ଦତ୍ତମନ୍ନଂ ତଦା ତେନ ଭୋଜନେ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ନିଶାଯାଂ ତୁ କୁଟୀଦ୍ଵାରେ ଉପଵିଷ୍ଟୋ ଯଦା ତଦା
ସେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇଥାଏ; ଏବଂ ରାତିରେ ଜଣେ ଗୋପାଳକ ନିଜ କୁଟିର ଦ୍ୱାରରେ ବସିଥିବାବେଳେ,
ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯା ଵାରି ସଂଗୃହ୍ଯ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଲନଂ କୃତମ୍ । ତଦା ଶୁନୀ ବଲୀଵର୍ଦୌ ପରସ୍ପରମଭାଷତାମ୍
ତାଙ୍କର ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଜଳ ଆଣି ତାଙ୍କର ପାଦ ଧୋଇଥାଏ; ତାପରେ ଏକ ମହିଳା କୁକୁର ଓ ଏକ ବଳଦ ପରସ୍ପରେ କଥା ହେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।
ଶୃଣୁ କାଂତ ଵଚୋ ମହ୍ଯଂ ଯାଦୃକ୍କୃତଵତୀ ଵଧୂଃ । ତାଦୃଶଂ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାନ୍ଯଥା ପ୍ରବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍
ପ୍ରିୟ, ମୋ କଥା ଶୁଣ; ଯେଉଁ ଭାବରେ ଗୃହଲକ୍ଷ୍ମୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଠିକ୍ ସେଇଭଳି ମୁଁ କହିବି; ମୁଁ ଅନ୍ୟଥା କଥା କହିବି ନାହିଁ।
କଦାଚିଦ୍ଦୈଵଯୋଗେନ ଗତାହଂ ପୁତ୍ରସଦ୍ମନି । ତତ୍ରସ୍ଥିତଂ ପଯଃ ପାତୁଂ ଵଧ୍ଵା ଦୃଷ୍ଟଂ ନ ତତ୍ପୁନଃ
କେବେ ଦୈବ ଇଚ୍ଛାରେ ମୁଁ ପୁଅର ଘରକୁ ଗଲି; ସେଠି ଗୃହଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦୁଧ ପିବାକୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖିଲି, କିନ୍ତୁ ପରେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଧ ପିବିବା ଦେଖିଲି ନାହିଁ।
ପୀତଂ ପଯସ୍ତୁ ସର୍ପେଣ ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟଂ ତୁ ମଯା ପୁନଃ । ପଶ୍ଚାତ୍ପୀତଂ ମଯା ସମ୍ଯକ୍ଦୃଷ୍ଟଂ ଵଧ୍ଵା ତଦା ପୁନଃ
ସେଇ ଦୁଧ ଏକ ସାପ ପିଇଥିଲା, ମୁଁ ତାହା ଦେଖିଥିଲି; ପରେ ଗୃହଲକ୍ଷ୍ମୀ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଦୁଧ ପିଇଥିବା ଦେଖିଲି।
ତେନ ସଂପର୍କଦୋଷେଣକଟିର୍ଭଗ୍ନା ଚ ମେ ସଦା । ତେନ ଦୁଃଖେନ ଭୋ ସ୍ଵାମିନ୍ଜାତାହଂ ଦୁଃଖଭାଗିନୀ । ଭଗ୍ନା କଟିଶ୍ଚ ସଂଜାତା ହ୍ଯାହାରୋ ନୈଵ ରୋଚତେ
ସେଇ ସଂସ୍ପର୍ଶର ଦୋଷରୁ ମୋର କଟି ସଦା ଭାଙ୍ଗି ରହିଛି; ସେଇ ଦୁଃଖରୁ, ମୋ ସ୍ୱାମୀ, ମୁଁ ଦୁଃଖଭାଗିନୀ ହୋଇଯାଇଛି; ଭାଙ୍ଗିଥିବା କଟି ହେବାରୁ ମୋତେ ଖାଦ୍ୟ ରୁଚି ନାହିଁ।
ବଲୀଵର୍ଦ୍ଦ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ତ୍ଵଂ ଶୁନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମମ ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ଅସ୍ମିନ୍ଵୈ ଦିଵସେ ପ୍ରାପ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ତୁ ଭୋଜନମ୍
