ଇଯଂ ତୁ ଜନନୀ ସାକ୍ଷାନ୍ମମ ଚୈଵ ନ ସଂଶଯଃ । ଦୈଵଯୋଗାଚ୍ଛୁନୀ ଜାତା କିଂ କରୋମି ସୁନିଶ୍ଚଯମ୍
ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ମା, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଭାଗ୍ୟର ଚଳାଣରେ ସେ କୁକୁରୀ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି—ମୁଁ କଣ କରିବି, ଏହା ସତ୍ୟ।
ଏଵଂ ଵିଚାର୍ଯାସୌ ଵିପ୍ରୋ ନୈଵ ନିଦ୍ରାମଵାପ ସଃ । ରାତ୍ରୌ ଚିଂତାପରୋ ଭୂତ୍ଵା ସ୍ମରନ୍ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରଂ ପରମ୍
ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାତିରେ ଶୁଇପାରିଲେନି। ରାତିରେ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବି ଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ।
ନାନାଧର୍ମପରୋଽହଂ ଚ ମମୈଵଂ ଚ କଥଂ ଶୁଭମ୍ । ଵିଚାରଯିତ୍ଵା ଚ ତତୋ ରାତ୍ରୌ ସୁପ୍ତସ୍ତଦା ପୁନଃ
ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ, ତଥାପି ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ କିପରି ମୋ ପାଇଁ ଭଲ ହେବ? ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ରାତିରେ ପୁନି ଶୁଇଲେ।
ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଋଷୀଣାଂ ପୁରତୋ ଗତଃ । ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ଵସିଷ୍ଠେନ ତସ୍ଯ ସୁସ୍ଵାଗତଂ କୃତମ୍
ପ୍ରଭାତର ଶୁଭ ସମୟରେ, ସେ ଋଷିମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ହାତ ଫେରାଇ ଅତି ଆଦରରେ ସ୍ୱାଗତ କଲେ।
ବ୍ରୂହି ତ୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ତଵାଗମନକାରଣମ୍ । ଇତି ପୃଷ୍ଟସ୍ତଦା ଵିପ୍ରଃ ପ୍ରଣାମମକରୋତ୍ତଦା
ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ କାହିଁକି ଆସିଛ? ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନମସ୍କାର କଲେ।
ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଜନ୍ମ ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲା କ୍ରିଯା । ଅଦ୍ଯ ମେ ପିତରସ୍ତୃପ୍ତା ଦୁର୍ଲଭାତ୍ତଵ ଦର୍ଶନାତ୍
ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ଫଳଦାୟକ, ଆଜି ମୋ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ। ଆଜି ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ତୃପ୍ତ, କାରଣ ତୁମର ଦର୍ଶନ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ।
ଯଥୋକ୍ତଂ ଚ କୃତଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଦ୍ଵିଜାଶ୍ଚୈଵ ସୁଭୋଜିତାଃ । କୁଟୁଂବିନାଂ ତୁ ସର୍ଵେଷାଂ ଭୋଜନଂ କାରିତଂ ତଥା
ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଭଲଭାବେ ଖାଇଛନ୍ତି। ଘରର ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଖାଇବା ଦିଆଯାଇଛି।
ଭୋଜନାନଂତରଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଶୁନୀ ତତ୍ର ଉଵାଚ ହ । ଅସ୍ମାକଂ ତୁ ଗୃହେ ହ୍ଯେକୋ ବଲୀଵର୍ଦସ୍ତୁ ଵର୍ତ୍ତତେ
ଖାଇବା ପରେ, କୁକୁରୀ ଏଠାକୁ ଆସି କହିଲା: 'ଆମ ଘରରେ ଏକ ହେଉଥିବା ବଳିଆ ବଳଦ ଅଛି।'
ତଂ ପତିଂ ପ୍ରତିଵାକ୍ଯଂ ଯଦ୍ଦିଵଜ ମତ୍ତଃ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ତତ୍ । ଗୃହେସ୍ଥିତଂ ଦୁଗ୍ଧଭାଂଡମହିନା ଦୂଷିତଂ ମଯା
ପତି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯାହା କହିବି, ଶୁଣ। ଘରରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଦୁଧର ଭାଣ୍ଡ ଏକ ସାପ ଦ୍ୱାରା ଅପବିତ୍ର ହୋଇଥିଲା, ମୁଁ ଦେଖିଥିଲି।
ଦୃଷ୍ଟଂ ମେ ମହତୀ ଚିଂତା ତଦା ଜାତା ନ ସଂଶଯଃ । ଅନେନ ପଯସା ଚୈଵ ପକ୍ଵମନ୍ନଂ ଯଦା ଭଵେତ୍
ଏହା ଦେଖି ମୋର ଭୟ ଏବଂ ଚିନ୍ତା ହେଲା, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଧରେ ଖାଇବା ପକାଯାଇଥିଲେ,
ତଦାତ୍ର ସର୍ଵେ ଵିପ୍ରାଶ୍ଚ ମ୍ରିଯଂତେ ଭୋଜନାତ୍ତତଃ । ଏଵଂ ଵିଚାର୍ଯ ତତ୍ସ୍ଵାମିନ୍ଦୁଗ୍ଧଂ ପୀତଂ ତଦା ମଯା
ତେବେ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ଖାଇବା ଖାଇ ମରିଯାନ୍ତେ। ଏଭଳି ଭାବି, ଘରମାଳିକା ଭାବରେ ମୁଁ ଦୁଧ ପିଇଥିଲି।
ତଦା ଦୃଷ୍ଟଂ ତୁ ଵଧ୍ଵା ଵୈ ତଯା ମେ ତାଡନଂ କୃତମ୍ । ଚରାମି ତେନ ସଂଭଗ୍ନା କିଂ କରୋମି ସୁଦୁଃଖିତା
ତାପରେ, ଘରବାଳି ମୋତେ ଦେଖି, ମୋତେ ମାରିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ ଘୂରୁଛି—ମୁଁ କଣ କରିବି, ଏତେ ଦୁଃଖ ଭିତରେ?
ତସ୍ଯା ଦୁଃଖଂ ତୁ ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ଵୃଷଃ ପ୍ରାହ ଶୁନୀଂ ପ୍ରତି । ଶୃଣୁ ଶୁନି ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମମ ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍
ତାଙ୍କର ଦୁଃଖକୁ ମନେ ପକାଇ, ବଳଦ କୁକୁରୀଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଶୁଣ, କୁକୁରୀ, ମୁଁ ମୋର ଦୁଃଖର କାରଣ କହିବି।'
ଅସ୍ଯାହଂ ତୁ ପିତା ସାକ୍ଷାତ୍ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି ଵୈ ଶୁନି । ଅଦ୍ଯ ଵୈ ଭୋଜିତା ଵିପ୍ରା ଦତ୍ତମନ୍ନଂ ତୁ ଭୂରିଶଃ
ମୁଁ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ପିତା ଥିଲି, କୁକୁରୀ। ଆଜି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖାଇଛନ୍ତି, ଅନେକ ଖାଇବା ଦିଆଯାଇଛି।
ନ ତୃଣଂ ନୋଦକଂ ଚୈଵ ମମାଗ୍ରେ ସଂନିଵେଦିତମ୍ । ତେନ ଦୁଃଖେନ ମେ ଦୁଃଖଂ ଜାତଂ ବହୁତରଂ ତଦା
କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଖରେ ତିଆଁ ବା ପାଣି ଦିଆଯାଇନି। ଏହି ଦୁଃଖରେ, ମୋର ଦୁଃଖ ଅଧିକ ହୋଇଯାଇଛି।
ଏତତ୍କଥାନକଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାତ୍ରୌ ନିଦ୍ରାମଵାପ ନ । ମମ ଚିଂତା ତୁ ତତ୍ରୈଵ ଜାତା ଵୈ ଋଷିସତ୍ତମ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ରାତିରେ ଶୁଇପାରିଲିନି। ମୋର ଚିନ୍ତା ସେଠି ରହିଗଲା, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଵେଦାଧ୍ଯଯନଶୀଲୋଽହଂ କୁଶଲୋ ଵେଦକର୍ମଣି । ଅନଯୋଶ୍ଚ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ କିଂ କରୋମୀତି ଚିଂତଯନ୍ । ଆଗତସ୍ତ୍ଵତ୍ସମୀପେ ତୁ ମମକଷ୍ଟଂ ନିଵାରଯ
