ଚାପି ଵସନ୍ନନୁପମୋ ମତଃ। ଭାଵଯନ୍ବ୍ରହ୍ମରୂପେଣ ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିଃ ପରିପଠ୍ଯତେ
ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ସମାନ, ସମସ୍ତ ଜନରେ ବସିଛନ୍ତି, ତୁଳନାହୀନ; ବ୍ରହ୍ମ ରୂପରେ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଇ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି।
ତଂ ଗୁହ୍ଯଂ ପରମଂ ନିତ୍ଯମଜମକ୍ଷଯମଵ୍ଯଯମ୍। ତଥା ପୁରୁଷରୂପେଣ କାଲରୂପେଣ ସଂସ୍ଥିତମ୍
ସେ ଗୁପ୍ତ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଚିରନ୍ତନ, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ; ସେ ପୁରୁଷ ଓ କାଳ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।
ତଂ ନତ୍ଵାହଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥା ସୃଷ୍ଟିଂ ଚକାର ହ। ପୂର୍ଵଂ ତୁ ପଦ୍ମଶଯନାଦୁତ୍ଥାଯ ଜଗତଃପ୍ରଭୁଃ
ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୁଁ କହିବି କିପରି ସେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପ୍ରଥମେ ପଦ୍ମ ଆସନରୁ ଉଠି, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରଭୁ ହେଲେ।
ଗୁଣଵ୍ଯଂଜନସଂଭୂତଃ ସର୍ଗକାଲେ ନରାଧିପ। ସାତ୍ଵିକୋ ରାଜସଶ୍ଚୈଵ ତାମସଶ୍ଚ ତ୍ରିଧା ମହାନ୍
ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ, ରାଜା, ସେ ମହାନ୍ ତିନି ପ୍ରକାର ଗୁଣ ଓ ଚିହ୍ନରେ ଗଠିତ ହେଲେ—ସାତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ।
ପ୍ରଧାନତତ୍ଵେନ ସମଂ ତଥା ବୀଜାଦିଭିର୍ଵୃତଃ। ଵୈକାରିକସ୍ତୈଜସଶ୍ଚ ଭୂତାଦିଶ୍ଚୈଵ ତାମସଃ
ମୂଳତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ, ସେ ସମାନଭାବରେ ବୀଜ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଇଥାଏ। ଏହିଠାରୁ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ ବିକାରିକ, ରଜୋଗୁଣରୁ ତୈଜସ, ଓ ତମୋଗୁଣରୁ ଭୂତାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତ୍ରିଵିଧୋଯମହଂକାରୋ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵାଦଜାଯତ। ଭୂତେଂଦ୍ରିଯାଣାଂ ପଂଚାନାଂ ତଥା କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ସହ
ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ଅହଂକାର, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଜନ୍ମ ନେଲା। ପାଞ୍ଚ ଭୂତ ଓ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ପୃଥିଵ୍ଯାପସ୍ତଥାତେଜୋ ଵାଯୁରାକାଶମେଵ ଚ। ଏକୈକଶଃ ସ୍ଵରୂପେଣ କଥଯାମି ଯଥୋତ୍ତରମ୍
ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ—ଏମାନେ ଯେପରି ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଏକ ଏକ କରି କ୍ରମରେ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
ଶବ୍ଦମାତ୍ରମଥାକାଶଂ ଭୂତାଦିଃ ଖଂ ସମାଵୃଣୋତ୍। ଅଥାକାଶଂ ଵିକୁର୍ଵାଣଂ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ
ତାପରେ ତମୋଗୁଣୀ ଭୂତାଦି, ଶବ୍ଦ ମାତ୍ର ଗୁଣ ଥିବା ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କଲା। ପରେ ଆକାଶ ବିକାର ହୋଇ, କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା।