ବଳଦ କହିଲେ— ଶୁଣ, କୁକୁର, ମୁଁ ମୋ ଦୁଃଖର କାରଣ କହିବି। ଏହି ଦିନରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରିଥିବାବେଳେ,
କାରିତଂ ମମ ପୁତ୍ରେଣ ମମ ଚିଂତା ତୁ ନୋ କୃତା । ନୋଦକଂ ନ ତୃଣଂ ଚୈଵ ନ ଦତ୍ତଂ କେନଚିତ୍କ୍ଵଚିତ୍
ମୋ ପୁଅ ଏହା କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୋତେ ଚିନ୍ତା କରିନାହିଁ; କେହିଓ ମୋତେ କେଉଁଠି ଜଳ କିମ୍ବା ତୃଣ ଦେଇନାହିଁ।
ଅନାହାରୋହ୍ଯହଂ ପାପୀ ବଦ୍ଧୋଽସ୍ମିନ୍ପାପଭାଵିତଃ । ପୂର୍ଵପାପଵିଶେଷେଣ ଜାତଂ ଶୁନି ନ ସଂଶଯଃ
ମୁଁ ଅପରାଧୀ ଏବଂ ଖାଇବା ପାଇଁ କିଛି ନାହିଁ, ପାପରେ ବାନ୍ଧି ଏଠାରେ ଅଛି। ପୂର୍ବରୁ କରିଥିବା ଏକ ବିଶେଷ ପାପର ଫଳରେ, ମୁଁ କୁକୁର ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ତୁ ତଦା ଦେଵି ଶ୍ରୁତଂ ପୁତ୍ରେଣ ଧୀମତା । ମମାଯଂ ତୁ ପିତା ସାକ୍ଷାଜ୍ଜାତୋ ମମ ଗୃହେ ପଶୁଃ
ତାହାପରେ, ଦେବୀ, ଏହି କଥା ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁଅ ଶୁଣିଲେ: 'ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ପିତା, ମୋ ଘରେ ପଶୁ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି।'
ଇଯଂ ତୁ ଜନନୀ ସାକ୍ଷାନ୍ମମ ଚୈଵ ନ ସଂଶଯଃ । ଦୈଵଯୋଗାଚ୍ଛୁନୀ ଜାତା କିଂ କରୋମି ସୁନିଶ୍ଚଯମ୍
ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ମା, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଭାଗ୍ୟର ଚଳାଣରେ ସେ କୁକୁରୀ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି—ମୁଁ କଣ କରିବି, ଏହା ସତ୍ୟ।
ଏଵଂ ଵିଚାର୍ଯାସୌ ଵିପ୍ରୋ ନୈଵ ନିଦ୍ରାମଵାପ ସଃ । ରାତ୍ରୌ ଚିଂତାପରୋ ଭୂତ୍ଵା ସ୍ମରନ୍ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରଂ ପରମ୍
ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାତିରେ ଶୁଇପାରିଲେନି। ରାତିରେ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବି ଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ।
ନାନାଧର୍ମପରୋଽହଂ ଚ ମମୈଵଂ ଚ କଥଂ ଶୁଭମ୍ । ଵିଚାରଯିତ୍ଵା ଚ ତତୋ ରାତ୍ରୌ ସୁପ୍ତସ୍ତଦା ପୁନଃ
ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ, ତଥାପି ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ କିପରି ମୋ ପାଇଁ ଭଲ ହେବ? ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ରାତିରେ ପୁନି ଶୁଇଲେ।
ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଋଷୀଣାଂ ପୁରତୋ ଗତଃ । ତେଷାଂ ମଧ୍ଯେ ଵସିଷ୍ଠେନ ତସ୍ଯ ସୁସ୍ଵାଗତଂ କୃତମ୍
