କଥାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଧାନେନ କୃତ୍ଵା ଚୈଵ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ଧୂପଂ ଦୀପଂ ଚ ନୈଵେଦ୍ଯମର୍ଘ୍ଯଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
କଥା ଶୁଣି ବିଧିମତେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଦେବା ଉଚିତ।
ଋଷଯଃ ସଂତୁ ମେ ନିତ୍ଯଂ ଵ୍ରତସଂପୂର୍ଣକାରିଣଃ । ପୂଜାଂ ଗୃହ୍ଣଂତୁ ମଦ୍ଦତ୍ତାଂ ଋଷିଭ୍ଯୋଽସ୍ତୁ ନମୋନମଃ
ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରତ ସଫଳ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନେ ସଦା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉନ୍ତୁ। ମୁଁ ଯେ ପୂଜା ଦେଉଛି, ସେହି ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ଋଷିମାନେ ପ୍ରତି ମୋର ନମସ୍କାର।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯଃ ପୁଲହଶ୍ଚୈଵ କ୍ରତୁଃ ପ୍ରାଚେତସସ୍ତଥା । ଵସିଷ୍ଠମରିଚାତ୍ରେଯା ଅର୍ଘଂ ଗୃହ୍ଣଂତୁ ଵୋ ନମଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପ୍ରାଚେତସ, ବଶିଷ୍ଠ, ମରୀଚି ଓ ଅତ୍ରି— ସେମାନେ ତୁମ ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
ଏଵଂ ପୂଜା ପ୍ରକର୍ତ୍ତଵ୍ଯା ଧୂପୈର୍ଦୀପୈର୍ମନୋରମୈଃ । ପିତୄଣାଂ ଜାଯତେ ମୁକ୍ତିଃ କୃତସ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵତଃ
ଏଭଳି ମନୋହର ଧୂପ ଓ ଦୀପ ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ବ୍ରତର ପ୍ରଭାବରେ ପିତୃମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ପୂର୍ଵକର୍ମଵିପାକେନ ରଜସା ଦୋଷଭାଵତଃ । କୃତଂ ହ୍ଯେଵଂ ତୁ ଭୋ ଵତ୍ସ ମୁକ୍ତିସ୍ତସ୍ଯ ନ ସଂଶଯଃ
ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କର୍ମ ଫଳ ଓ ରଜୋଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା; ତଥାପି, ହେ ପୁଅ, ଏଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତିକୁ ପାଇଥାଏ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତଦ୍ଵ୍ରତଂ ଚ କୃତଂ ତେନ ମୁକ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ପିତୃହେତଵେ । ତେ ଗତା ମୁକ୍ତିମାର୍ଗେଣ ଆଶୀର୍ଵାଦପରାଯଣାଃ
ସେ ଏହି ବ୍ରତକୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ଓ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ କରିଥିଲେ; ସେମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ମୁକ୍ତିର ପଥରେ ଯାଇଛନ୍ତି।
ଋଷିପଂଚମୀଵ୍ରତଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଵିପ୍ରାଯ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ । ଯେ କୁର୍ଵଂତି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ତେ ଜ୍ଞେଯାଃ ପୁଣ୍ଯଭାଗିନଃ
ଋଷିପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତଟି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ପୁଣ୍ୟ ଭାବେ କହାଯାଇଛି; ଯେଉଁ ମାନବମାନେ ଏହି ବ୍ରତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟରେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବୋଲି ଜଣାଯିବେ।
ଯେ କୁର୍ଵଂତି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିଵ୍ରତମନୁତ୍ତମମ୍ । ଭୁକ୍ତ୍ଵାତ୍ର ଭୋଗାନ୍ଵିପୁଲାନ୍ଯାଂତି ଵିଷ୍ଣୋଃ ପଦଂ ତୁ ତେ
ଯେଉଁ ମାନବମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିବ୍ରତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ବହୁ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଇତିଶ୍ରୀପାଦ୍ମେମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାପତିନାରଦ। ସଂଵାଦେ ଋଷିପଂଚମୀଵ୍ରତଂନାମ ସପ୍ତସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ 'ଋଷିପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତ' ନାମକ ସତତରିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକର ସଂହିତାରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଅଥାତଃ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଅପାମାର୍ଜନମୁତ୍ତମମ୍ । ପୁଲସ୍ତ୍ଯେନ ଯଥୋକ୍ତଂ ତୁ ଦାଲଭ୍ଯାଯ ମହାତ୍ମନେ
ମହାଦେବ କହିଲେ— ଏବେ ମୁଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜଳଶୁଦ୍ଧି ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଯାହା ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମହାତ୍ମା ଦାଲଭ୍ୟଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।
ସର୍ଵେଷାଂ ରୋଗଦୋଷାଣାଂ ନାଶନଂ ମଂଗଲପ୍ରଦମ୍ । ତତ୍ତେଽହଂ ତୁ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ ନଗନଂଦିନି
ଏହା ସମସ୍ତ ରୋଗ ଓ ଦୋଷକୁ ନଶ୍ଟ କରେ, ମଙ୍ଗଳ ଆଣେ; ଏହି କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ହେ ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟା, ଶୁଣ।
ଶ୍ରୀଦାଲଭ୍ଯ ଉଵାଚ- ଭଗଵନ୍ପ୍ରାଣିନଃ ସର୍ଵେ ଵିଷରୋଗାଦ୍ଯୁପଦ୍ରଵୈଃ । କୁଷ୍ଠଗ୍ରହାଭିଭୂତାଶ୍ଚ ସର୍ଵକାଲେ ହ୍ଯୁପଦ୍ରୁତାଃ
ଶ୍ରୀଦାଲଭ୍ୟ କହିଲେ— ଭଗବନ୍, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସମୟସମୟରେ ବିଷ ରୋଗ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବିପଦରେ ପୀଡିତ, କୁଷ୍ଠ ଓ ଗ୍ରହଦୋଷରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ।
ଆଭିଚାରିକକୃତ୍ଯାଦ୍ଯା ବହୁରୋଗାଶ୍ଚ ଦାରୁଣାଃ । ନ ଭଵଂତି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ତନ୍ମେ ତ୍ଵଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
ତନ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଦୁର୍ଲ୍ଲଭ ରୋଗ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ବିଷୟରେ ମୋତେ କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ- ଵ୍ରତୋପଵାସନିଯମୈର୍ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵୈ ତୋଷିତସ୍ତୁ ଯୈଃ । ତେ ନରା ନୈଵ ରୋଗାର୍ତ୍ତା ଜାଯଂତେ ମୁନିସତ୍ତମ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ— ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରତ, ଉପବାସ ଓ ନିୟମରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନେ କେବେ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯୈର୍ନ କୃତଂ ଵ୍ରତଂ ପୁଣ୍ଯଂ ନ ଦାନଂ ନ ତପସ୍ତଦା । ନ ତୀର୍ଥଂ ଦେଵପୂଜା ଚ ନାନ୍ନଂ ଦତ୍ତଂ ତୁ ଭୂରିଶଃ
ଯେଉଁମାନେ ପୁଣ୍ୟ ବ୍ରତ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଦାନ ଦେଇନାହାନ୍ତି, ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତୀର୍ଥ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ଦେବପୂଜା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ବହୁ ଭୋଜନ ଦେଇନାହାନ୍ତି—
