ଦେଵେନ ଵିପ୍ରା ଵିପ୍ରାଣାଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରହିତୈଷିଣା। ଏକଂ ଵେଦଂ ଚତୁଃପାଦଂ ଚତୁର୍ଧା ପୁନରୀଶ୍ଵରଃ
ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ, ଏକ ଚାରିପଦୀ ବେଦକୁ ପୁନି ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କଲେ।
ଯଥା ବିଭେଦ ଭଗଵାନ୍ ଵ୍ଯାସଃ ସର୍ଵେଷ୍ଵନୁଗ୍ରହାତ୍। ତସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯପ୍ରଶିଷ୍ଯୈଶ୍ଚ ଶାଖାଭେଦାଃ ପୁନଃ କୃତାଃ
ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଭଗବାନ ବ୍ୟାସ ଯେମିତି ବେଦକୁ ବାଣ୍ଟିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ପୁନି ଶାଖା ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କଲେ—
ପ୍ରଯାଗେ ମୁନିଵର୍ଯୈଶ୍ଚ ଯଥା ପୃଷ୍ଟଃ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ। କୃଷ୍ଣେନ ଚାନୁଶିଷ୍ଟାସ୍ତେ ମୁନଯୋ ଧର୍ମକାଂକ୍ଷିଣଃ
ପ୍ରୟାଗରେ ମୁନିବରମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଏବଂ ଧର୍ମ ଆଶା କରୁଥିବା ସେଇ ମୁନିମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶ ପାଇଲେ—
ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ଯଥାତତ୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ। ମୁନୀନାଂ ଧର୍ମନିତ୍ଯାନାଂ ଲୋକତଂତ୍ରମନୁତ୍ତମମ୍
ଏହି ସବୁକଥା ସତ୍ୟ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ ପାଇଁ ଏହା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଲୋକପ୍ରଥା।
ବ୍ରହ୍ମଣା ଯତ୍ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପୁଲସ୍ତ୍ଯାଯ ମହାତ୍ମନେ। ପୁଲସ୍ତ୍ଯେନାଥ ଭୀଷ୍ମାଯ ଗଂଗାଦ୍ଵାରେ ପ୍ରଭାଷିତମ୍
ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମା ଯାହା ମହାତ୍ମା ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ପୁନି ସେଇ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ କହିଥିଲେ—
ଧନ୍ଯଂ ଯଶସ୍ଯମାଯୁଷ୍ଯଂ ସର୍ଵ୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନମ୍। କୀର୍ତନଂ ଶ୍ରଵଣଂ ଚାସ୍ଯ ଧାରଣଂ ଚ ଵିଶେଷତଃ
ଏହାର କୀର୍ତ୍ତନ, ଶ୍ରବଣ ଓ ବିଶେଷକରି ମନେ ରଖିବା ଧନ୍ୟ, ଯଶସ୍ବୀ, ଆୟୁ ବଢ଼ାଏ ଓ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ।
ସୂତେନାନୁକ୍ରମେଣେଦଂ ପୁରାଣଂ ସଂପ୍ରକାଶିତମ୍। ବ୍ରାହ୍ମଣେଷୁ ପୁରା ଯଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଣୋକ୍ତଂ ସଵିସ୍ତରମ୍
ସୂତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପୁରାଣ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଥିଲେ।
ପାଦମସ୍ଯ ଵିଦନ୍ସମ୍ଯଗ୍ଯୋଧୀଯୀତ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ। ତେନାଧୀତଂ ପୁରାଣଂ ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵଂ ନାସ୍ତ୍ଯତ୍ର ସଂଶଯଃ୫୦ 1.2.
ଯିଏ ଏହାର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଭଲଭାବେ ଜାଣି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ପଢ଼େ, ସେ ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ପଢ଼ିଥିବା ପରି ଗଣାଯାଏ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଯୋ ଵିଦ୍ଯାଚ୍ଚତୁରୋ ଵେଦାନ୍ସାଂଗୋପନିଷଦୋ ଦ୍ଵିଜଃ। ପୁରାଣଂ ଚ ଵିଜାନାତି ଯଃ ସ ତସ୍ମାଦ୍ଵିଚକ୍ଷଣଃ
ଯିଏ ଚାରିଟି ବେଦ, ସେମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପନିଷଦ ସହିତ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଏବଂ ପୁରାଣକୁ ବୁଝନ୍ତି, ସେଠି ସେଇ ଦ୍ୱିଜ ସତ୍ୟରେ ପ୍ରଜ୍ଞାନୀ।
ଇତିହାସପୁରାଣାଭ୍ଯାଂ ଵେଦଂ ସମୁପବୃଂହଯେତ୍। ବିଭେତ୍ଯଲ୍ପଶ୍ରୁତାଦ୍ଵେଦୋ ମାମଯଂ ପ୍ରତରିଷ୍ଯତି
ବେଦକୁ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ସହିତ ପୂରକ କରିବା ଉଚିତ; ବେଦ ଭୟ କରେ, 'ଅଳ୍ପ ଶ୍ରୁତି ଥିଲେ ସେ ମୋତେ ଭ୍ରମିତ କରିଦେବେ'।
ଅଧୀତ୍ଯ ଚୈକମଧ୍ଯାଯଂ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସ୍ଵଯଂଭୁଵା। ଆପଦଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ମୁଚ୍ଯେତ ଯଥେଷ୍ଟାଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦ୍ଗତିମ୍
ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ କହିଥିବା ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ ମଧ୍ୟ ପଢ଼ିଲେ, ବିପଦରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ଓ ଇଚ୍ଛିତ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ପୁରା ପରଂପରାଂ ଵକ୍ତି ପୁରାଣଂ ତେନ ଵୈ ସ୍ମୃତମ୍। ନିରୁକ୍ତିମସ୍ଯ ଯୋ ଵେଦ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ପୁରାଣ ପୁରାତନ ପରମ୍ପରା କୁହେ, ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ 'ପୁରାଣ' ବୋଲାଯାଏ; ଯିଏ ଏହାର ନିରୁକ୍ତି ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ଋଷଯୋହ୍ଯବ୍ରୁଵନ୍ସୂତଂ କଥଂ ଭୀଷ୍ମେଣ ସଙ୍ଗତଃ। ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମାନସଃ ପୁତ୍ରଃ ପୁଲସ୍ତ୍ଯୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମନସା ପୁତ୍ର, ପୂଜ୍ୟ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି କିପରି ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଥିଲେ?'
