ତଦାତ୍ର ସର୍ଵେ ଵିପ୍ରାଶ୍ଚ ମ୍ରିଯଂତେ ଭୋଜନାତ୍ତତଃ । ଏଵଂ ଵିଚାର୍ଯ ତତ୍ସ୍ଵାମିନ୍ଦୁଗ୍ଧଂ ପୀତଂ ତଦା ମଯା
ତେବେ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ଖାଇବା ଖାଇ ମରିଯାନ୍ତେ। ଏଭଳି ଭାବି, ଘରମାଳିକା ଭାବରେ ମୁଁ ଦୁଧ ପିଇଥିଲି।
ତଦା ଦୃଷ୍ଟଂ ତୁ ଵଧ୍ଵା ଵୈ ତଯା ମେ ତାଡନଂ କୃତମ୍ । ଚରାମି ତେନ ସଂଭଗ୍ନା କିଂ କରୋମି ସୁଦୁଃଖିତା
ତାପରେ, ଘରବାଳି ମୋତେ ଦେଖି, ମୋତେ ମାରିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ ଘୂରୁଛି—ମୁଁ କଣ କରିବି, ଏତେ ଦୁଃଖ ଭିତରେ?
ତସ୍ଯା ଦୁଃଖଂ ତୁ ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ଵୃଷଃ ପ୍ରାହ ଶୁନୀଂ ପ୍ରତି । ଶୃଣୁ ଶୁନି ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମମ ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍
ତାଙ୍କର ଦୁଃଖକୁ ମନେ ପକାଇ, ବଳଦ କୁକୁରୀଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଶୁଣ, କୁକୁରୀ, ମୁଁ ମୋର ଦୁଃଖର କାରଣ କହିବି।'
ଅସ୍ଯାହଂ ତୁ ପିତା ସାକ୍ଷାତ୍ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି ଵୈ ଶୁନି । ଅଦ୍ଯ ଵୈ ଭୋଜିତା ଵିପ୍ରା ଦତ୍ତମନ୍ନଂ ତୁ ଭୂରିଶଃ
ମୁଁ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ପିତା ଥିଲି, କୁକୁରୀ। ଆଜି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖାଇଛନ୍ତି, ଅନେକ ଖାଇବା ଦିଆଯାଇଛି।
ନ ତୃଣଂ ନୋଦକଂ ଚୈଵ ମମାଗ୍ରେ ସଂନିଵେଦିତମ୍ । ତେନ ଦୁଃଖେନ ମେ ଦୁଃଖଂ ଜାତଂ ବହୁତରଂ ତଦା
କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଖରେ ତିଆଁ ବା ପାଣି ଦିଆଯାଇନି। ଏହି ଦୁଃଖରେ, ମୋର ଦୁଃଖ ଅଧିକ ହୋଇଯାଇଛି।
ଏତତ୍କଥାନକଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାତ୍ରୌ ନିଦ୍ରାମଵାପ ନ । ମମ ଚିଂତା ତୁ ତତ୍ରୈଵ ଜାତା ଵୈ ଋଷିସତ୍ତମ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ରାତିରେ ଶୁଇପାରିଲିନି। ମୋର ଚିନ୍ତା ସେଠି ରହିଗଲା, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଵେଦାଧ୍ଯଯନଶୀଲୋଽହଂ କୁଶଲୋ ଵେଦକର୍ମଣି । ଅନଯୋଶ୍ଚ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ କିଂ କରୋମୀତି ଚିଂତଯନ୍ । ଆଗତସ୍ତ୍ଵତ୍ସମୀପେ ତୁ ମମକଷ୍ଟଂ ନିଵାରଯ
ମୁଁ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଏବଂ ବେଦ ଆଚରଣରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖି, 'ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି?' ବିଚାର କରି ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି; ଦୟାକରି ମୋର ଏହି କଷ୍ଟ ଦୂର କର।
ଋଷିରୁଵାଚ- ଉଗ୍ରଜନ୍ମନ୍ଶୃଣୁଷ୍ଵ ତ୍ଵଂ ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି ଯତ୍କୃତମ୍ । ଅଯଂ ଵୈ ତୁ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠୋ କୁଂଡନେ ନଗରେ ଶୁଭେ
ଋଷି କହିଲେ— ହେ ଉଗ୍ରଜନ୍ମ, ତୁମେ ଶୁଣ, ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ କଣ ଘଟିଥିଲା। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଣ୍ଡନା ନାମକ ପବିତ୍ର ନଗରରେ ଥିଲେ।
ମାସେ ଭାଦ୍ରପଦେ ଚୈଵ ପଂଚମୀ ଯା ସମାଗତା । ତଦ୍ଵ୍ରତଂ ତେନ ନାଜ୍ଞାତଂ ପିତୁଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦିକାରଣାତ୍
ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ, ସେ ବ୍ରତ ପାଳନ କରିନଥିଲେ, କାରଣ ସେ ସେଇ ଦିନ ପିତାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ।
ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମେଣ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତା କ୍ଷଯହେତୁ ତଦାନଘ । ତଯା ଚୈଵ କୃତଂ ସର୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ଭୋଜନମ୍
ଏହି ବ୍ରତ ଏକ ଜଣ ଜନନୀ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିଲା, ଏହିଥିରୁ ଅପୟ ହେଲା। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଭୋଜନ ଦେଇଥିଲେ।
ନ ଜ୍ଞାତଂ ଚ କୃତଂ ତେନ ପାପିଷ୍ଠେନ ଦୁରାତ୍ମନା । ପ୍ରଥମେଽହନି ଚାଂଡାଲୀ ଦ୍ଵିତୀଯେ ବ୍ରହ୍ମଘାତିନୀ
ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଦୁର୍ମନ୍ଥି, କଣ ହେଉଛି ଜାଣିନଥିଲେ। ପ୍ରଥମ ଦିନ ସେ ଚଣ୍ଡାଳୀ ହେଲେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ।
ତୃତୀଯେ ରଜକୀ ପ୍ରୋକ୍ତା ଚତୁର୍ଥେଽହନି ଶୁଧ୍ଯତି । ତେନ ପାପେନ ସା ଜାତା ଶୁନୀ ସ୍ଵଗୃହଚାରିଣୀ । ବଲୀଵର୍ଦସ୍ତ୍ଵଯଂ ଜାତଃ କର୍ମଣାନେନ ସୁଵ୍ରତ
ତୃତୀୟ ଦିନ ସେ ଧୋବିଣୀ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ ହେଲେ, ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ସେ ପବିତ୍ର ହେଲେ। ଏହି ପାପରେ, ସେ ନିଜ ଘରେ ଘୁରୁଥିବା ଏକ ମହିଳା କୁକୁର ହେଲେ। ଏହିଜଣ ତାହା ଦ୍ୱାରା ବଳଦ ହେଲେ, ହେ ସୁବ୍ରତ।
ଉଗ୍ରଜନ୍ମୋଵାଚ- ଵ୍ରତଂ ଦାନଂ ତଥା ଯଜ୍ଞଂ ତୀର୍ଥଂ ଵାମମସୁଵ୍ରତ । ବ୍ରୂହି ଯେନ ଵିଶେଷେଣ ମୁକ୍ତିଃ ପିତ୍ରୋର୍ଭଵେନ୍ମମ
ଉଗ୍ରଜନ୍ମ କହିଲେ— ହେ ସୁବ୍ରତ, କୌଣସି ବିଶେଷ ବ୍ରତ, ଦାନ, ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ତୀର୍ଥ ଦ୍ୱାରା କେମିତି ମୋ ପିତାମାତା ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବେ, ଦୟାକରି କହ।
ଋଷିରୁଵାଚ- ମାସେ ଭାଦ୍ରପଦେ ଶୁକ୍ଲେ ଜାଯତେ ଋଷିପଂଚମୀ । ରଜସା ଵିକୃତଂ ପାପଂ ନଶ୍ଯତେ କରଣାଦ୍ଯତଃ
ଋଷି କହିଲେ— ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ଋଷି ପଞ୍ଚମୀ ଆସେ। ଏହା କରିଲେ ରଜସ୍ଥିତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ପୁତ୍ରପୌତ୍ରପ୍ରଦାତ୍ରୀ ଚ ପିତୄଣାଂ ମୁକ୍ତିଦାଯିନୀ । ନଦ୍ଯା କୂପେ ତଡାଗେ ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଗୃହେ ତଥା
ଏହି ବ୍ରତ ପୁଅ ଓ ପଉତ୍ର ଦେଇଥାଏ, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ଦେଉଛି। ନଦୀ, କୁଆଁ, ପୋଖରୀ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରେ କରିପାରିବେ।
ଗୋମଯଂ ମଂଡଲଂ କୁର୍ଯାତ୍କୁଂଭଂ ତତ୍ରୈଵ ଵିନ୍ଯସେତ୍ । ତସ୍ଯୋପରି ନ୍ଯସେତ୍ପାତ୍ରମୃଷିଧାନ୍ଯେନ ପୂରିତମ୍ 6.77.