ତେ ଵୈ ଲୋକାସ୍ତଦା ଜ୍ଞେଯା ରୋଗଦୋଷୈଃ ପ୍ରପୀଡିତାଃ । ଆରୋଗ୍ଯଂ ପରମାମୃଦ୍ଧିଂ ମନସା ଯଦ୍ଯଦିଚ୍ଛତି
ସେମାନଙ୍କ ଲୋକ ରୋଗ ଓ ଦୋଷରେ ପୀଡିତ ବୋଲି ଜଣାଯିବେ; ଯଦି କେହି ମନରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଶ୍ରେୟସ୍ ଆଶା କରନ୍ତି—
ତତ୍ତଦାପ୍ନୋତ୍ଯସଂଦିଗ୍ଧଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସେଵୀ ଵିଶେଷତଃ । ନାଧିଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ନ ଵ୍ଯାଧିଂ ନ ଵିଷଗ୍ରହବଂଧନମ୍
ସେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଇଥାଏ, ବିଶେଷ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେବା କଲେ; ସେ କେବେ ଦୁଃଖ, ରୋଗ, ବିଷ କିମ୍ବା ଗ୍ରହବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େନାହିଁ।
କୃତ୍ଯାସ୍ପର୍ଶଭଯଂ ନାପି ତୋଷିତେ ମଧୁସୂଦନେ । ସମସ୍ତଦୋଷନାଶଶ୍ଚ ସର୍ଵଦା ଚ ଶୁଭା ଗ୍ରହାଃ
ମଧୁସୂଦନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ତନ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ରର ସ୍ପର୍ଶର ଭୟ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଦୋଷ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଗ୍ରହ ସଦା ଶୁଭ ରହେ।
ଦେଵାନାମପ୍ଯଧୃଷ୍ଯୋଽସୌ ତୋଷିତେ ଚ ଜନାର୍ଦନେ । ଯଃ ସର୍ଵେଷୁ ଚ ଭୂତେଷୁ ଯଥାତ୍ମନି ତଥାପରେ
ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ପରି ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖେ—
ଉପଵାସାଦିନା ତେନ ତୋଷିତୋ ମଧୁସୂଦନଃ । ତୋଷିତେ ତତ୍ର ଜାଯଂତେ ନରାଃ ପୂର୍ଣମନୋରଥାଃ
ଉପବାସ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ମଧୁସୂଦନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ଅରୋଗାଃ ସୁଖିନୋ ଭୋଗଭୋକ୍ତାରୋ ମୁନିସତ୍ତମ । ତେଷାଂ ଚ ଶତ୍ରଵୋ ନୈଵ ନ ଚ ରୋଗାଭିଚାରିକମ୍
ସେମାନେ ଆରୋଗ୍ୟ, ସୁଖୀ ଓ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସେମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେ କେବେ ଜିତିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ତନ୍ତ୍ରମନ୍ତ୍ର ଜନିତ ରୋଗ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ।
ଗ୍ରହରୋଗାଦିକଂ ଚୈଵ ପାପକାର୍ଯଂ ନ ଜାଯତେ । ଅଵ୍ଯାହତାନି କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଚକ୍ରାଦୀନ୍ଯାଯୁଧାନି ଵୈ । ରକ୍ଷଂତି ସକଲାପଦ୍ଭ୍ଯୋ ଯେନ ଵିଷ୍ଣୁରୁପାସିତଃ
ଗ୍ରହ ରୋଗ ଓ ଅପକାର କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ; କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚକ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ସବୁ ବିଘ୍ନ ଛାଡ଼ି ସମସ୍ତ ଆପଦରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କରାଯାଏ।
ଶ୍ରୀଦାଲଭ୍ଯ ଉଵାଚ- ଅନାରାଧିତଗୋଵିଂଦା ଯେ ନରା ଦୁଃଖଭାଗିନଃ । ତେଷାଂ ଦୁଃଖାଭିଭୂତାନାଂ ଯତ୍କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଦଯାଲୁଭିଃ
ଶ୍ରୀଦାଳଭ୍ୟ କହିଲେ — ଯେମାନେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପୂଜା କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥାନ୍ତି। ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୟାଳୁ ଲୋକମାନେ କଣ କରିବା ଉଚିତ?