ବଲଵାନେଷ ଵୈ ଵାଯୁସ୍ତସ୍ଯ ସ୍ପର୍ଶୋ ଗୁଣୋ ମତଃ। ଆକାଶଂ ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତୁ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍
ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ, ଯାହାର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଶବ୍ଦ ମାତ୍ର ଥିବା ଆକାଶକୁ, ସ୍ପର୍ଶ ମାତ୍ର ଆବୃତ କଲା।
ତତୋ ଵାଯୁର୍ଵିକୁର୍ଵାଣୋ ରୂପମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ। ଜ୍ଯୋତୀରୂପନ୍ତୁ ତଦ୍ଵାଯୁସ୍ତଦ୍ରୂପଗୁଣମୁଚ୍ଯତେ
ତାପରେ ବାୟୁ ବିକାର ହୋଇ, କେବଳ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା। ସେଇ ରୂପ ହେଉଛି ଆଲୋକ, ଏବଂ ବାୟୁର ଏହି ଗୁଣ ରୂପ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।
ସ୍ପର୍ଶରୂପସ୍ତୁ ଵୈ ଵାଯୂ ରୂପମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍। ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚାପି ଵିକୁର୍ଵାଣଂ ରସମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ
ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ ଥିବା ବାୟୁ, ରୂପ ମାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଲା। ପରେ ଆଲୋକ ବିକାର ହୋଇ, କେବଳ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା।
ସଂଭଵଂତି ତତୋଂଭାଂସି ରୂପମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍। ଵିକୁର୍ଵାଣାନି ଚାଂଭାଂସି ଗଂଧମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜିରେ
ତାହାଠାରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ରୂପ ମାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଲା। ଏବଂ ଜଳ ବିକାର ହୋଇ, କେବଳ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା।
ସଂଘାତୋ ଜାଯତେ ତସ୍ମାତ୍ତସ୍ଯ ଗଂଧୋ ମତୋ ଗୁଣଃ। ତୈଜସାନୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯାହୁର୍ଦେଵା ଵୈକାରିକା ଦଶ
ତାହାଠାରୁ ଏକ ଯୁକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ଗନ୍ଧ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଦେବତାମାନେ କହନ୍ତି, ରଜୋଗୁଣରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଦଶଟି।
ଏକାଦଶମ୍ମନଶ୍ଚାତ୍ର ଦେଵା ଵୈକାରିକାଃ ସ୍ମୃତାଃ। ତ୍ଵକ୍ଚକ୍ଷୁର୍ନାସିକା ଜିହ୍ଵା ଶ୍ରୋତ୍ରମତ୍ର ଚ ପଂଚମମ୍୧୦୦ 1.2.
ଏଠାରେ ଏକାଦଶ ମନ ଅଟେ। ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଦେବତାମାନେ ଏପରି ସ୍ମୃତିରେ ଆସନ୍ତି: ଚର୍ମ, ଚକ୍ଷୁ, ନାସିକା, ଜିହ୍ବା ଓ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି କାନ।
ଏତେଷାଂ ତୁ ମତଂ କୃତ୍ଯଂ ଶବ୍ଦାଦି ଗ୍ରହଣଂ ପୁନଃ। ଵାକ୍ପାଣିପାଦପାଯୂନି ଚୋପସ୍ଥଂ ତତ୍ର ପଞ୍ଚମମ୍
ଏମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ ଆଦି ଗ୍ରହଣ କରିବା। ମୁଖ, ହାତ, ପାଉଁ, ପାୟୁ ଓ ଉପସ୍ଥ—ଏହି ପଞ୍ଚଟି କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ।
ଵିସର୍ଗଶିଲ୍ପଗତ୍ଯୁକ୍ତିର୍ଗୁଣା ଏଷାଂ ଵିପର୍ଯଯାତ୍। ଆକାଶ ଵାଯୁ ତେଜାଂସି ସଲିଲଂ ପୃଥିଵୀ ତଥା
ବିସର୍ଗ, କଳା, ଗତି ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ—ଏମାନଙ୍କର ଗୁଣ, ପଛରୁ ଆଗକୁ କ୍ରମରେ। ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ।