ପିତୄନ୍ଦେଵାଂସ୍ତର୍ପଯତଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯେନ ମହାତ୍ମନଃ। ଆତ୍ମାନଂ କର୍ଷତଶ୍ଚାସ୍ଯ ତୁଷ୍ଟୋ ଦେଵଃ ପିତାମହଃ
ସେ ମହାତ୍ମା ନିଜେ ପିତୃ ଓ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ନିଜକୁ ଅନୁଶାସନ କରୁଥିଲେ; ଏହାରେ ପିତାମହ ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
ଉଵାଚ ତନଯଂ ବ୍ରହ୍ମା ପୁଲସ୍ତ୍ଯମୃଷିସତ୍ତମମ୍। ସ ତ୍ଵଂ ଦେଵଵ୍ରତଂ ଭୀଷ୍ମଂ ଵୀରଂ କୁରୁକୁଲୋଦ୍ଭଵମ୍
ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ—'ତୁମେ କୁରୁବଂଶର ବୀର, ନିୟମନିଷ୍ଠ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ।'
ତପସଃ ସଂନିଵର୍ତ୍ତସ୍ଵ କାରଣଂ ଚାସ୍ଯ କୀର୍ତ୍ତଯ। ପିତୄନ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ମହାଭାଗୋ ଧ୍ଯାଯମାନସ୍ସମାସ୍ଥିତଃ
'ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାରୁ ଫେରାଇ ଦିଅ ଏବଂ କାରଣ କୁହ; ଏହି ଧନ୍ୟଜନ ପିତୃଭକ୍ତିରେ ଏବଂ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଅଛନ୍ତି।'
ଯୋ ହ୍ଯସ୍ଯ ମନସଃ କାମସ୍ତଂ ସଂପାଦଯମାଚିରମ୍। ପିତାମହଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୁଲସ୍ତ୍ଯୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ
'ତାଙ୍କର ମନରେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ଶୀଘ୍ର ପୂରଣ କର; ପିତାମହଙ୍କର ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମୁନି—'
ଗଂଗାଦ୍ଵାରମଥାଗତ୍ଯ ଭୀଷ୍ମଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍। ଵରଂ ଵରଯ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଯତ୍ତେ ମନସି ଵର୍ତ୍ତତେ
ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରକୁ ଯାଇ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ କହିଲେ—'ତୁମ ମନରେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ଏକ ବର ଚାହିଁନିଅ, ହେ ଶୁଭମୟ।'
ତୁଷ୍ଟସ୍ତେ ତପସା ଵୀର ସାକ୍ଷାଦ୍ଦେଵଃ ପିତାମହଃ। ବ୍ରହ୍ମଣା ପ୍ରେଷିତସ୍ତେହଂ ଵରାନ୍ଦାସ୍ଯାମି କାଂକ୍ଷିତାନ୍
'ହେ ବୀର, ତୁମର ତପସ୍ୟାରେ ପିତାମହ ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଆସିଛି, ତୁମ ଆକାଂକ୍ଷିତ ବର ଦେବି।'
ଭୀଷ୍ମୋପି ତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମନଃଶ୍ରୋତ୍ରସୁଖାଵହମ୍। ଉନ୍ମୀଲ୍ଯ ନଯନେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁଲସ୍ତ୍ଯଂ ପୁରତଃ ସ୍ଥିତମ୍
ସେ ମଧୁର କଥା ଶୁଣି, ଭୀଷ୍ମ ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖିଲେ।
ଅଷ୍ଟାଂଗପ୍ରଣିପାତେନ ନତ୍ଵା ତଂ ମୁନିସତ୍ତମମ୍। ଉଵାଚ ପ୍ରଣତୋ ଭୂତ୍ଵା ସର୍ଵାଂଗାଲିଂଗିତାଵନିଃ
ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଭୂମିରେ ଲଗାଇ, ନମ୍ର ହୋଇ କହିଲେ।
ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଜନ୍ମ ଦିନଂ ଚେଦଂ ସୁଶୋଭନମ୍। ଭଵତଶ୍ଚରଣୌ ଦୃଷ୍ଟୌ ଜଗଦ୍ଵଂଦ୍ଯୌ ମଯା ତ୍ଵିହ
'ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ ହେଲା, ଏହି ଦିନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ; ମୁଁ ଏଠାରେ ଆପଣଙ୍କର ଚରଣ ଦେଖିପାରିଲି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପୂଜ୍ୟ।'
ତପସଶ୍ଚ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଯଦ୍ଦୃଷ୍ଟୋଭଗଵାନ୍ମଯା। ଵରପ୍ରଦୋ ଵିଶେଷେଣ ସଂପ୍ରାପ୍ତଶ୍ଚ ନଦୀତଟେ
'ମୋର ତପସ୍ୟାର ଫଳ ମିଳିଗଲା, କାରଣ ମୁଁ ପୂଜ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲି; ବରଦାତା ବିଶେଷ ଭାବରେ ନଦୀତଟରେ ଆସିଛନ୍ତି।'
ଇଯଂ ବ୍ରସୀ ମଯା କ୍ଲପ୍ତା ଆସ୍ଯତାଂ ସୁଖଦା କୃତା। ଅର୍ଘ୍ଯପାତ୍ରେ ତୁ ପାଲାଶେ ଦୂର୍ଵାକ୍ଷତସୁମୈଃ କୁଶୈଃ
ଏହି ହୋମକୁଡ଼ି ମୁଁ ତିଆରି କରିଛି; ଏହାକୁ ରଖ, ଏହା ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି। ପଳାଶ ଗଛର ପାତର ବାଟିରେ ଦୂର୍ବା ଘାସ, ଚାଉଳ, ଫୁଲ ଓ କୁଶ ଘାସ ରଖାଯାଇଛି।
ସର୍ଷପୈଶ୍ଚ ଦଧିକ୍ଷୌଦ୍ରୈର୍ଯଵୈଶ୍ଚ ପଯସା ସହ। ଅଷ୍ଟାଂଗୋ ହ୍ଯେଷ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟୋ ହ୍ଯର୍ଘୋ ହି ମୁନିଭିଃ ପୁରା
ସୋରିଷ ଦାଣା, ଦହି, ମଧୁ, ଯବ ଓ ଦୁଧ ସହିତ ଏହି ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକାରର ଅର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଥିଲେ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵୈତଦ୍ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ଭୀଷ୍ମସ୍ଯାମିତତେଜସଃ। ଉପଵିଷ୍ଟୋ ବ୍ରହ୍ମସୁତଃ ପୁଲସ୍ତ୍ଯୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ
ଅସୀମ ତେଜସ୍ୱୀ ଭୀଷ୍ମଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ବସିଲେ।
ଵିଷ୍ଟରଂ ସହପାଦ୍ଯେନ ଅର୍ଘପାତ୍ରଂ ମୁଦାନ୍ଵିତଃ। ଜୁଜୋଷ ଭଗଵାନ୍ପ୍ରୀତଃ ସଦାଚାରେଣ ତେନ ତୁ
ପାଦ ଧୋଇବା ପାଣି, ବସିବା ଜାଗା ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ପାତ୍ର ସହିତ, ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିବା ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଭଲ ଆଚରଣରେ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ସତ୍ଯଵାନ୍ଦାନଶୀଲୋସି ସତ୍ଯସଂଧିର୍ନରେଶ୍ଵରଃ। ହ୍ରୀମାନ୍ମୈତ୍ରଃ କ୍ଷମାଶୀଲୋ ଵିକ୍ରାଂତଃ ଶତ୍ରୁଶାସନେ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ତୁମେ ସତ୍ୟବାଦୀ, ଦାନଶୀଳ, ଦେଖିବାକୁ ଶିଳ୍ପୀ, ରାଜା; ଲଜ୍ଜାଶୀଳ, ମିତ୍ରଭାବୀ, ଖ୍ଷମାଶୀଳ ଓ ଶତ୍ରୁ ଦମନରେ ପ୍ରବଳ।