ଗୋମୟରେ ଏକ ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରି, ସେଠାରେ ଏକ କୁଁଭ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ। ତା'ଉପରେ ଋଷିଧାନ୍ୟରେ ଭରିଥିବା ପାତ୍ର ରଖିବା ଉଚିତ।
ଯଜ୍ଞୋପଵୀତସୂତ୍ରଂ ଚ ସହିରଣ୍ଯଂ ଫଲଂ ତଥା । ସ୍ଥାପ୍ଯାଶ୍ଚ ଋଷଯଃ ସପ୍ତ ସୁଖସୌଭାଗ୍ଯଦାଯକାଃ
ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ସୂତ୍ର, ସୁନା ଓ ଫଳ ସେଠାରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ସୁଖ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟ ଦେଉଥିବା ସାତି ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଦରକାର।
ଆଵାହଯିତ୍ଵା ତେ ସର୍ଵେ ପୂଜନୀଯା ଵ୍ରତସ୍ଥିତୈଃ । ନୈଵେଦ୍ଯମୃଷିଧାନ୍ଯଂ ଚ ଋଷିଧାନ୍ଯଂ ତୁ ଭୋଜନମ୍
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି, ବ୍ରତୀମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଋଷିଧାନ୍ୟ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେବା ଓ ସେଇ ଧାନ୍ୟରେ ଋଷିମାନେ ଭୋଜନ କରିବେ।
ଏକଭକ୍ତେନ କର୍ତଵ୍ଯମୃଷୀଣାମର୍ଚନଂ ତଦା । ପୂଜଯେତ୍ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ମଂତ୍ରେଣ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ଏକ ଭୋଜନ ସହିତ ଋଷିମାନଙ୍କର ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ନିର୍ଵାପଂ ସଘୃତଂ ଦେଯଂ ଦକ୍ଷିଣାସଂଯୁତଂ ତଦା । ଦେଯଂ ଵିପ୍ରାଯ ଵିଧିଵଦୃଷୀଣାଂ ପ୍ରୀଯତାଂ ପ୍ରତି
ଘୃତ ସହିତ ନିର୍ବାପ ଓ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଦରକାର। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଧିମତେ ଦେଇ, ଋଷିମାନଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଏହା କରିବା ଉଚିତ।
କଥାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଧାନେନ କୃତ୍ଵା ଚୈଵ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ଧୂପଂ ଦୀପଂ ଚ ନୈଵେଦ୍ଯମର୍ଘ୍ଯଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
କଥା ଶୁଣି ବିଧିମତେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଦେବା ଉଚିତ।
ଋଷଯଃ ସଂତୁ ମେ ନିତ୍ଯଂ ଵ୍ରତସଂପୂର୍ଣକାରିଣଃ । ପୂଜାଂ ଗୃହ୍ଣଂତୁ ମଦ୍ଦତ୍ତାଂ ଋଷିଭ୍ଯୋଽସ୍ତୁ ନମୋନମଃ
ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରତ ସଫଳ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନେ ସଦା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉନ୍ତୁ। ମୁଁ ଯେ ପୂଜା ଦେଉଛି, ସେହି ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ଋଷିମାନେ ପ୍ରତି ମୋର ନମସ୍କାର।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯଃ ପୁଲହଶ୍ଚୈଵ କ୍ରତୁଃ ପ୍ରାଚେତସସ୍ତଥା । ଵସିଷ୍ଠମରିଚାତ୍ରେଯା ଅର୍ଘଂ ଗୃହ୍ଣଂତୁ ଵୋ ନମଃ
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପ୍ରାଚେତସ, ବଶିଷ୍ଠ, ମରୀଚି ଓ ଅତ୍ରି— ସେମାନେ ତୁମ ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
ଏଵଂ ପୂଜା ପ୍ରକର୍ତ୍ତଵ୍ଯା ଧୂପୈର୍ଦୀପୈର୍ମନୋରମୈଃ । ପିତୄଣାଂ ଜାଯତେ ମୁକ୍ତିଃ କୃତସ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵତଃ
ଏଭଳି ମନୋହର ଧୂପ ଓ ଦୀପ ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ବ୍ରତର ପ୍ରଭାବରେ ପିତୃମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ପୂର୍ଵକର୍ମଵିପାକେନ ରଜସା ଦୋଷଭାଵତଃ । କୃତଂ ହ୍ଯେଵଂ ତୁ ଭୋ ଵତ୍ସ ମୁକ୍ତିସ୍ତସ୍ଯ ନ ସଂଶଯଃ
ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କର୍ମ ଫଳ ଓ ରଜୋଗୁଣର ପ୍ରଭାବରେ ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା; ତଥାପି, ହେ ପୁଅ, ଏଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତିକୁ ପାଇଥାଏ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତଦ୍ଵ୍ରତଂ ଚ କୃତଂ ତେନ ମୁକ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ପିତୃହେତଵେ । ତେ ଗତା ମୁକ୍ତିମାର୍ଗେଣ ଆଶୀର୍ଵାଦପରାଯଣାଃ
ସେ ଏହି ବ୍ରତକୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ଓ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ କରିଥିଲେ; ସେମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ମୁକ୍ତିର ପଥରେ ଯାଇଛନ୍ତି।
ଋଷିପଂଚମୀଵ୍ରତଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଵିପ୍ରାଯ ପରିକୀର୍ତିତମ୍ । ଯେ କୁର୍ଵଂତି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ତେ ଜ୍ଞେଯାଃ ପୁଣ୍ଯଭାଗିନଃ
ଋଷିପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତଟି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ପୁଣ୍ୟ ଭାବେ କହାଯାଇଛି; ଯେଉଁ ମାନବମାନେ ଏହି ବ୍ରତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟରେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବୋଲି ଜଣାଯିବେ।
ଯେ କୁର୍ଵଂତି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିଵ୍ରତମନୁତ୍ତମମ୍ । ଭୁକ୍ତ୍ଵାତ୍ର ଭୋଗାନ୍ଵିପୁଲାନ୍ଯାଂତି ଵିଷ୍ଣୋଃ ପଦଂ ତୁ ତେ
ଯେଉଁ ମାନବମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିବ୍ରତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ବହୁ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଇତିଶ୍ରୀପାଦ୍ମେମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାପତିନାରଦ। ସଂଵାଦେ ଋଷିପଂଚମୀଵ୍ରତଂନାମ ସପ୍ତସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ 'ଋଷିପଞ୍ଚମୀ ବ୍ରତ' ନାମକ ସତତରିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକର ସଂହିତାରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଅଥାତଃ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଅପାମାର୍ଜନମୁତ୍ତମମ୍ । ପୁଲସ୍ତ୍ଯେନ ଯଥୋକ୍ତଂ ତୁ ଦାଲଭ୍ଯାଯ ମହାତ୍ମନେ
ମହାଦେବ କହିଲେ— ଏବେ ମୁଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜଳଶୁଦ୍ଧି ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଯାହା ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମହାତ୍ମା ଦାଲଭ୍ୟଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।