ପଶ୍ଯଦ୍ଭିଃ ସର୍ଵଭୂତସ୍ଥଂ ଵାସୁଦେଵଂ ସନାତନମ୍ । ସମଦୃଷ୍ଟିଭିରପ୍ଯତ୍ର ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ଵିଶେଷତଃ
ଯେମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ସନାତନ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ କଣ କରିବା ଉଚିତ, ତାହା ମୋତେ ଖୁବ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହନ୍ତୁ।
ଶ୍ରୀପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ-। ତଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମାହିତମନାଃ ଶୃଣୁ । ରୋଗଦୋଷାଶୁଭହରଂ ଵିଜ୍ଵରାଦି ଵିନାଶନମ୍
ଶ୍ରୀପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ — ମୁଁ ଏହା କହିବି, ମହାମୁନି, ମନ ଏକାଗ୍ର କରି ଶୁଣ। ଏହା ରୋଗ, ଦୋଷ ଓ ଅଶୁଭତା ଦୂର କରେ, ଜ୍ୱର ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଃଖ ନାଶ କରେ।
ଶିଖାଯାଂ ଶ୍ରୀଧରଂ ନ୍ଯସ୍ଯ ଶିଖାଧଃ ଶ୍ରୀକରଂ ତଥା । ହୃଷୀକେଶଂ ତୁ କେଶେଷୁ ମୂର୍ଧ୍ନି ନାରାଯଣଂ ପରମ୍
ଶିଖାରେ ଶ୍ରୀଧରଙ୍କୁ, ଶିଖା ତଳେ ଶ୍ରୀକରଙ୍କୁ, କେଶରେ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡରେ ପରମ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ବସାଇବା।
ଊର୍ଧ୍ଵଶ୍ରୋତ୍ରେ ନ୍ଯସେଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଂ ଲଲାଟେ ଜଲଶାଯିନମ୍ । ଵିଭୁଂ ଵୈ ଭ୍ରୂଯୁଗେ ନ୍ଯସ୍ଯ ଭ୍ରୂମଧ୍ଯେ ହରିମେଵ ଚ
କାନର ଉପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ଲଳାଟରେ ଜଳଶାୟୀଙ୍କୁ, ଭୃକୁଟିରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଏବଂ ଭୃମଧ୍ୟରେ ହରିଙ୍କୁ ବସାଇବା।
ନରସିଂହଂ ନାସିକାଗ୍ରେ କର୍ଣଯୋରର୍ଣଵେଶଯମ୍ । ଚକ୍ଷୁଷୋଃ ପୁଂଡରୀକାକ୍ଷଂ ତଦଧୋ ଭୂଧରଂ ନ୍ଯସେତ୍
ନାକର ଟିପରେ ନରସିଂହଙ୍କୁ, କାନରେ ଅର୍ଣ୍ଣବେଶୟଙ୍କୁ, ଆଖିରେ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷଙ୍କୁ ଏବଂ ତାହା ତଳେ ଭୂଧରଙ୍କୁ ବସାଇବା।
କପୋଲଯୋଃ କଲ୍କିନାଥଂ ଵାମନଂ କର୍ଣମୂଲଯୋଃ । ଶଂଖିନଂ ଶଂଖଯୋର୍ନ୍ଯସ୍ଯ ଗୋଵିଂଦଂ ଵଦନେ ତଥା
ଗାଲରେ କଳ୍କିନାଥଙ୍କୁ, କାନ ମୂଳରେ ବାମନଙ୍କୁ, କପାଳରେ ଶଂଖୀଙ୍କୁ ଏବଂ ମୁଁହରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ବସାଇବା।
ମୁକୁଂଦଂ ଦଂତପଂକ୍ତୌ ତୁ ଜିହ୍ଵାଯାଂ ଵାକ୍ପତିଂ ତଥା । ରାମଂ ହନୌ ତୁ ଵିନ୍ଯସ୍ଯ କଂଠେ ଵୈକୁଂଠମେଵ ଚ
ଦାନ୍ତର ଶାରିରେ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ, ଜିହ୍ୱାରେ ବାକ୍ପତିଙ୍କୁ, ହନୁରେ ରାମଙ୍କୁ ଏବଂ କଣ୍ଠରେ ବୈକୁଣ୍ଠଙ୍କୁ ବସାଇବା।