ଧର୍ମଜ୍ଞସ୍ତ୍ଵଂ କୃତଜ୍ଞସ୍ତ୍ଵଂ ଦଯାଵାନ୍ପ୍ରିଯଭାଷିତା। ମାନ୍ଯମାନଯିତା ଵିଜ୍ଞୋ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯଃ ସାଧୁଵତ୍ସଲଃ
ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ଜାଣ, କୃତଜ୍ଞ, ଦୟାଳୁ ଓ ମିଠା କଥା କହ; ମାନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କର, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ଭଲପାଅ।
ତୁଷ୍ଟସ୍ତେହଂ ସଦା ଵତ୍ସ ପ୍ରଣିପାତପରସ୍ଯ ଵୈ। ପ୍ରବ୍ରୂହି ତ୍ଵଂ ମହାଭାଗ କଥନଂ ତେ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ମୁଁ ସଦା ତୁମରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ବଟୁ, ଯିଏ ଶିରୋନମ୍ରତାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖ; ମହାଭାଗ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିବାକୁ ଚାହଁ, ମୋତେ କହ, ମୁଁ କହିଦେବି।
ଭୀଷ୍ମ ଉଵାଚ। ଭଗଵନ୍ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା କସ୍ମିନ୍କାଲେ ସ୍ଥିତୋ ଵିଭୁଃ। ସୃଷ୍ଟିଂ ଚକାର ଵୈ ପୂର୍ଵଂ ଦେଵାଦୀନାଂ ଵଦସ୍ଵ ମେ
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ: ଭଗବାନ, ବ୍ରହ୍ମା ମହାପ୍ରଭୁ କେବେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ? ସେ କିପରି ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ମୋତେ କହ।
ସ୍ଥିତିଂ ଵା ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ କଥଂ ରୁଦ୍ରସ୍ତୁ ନିର୍ମିତଃ। କଥଂ ଵା ଋଷଯୋ ଦେଵାସ୍ସୃଷ୍ଟାସ୍ତେନ ମହାତ୍ମନା
କିମ୍ବା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ସଂସାରକୁ ରକ୍ଷା କଲେ, ରୁଦ୍ର କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ? ସେ ମହାପୁରୁଷ କିପରି ଋଷି, ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ?
କଥଂ ପୃଥ୍ଵୀ କଥଂ ଵ୍ଯୋମ କଥଂ ଚେମେ ତୁ ସାଗରାଃ। କଥଂ ଦ୍ଵୀପାଃ ପର୍ଵତାଶ୍ଚ ଗ୍ରାମାରଣ୍ଯପୁରାଣି ଚ
ପୃଥିବୀ କିପରି, ଆକାଶ କିପରି, ଏହି ସମୁଦ୍ରମାନେ କିପରି ହେଲେ? ଦ୍ୱୀପ, ପାହାଡ଼, ଗ୍ରାମ, ଜଙ୍ଗଲ, ପୁରମାନେ କିପରି ହେଲେ?
ମୁନୀନ୍ପ୍ରଜାପତୀଂଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତର୍ଷୀନ୍ପ୍ରଵରାନପି। ଵର୍ଣାନ୍ଵାଯୁଂ ପୁରାସ୍ଥାନଂ ଗଂଧର୍ଵାନ୍ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସାନ୍
ମୁନି, ପ୍ରଜାପତି, ସପ୍ତ ଋଷି, ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ, ବାୟୁ, ପୁରାତନ ସ୍ଥାନ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସମାନେ କିପରି ହେଲେ?