ଦୁର୍ଲଭଂ ଦର୍ଶନଂ ଯସ୍ଯ ନରୈଃ ପାପସମନ୍ଵିତୈଃ। ଅତ୍ଯାଶ୍ଚର୍ଯମିଦଂ ସୂତ କ୍ଷତ୍ରିଯେଣ କଥଂ ମୁନିଃ
ଯେଉଁଠାରେ ପାପି ଲୋକମାନେ ଦୁର୍ଲଭ ଦର୍ଶନ ପାଆନ୍ତି, ଏହା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ—ମୁନି କିପରି ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ସହିତ ମିଳିଥିଲେ, ସୂତ?
ଆରାଧିତୋ ବୃହଦ୍ଭୂତସ୍ତନ୍ନୋ ଵଦ ମହାମତେ। କୀଦୃଶଂ ଵା ତପସ୍ତେନ କୋ ଵାନ୍ଯୋ ନିଯମଃ କୃତଃ
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧି, କେଉଁ ପ୍ରକାର ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କଲେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିପାରିଲେ? କିପରି ନିୟମ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପବାସ କଲେ?
ଯେନ ତୁଷ୍ଟୋ ମୁନିର୍ବ୍ରାହ୍ମସ୍ତଥା ତେନ ପ୍ରଭାଷିତଃ। ପର୍ଵଂ ଵାପ୍ଯଥ ପର୍ଵାର୍ଧଂ ସମଗ୍ରଂ ଵା ପ୍ରଭାଷିତମ୍
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁନି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ କଥା କହିଲେ—ସେ କୌଣସି ଅଂଶ, ଅର୍ଧ କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବ କଥା କହିଥିଲେ କି?
ଯସ୍ମିନ୍ସ୍ଥାନେ ଯଥାଦୃଷ୍ଟଃ ପୁଲସ୍ତ୍ଯୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ। ତନ୍ନୋ ଵଦ ମହାଭାଗ କଲ୍ଯାଃ ସ୍ମ ଶ୍ରଵଣେ ଵଯମ୍
କେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଏବଂ କିପରି ପୂଜ୍ୟ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଇଥିଲା? ଏହି କଥା ଆମକୁ କୁହ, ହେ ଧନ୍ୟଜନ; ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ।
ସୂତ ଉଵାଚ। ଯତ୍ର ଗଂଗା ମହାଭାଗା ସାଧୂନାଂ ହିତକାରିଣୀ। ଵିଭିଦ୍ଯ ପର୍ଵତଂ ଵେଗାନ୍ନିଃସୃତା ଲୋକପାଵନୀ
ସୂତ କହିଲେ—ଯେଉଁଠାରେ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା, ସାଧୁମାନେ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳକାରୀ, ପାହାଡ଼କୁ ଭେଦି ତୀବ୍ର ବେଗରେ ବାହାରିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କଲେ—
ଗଂଗାଦ୍ଵାରେ ମହାତୀର୍ଥେ ଭୀଷ୍ମଃ ପିତୃପରାଯଣଃ। ଶୁଶ୍ରୂଷୁଃ ସୁଚିରଂ କାଲଂ ମହତାଂ ନିଯମେ ସ୍ଥିତଃ
ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରରେ, ଏହି ମହାତୀର୍ଥରେ, ପିତୃଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଭୀଷ୍ମ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମହାନ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ରହିଥିଲେ।
ଯାଵଦ୍ଵର୍ଷଶତଂ ସାଗ୍ରଂ ପରମେଣ ସମାଧିନା। ଧ୍ଯାଯମାନଃ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ତ୍ରିକାଲଂ ସ୍ନାନମାଚରତ୍
ଶତ ବର୍ଷ ଅଧିକ ସମୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧ୍ୟାନରେ ରହି, ସେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ତିନିବେଳେ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ।
ପିତୄନ୍ଦେଵାଂସ୍ତର୍ପଯତଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯେନ ମହାତ୍ମନଃ। ଆତ୍ମାନଂ କର୍ଷତଶ୍ଚାସ୍ଯ ତୁଷ୍ଟୋ ଦେଵଃ ପିତାମହଃ
ସେ ମହାତ୍ମା ନିଜେ ପିତୃ ଓ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ନିଜକୁ ଅନୁଶାସନ କରୁଥିଲେ; ଏହାରେ ପିତାମହ ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