ମୁଁ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଏବଂ ବେଦ ଆଚରଣରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖି, 'ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି?' ବିଚାର କରି ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି; ଦୟାକରି ମୋର ଏହି କଷ୍ଟ ଦୂର କର।
ଋଷିରୁଵାଚ- ଉଗ୍ରଜନ୍ମନ୍ଶୃଣୁଷ୍ଵ ତ୍ଵଂ ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି ଯତ୍କୃତମ୍ । ଅଯଂ ଵୈ ତୁ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠୋ କୁଂଡନେ ନଗରେ ଶୁଭେ
ଋଷି କହିଲେ— ହେ ଉଗ୍ରଜନ୍ମ, ତୁମେ ଶୁଣ, ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ କଣ ଘଟିଥିଲା। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଣ୍ଡନା ନାମକ ପବିତ୍ର ନଗରରେ ଥିଲେ।
ମାସେ ଭାଦ୍ରପଦେ ଚୈଵ ପଂଚମୀ ଯା ସମାଗତା । ତଦ୍ଵ୍ରତଂ ତେନ ନାଜ୍ଞାତଂ ପିତୁଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦିକାରଣାତ୍
ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ, ସେ ବ୍ରତ ପାଳନ କରିନଥିଲେ, କାରଣ ସେ ସେଇ ଦିନ ପିତାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ।
ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମେଣ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତା କ୍ଷଯହେତୁ ତଦାନଘ । ତଯା ଚୈଵ କୃତଂ ସର୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ଭୋଜନମ୍
ଏହି ବ୍ରତ ଏକ ଜଣ ଜନନୀ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିଲା, ଏହିଥିରୁ ଅପୟ ହେଲା। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଭୋଜନ ଦେଇଥିଲେ।
ନ ଜ୍ଞାତଂ ଚ କୃତଂ ତେନ ପାପିଷ୍ଠେନ ଦୁରାତ୍ମନା । ପ୍ରଥମେଽହନି ଚାଂଡାଲୀ ଦ୍ଵିତୀଯେ ବ୍ରହ୍ମଘାତିନୀ
ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଦୁର୍ମନ୍ଥି, କଣ ହେଉଛି ଜାଣିନଥିଲେ। ପ୍ରଥମ ଦିନ ସେ ଚଣ୍ଡାଳୀ ହେଲେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ।
ତୃତୀଯେ ରଜକୀ ପ୍ରୋକ୍ତା ଚତୁର୍ଥେଽହନି ଶୁଧ୍ଯତି । ତେନ ପାପେନ ସା ଜାତା ଶୁନୀ ସ୍ଵଗୃହଚାରିଣୀ । ବଲୀଵର୍ଦସ୍ତ୍ଵଯଂ ଜାତଃ କର୍ମଣାନେନ ସୁଵ୍ରତ
ତୃତୀୟ ଦିନ ସେ ଧୋବିଣୀ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ ହେଲେ, ଚତୁର୍ଥ ଦିନ ସେ ପବିତ୍ର ହେଲେ। ଏହି ପାପରେ, ସେ ନିଜ ଘରେ ଘୁରୁଥିବା ଏକ ମହିଳା କୁକୁର ହେଲେ। ଏହିଜଣ ତାହା ଦ୍ୱାରା ବଳଦ ହେଲେ, ହେ ସୁବ୍ରତ।
ଉଗ୍ରଜନ୍ମୋଵାଚ- ଵ୍ରତଂ ଦାନଂ ତଥା ଯଜ୍ଞଂ ତୀର୍ଥଂ ଵାମମସୁଵ୍ରତ । ବ୍ରୂହି ଯେନ ଵିଶେଷେଣ ମୁକ୍ତିଃ ପିତ୍ରୋର୍ଭଵେନ୍ମମ