ତୀର୍ଥାନି ସରିତୋ ଵାଥ ସୂର୍ଯାଦୀନ୍ଗ୍ରହତାରକାନ୍। ଯଥା ସସର୍ଜ ଭଗଵାଂସ୍ତଥା ମେ ତ୍ଵଂ ଵଦସ୍ଵ ହ
ତୀର୍ଥ, ନଦୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନେ—ଭଗବାନ କିପରି ଏମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ? ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ମୋତେ ସେପରି କହ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ପରଃ ପରାଣାଂ ପରମଃ ପରମାତ୍ମା ପିତାମହଃ। ରୂପଵର୍ଣାଦିରହିତୋ ଵିଶେଷଣ ଵିଵର୍ଜିତଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ପିତାମହ, ରୂପ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗୁଣ ଛାଡ଼ି, କୌଣସି ଚିହ୍ନ ନଥିବା।
ଅପକ୍ଷଯଵିନାଶାଭ୍ଯାଂ ପରିଣାମର୍ଦ୍ଧିଜନ୍ମଭିଃ। ଗୁଣୈର୍ଵିଵର୍ଜିତଃ ସର୍ଵୈଃ ସ ଭାତୀତି ହି କେଵଲମ୍
ଅବନତି, ନାଶ, ପରିବର୍ତ୍ତନ, ବୃଦ୍ଧି ଓ ଜନ୍ମ ରହିତ, ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଛାଡ଼ି, ସେଠିକି ଏକମାତ୍ର ସେଇ ଦେଉଁଥିବା।
ସର୍ଵତ୍ରାସୌ ସମଶ୍ଚାପି ଵସନ୍ନନୁପମୋ ମତଃ। ଭାଵଯନ୍ବ୍ରହ୍ମରୂପେଣ ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିଃ ପରିପଠ୍ଯତେ
ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ସମାନ, ସମସ୍ତ ଜନରେ ବସିଛନ୍ତି, ତୁଳନାହୀନ; ବ୍ରହ୍ମ ରୂପରେ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଇ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି।
ତଂ ଗୁହ୍ଯଂ ପରମଂ ନିତ୍ଯମଜମକ୍ଷଯମଵ୍ଯଯମ୍। ତଥା ପୁରୁଷରୂପେଣ କାଲରୂପେଣ ସଂସ୍ଥିତମ୍
ସେ ଗୁପ୍ତ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଚିରନ୍ତନ, ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ; ସେ ପୁରୁଷ ଓ କାଳ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।
ତଂ ନତ୍ଵାହଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥା ସୃଷ୍ଟିଂ ଚକାର ହ। ପୂର୍ଵଂ ତୁ ପଦ୍ମଶଯନାଦୁତ୍ଥାଯ ଜଗତଃପ୍ରଭୁଃ
ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୁଁ କହିବି କିପରି ସେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପ୍ରଥମେ ପଦ୍ମ ଆସନରୁ ଉଠି, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରଭୁ ହେଲେ।
ଗୁଣଵ୍ଯଂଜନସଂଭୂତଃ ସର୍ଗକାଲେ ନରାଧିପ। ସାତ୍ଵିକୋ ରାଜସଶ୍ଚୈଵ ତାମସଶ୍ଚ ତ୍ରିଧା ମହାନ୍
ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ, ରାଜା, ସେ ମହାନ୍ ତିନି ପ୍ରକାର ଗୁଣ ଓ ଚିହ୍ନରେ ଗଠିତ ହେଲେ—ସାତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ।
ପ୍ରଧାନତତ୍ଵେନ ସମଂ ତଥା ବୀଜାଦିଭିର୍ଵୃତଃ। ଵୈକାରିକସ୍ତୈଜସଶ୍ଚ ଭୂତାଦିଶ୍ଚୈଵ ତାମସଃ
ମୂଳତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ, ସେ ସମାନଭାବରେ ବୀଜ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଇଥାଏ। ଏହିଠାରୁ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରୁ ବିକାରିକ, ରଜୋଗୁଣରୁ ତୈଜସ, ଓ ତମୋଗୁଣରୁ ଭୂତାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ତ୍ରିଵିଧୋଯମହଂକାରୋ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵାଦଜାଯତ। ଭୂତେଂଦ୍ରିଯାଣାଂ ପଂଚାନାଂ ତଥା କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ ସହ
ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ଅହଂକାର, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଜନ୍ମ ନେଲା। ପାଞ୍ଚ ଭୂତ ଓ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।