ଉଵାଚ ତନଯଂ ବ୍ରହ୍ମା ପୁଲସ୍ତ୍ଯମୃଷିସତ୍ତମମ୍। ସ ତ୍ଵଂ ଦେଵଵ୍ରତଂ ଭୀଷ୍ମଂ ଵୀରଂ କୁରୁକୁଲୋଦ୍ଭଵମ୍
ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ—'ତୁମେ କୁରୁବଂଶର ବୀର, ନିୟମନିଷ୍ଠ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ।'
ତପସଃ ସଂନିଵର୍ତ୍ତସ୍ଵ କାରଣଂ ଚାସ୍ଯ କୀର୍ତ୍ତଯ। ପିତୄନ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ମହାଭାଗୋ ଧ୍ଯାଯମାନସ୍ସମାସ୍ଥିତଃ
'ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାରୁ ଫେରାଇ ଦିଅ ଏବଂ କାରଣ କୁହ; ଏହି ଧନ୍ୟଜନ ପିତୃଭକ୍ତିରେ ଏବଂ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଅଛନ୍ତି।'
ଯୋ ହ୍ଯସ୍ଯ ମନସଃ କାମସ୍ତଂ ସଂପାଦଯମାଚିରମ୍। ପିତାମହଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୁଲସ୍ତ୍ଯୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ
'ତାଙ୍କର ମନରେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ଶୀଘ୍ର ପୂରଣ କର; ପିତାମହଙ୍କର ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମୁନି—'
ଗଂଗାଦ୍ଵାରମଥାଗତ୍ଯ ଭୀଷ୍ମଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍। ଵରଂ ଵରଯ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଯତ୍ତେ ମନସି ଵର୍ତ୍ତତେ
ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରକୁ ଯାଇ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ କହିଲେ—'ତୁମ ମନରେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ଏକ ବର ଚାହିଁନିଅ, ହେ ଶୁଭମୟ।'
ତୁଷ୍ଟସ୍ତେ ତପସା ଵୀର ସାକ୍ଷାଦ୍ଦେଵଃ ପିତାମହଃ। ବ୍ରହ୍ମଣା ପ୍ରେଷିତସ୍ତେହଂ ଵରାନ୍ଦାସ୍ଯାମି କାଂକ୍ଷିତାନ୍
'ହେ ବୀର, ତୁମର ତପସ୍ୟାରେ ପିତାମହ ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଆସିଛି, ତୁମ ଆକାଂକ୍ଷିତ ବର ଦେବି।'
ଭୀଷ୍ମୋପି ତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମନଃଶ୍ରୋତ୍ରସୁଖାଵହମ୍। ଉନ୍ମୀଲ୍ଯ ନଯନେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁଲସ୍ତ୍ଯଂ ପୁରତଃ ସ୍ଥିତମ୍
ସେ ମଧୁର କଥା ଶୁଣି, ଭୀଷ୍ମ ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖିଲେ।
ଅଷ୍ଟାଂଗପ୍ରଣିପାତେନ ନତ୍ଵା ତଂ ମୁନିସତ୍ତମମ୍। ଉଵାଚ ପ୍ରଣତୋ ଭୂତ୍ଵା ସର୍ଵାଂଗାଲିଂଗିତାଵନିଃ
ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଭୂମିରେ ଲଗାଇ, ନମ୍ର ହୋଇ କହିଲେ।
ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଜନ୍ମ ଦିନଂ ଚେଦଂ ସୁଶୋଭନମ୍। ଭଵତଶ୍ଚରଣୌ ଦୃଷ୍ଟୌ ଜଗଦ୍ଵଂଦ୍ଯୌ ମଯା ତ୍ଵିହ
'ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ ହେଲା, ଏହି ଦିନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ; ମୁଁ ଏଠାରେ ଆପଣଙ୍କର ଚରଣ ଦେଖିପାରିଲି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପୂଜ୍ୟ।'
ତପସଶ୍ଚ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଯଦ୍ଦୃଷ୍ଟୋଭଗଵାନ୍ମଯା। ଵରପ୍ରଦୋ ଵିଶେଷେଣ ସଂପ୍ରାପ୍ତଶ୍ଚ ନଦୀତଟେ
'ମୋର ତପସ୍ୟାର ଫଳ ମିଳିଗଲା, କାରଣ ମୁଁ ପୂଜ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲି; ବରଦାତା ବିଶେଷ ଭାବରେ ନଦୀତଟରେ ଆସିଛନ୍ତି।'