ଉଗ୍ରଜନ୍ମ କହିଲେ— ହେ ସୁବ୍ରତ, କୌଣସି ବିଶେଷ ବ୍ରତ, ଦାନ, ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ତୀର୍ଥ ଦ୍ୱାରା କେମିତି ମୋ ପିତାମାତା ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବେ, ଦୟାକରି କହ।
ଋଷିରୁଵାଚ- ମାସେ ଭାଦ୍ରପଦେ ଶୁକ୍ଲେ ଜାଯତେ ଋଷିପଂଚମୀ । ରଜସା ଵିକୃତଂ ପାପଂ ନଶ୍ଯତେ କରଣାଦ୍ଯତଃ
ଋଷି କହିଲେ— ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ଋଷି ପଞ୍ଚମୀ ଆସେ। ଏହା କରିଲେ ରଜସ୍ଥିତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ପୁତ୍ରପୌତ୍ରପ୍ରଦାତ୍ରୀ ଚ ପିତୄଣାଂ ମୁକ୍ତିଦାଯିନୀ । ନଦ୍ଯା କୂପେ ତଡାଗେ ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଗୃହେ ତଥା
ଏହି ବ୍ରତ ପୁଅ ଓ ପଉତ୍ର ଦେଇଥାଏ, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ଦେଉଛି। ନଦୀ, କୁଆଁ, ପୋଖରୀ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରେ କରିପାରିବେ।
ଗୋମଯଂ ମଂଡଲଂ କୁର୍ଯାତ୍କୁଂଭଂ ତତ୍ରୈଵ ଵିନ୍ଯସେତ୍ । ତସ୍ଯୋପରି ନ୍ଯସେତ୍ପାତ୍ରମୃଷିଧାନ୍ଯେନ ପୂରିତମ୍ 6.77.
ଗୋମୟରେ ଏକ ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରି, ସେଠାରେ ଏକ କୁଁଭ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ। ତା'ଉପରେ ଋଷିଧାନ୍ୟରେ ଭରିଥିବା ପାତ୍ର ରଖିବା ଉଚିତ।
ଯଜ୍ଞୋପଵୀତସୂତ୍ରଂ ଚ ସହିରଣ୍ଯଂ ଫଲଂ ତଥା । ସ୍ଥାପ୍ଯାଶ୍ଚ ଋଷଯଃ ସପ୍ତ ସୁଖସୌଭାଗ୍ଯଦାଯକାଃ
ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ସୂତ୍ର, ସୁନା ଓ ଫଳ ସେଠାରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ସୁଖ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟ ଦେଉଥିବା ସାତି ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଦରକାର।
ଆଵାହଯିତ୍ଵା ତେ ସର୍ଵେ ପୂଜନୀଯା ଵ୍ରତସ୍ଥିତୈଃ । ନୈଵେଦ୍ଯମୃଷିଧାନ୍ଯଂ ଚ ଋଷିଧାନ୍ଯଂ ତୁ ଭୋଜନମ୍
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି, ବ୍ରତୀମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଋଷିଧାନ୍ୟ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେବା ଓ ସେଇ ଧାନ୍ୟରେ ଋଷିମାନେ ଭୋଜନ କରିବେ।
ଏକଭକ୍ତେନ କର୍ତଵ୍ଯମୃଷୀଣାମର୍ଚନଂ ତଦା । ପୂଜଯେତ୍ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ମଂତ୍ରେଣ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ଏକ ଭୋଜନ ସହିତ ଋଷିମାନଙ୍କର ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ନିର୍ଵାପଂ ସଘୃତଂ ଦେଯଂ ଦକ୍ଷିଣାସଂଯୁତଂ ତଦା । ଦେଯଂ ଵିପ୍ରାଯ ଵିଧିଵଦୃଷୀଣାଂ ପ୍ରୀଯତାଂ ପ୍ରତି
ଘୃତ ସହିତ ନିର୍ବାପ ଓ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଦରକାର। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଧିମତେ ଦେଇ, ଋଷିମାନଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଏହା କରିବା ଉଚିତ।