ପ୍ରଭାତର ଶୁଭ ସମୟରେ, ସେ ଋଷିମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ହାତ ଫେରାଇ ଅତି ଆଦରରେ ସ୍ୱାଗତ କଲେ।
ବ୍ରୂହି ତ୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ତଵାଗମନକାରଣମ୍ । ଇତି ପୃଷ୍ଟସ୍ତଦା ଵିପ୍ରଃ ପ୍ରଣାମମକରୋତ୍ତଦା
ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ କାହିଁକି ଆସିଛ? ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନମସ୍କାର କଲେ।
ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଜନ୍ମ ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲା କ୍ରିଯା । ଅଦ୍ଯ ମେ ପିତରସ୍ତୃପ୍ତା ଦୁର୍ଲଭାତ୍ତଵ ଦର୍ଶନାତ୍
ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ଫଳଦାୟକ, ଆଜି ମୋ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ। ଆଜି ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ତୃପ୍ତ, କାରଣ ତୁମର ଦର୍ଶନ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ।
ଯଥୋକ୍ତଂ ଚ କୃତଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଦ୍ଵିଜାଶ୍ଚୈଵ ସୁଭୋଜିତାଃ । କୁଟୁଂବିନାଂ ତୁ ସର୍ଵେଷାଂ ଭୋଜନଂ କାରିତଂ ତଥା
ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଭଲଭାବେ ଖାଇଛନ୍ତି। ଘରର ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଖାଇବା ଦିଆଯାଇଛି।
ଭୋଜନାନଂତରଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଶୁନୀ ତତ୍ର ଉଵାଚ ହ । ଅସ୍ମାକଂ ତୁ ଗୃହେ ହ୍ଯେକୋ ବଲୀଵର୍ଦସ୍ତୁ ଵର୍ତ୍ତତେ
ଖାଇବା ପରେ, କୁକୁରୀ ଏଠାକୁ ଆସି କହିଲା: 'ଆମ ଘରରେ ଏକ ହେଉଥିବା ବଳିଆ ବଳଦ ଅଛି।'
ତଂ ପତିଂ ପ୍ରତିଵାକ୍ଯଂ ଯଦ୍ଦିଵଜ ମତ୍ତଃ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ତତ୍ । ଗୃହେସ୍ଥିତଂ ଦୁଗ୍ଧଭାଂଡମହିନା ଦୂଷିତଂ ମଯା
ପତି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯାହା କହିବି, ଶୁଣ। ଘରରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଦୁଧର ଭାଣ୍ଡ ଏକ ସାପ ଦ୍ୱାରା ଅପବିତ୍ର ହୋଇଥିଲା, ମୁଁ ଦେଖିଥିଲି।
ଦୃଷ୍ଟଂ ମେ ମହତୀ ଚିଂତା ତଦା ଜାତା ନ ସଂଶଯଃ । ଅନେନ ପଯସା ଚୈଵ ପକ୍ଵମନ୍ନଂ ଯଦା ଭଵେତ୍
ଏହା ଦେଖି ମୋର ଭୟ ଏବଂ ଚିନ୍ତା ହେଲା, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଧରେ ଖାଇବା ପକାଯାଇଥିଲେ,
ତଦାତ୍ର ସର୍ଵେ ଵିପ୍ରାଶ୍ଚ ମ୍ରିଯଂତେ ଭୋଜନାତ୍ତତଃ । ଏଵଂ ଵିଚାର୍ଯ ତତ୍ସ୍ଵାମିନ୍ଦୁଗ୍ଧଂ ପୀତଂ ତଦା ମଯା
ତେବେ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ଖାଇବା ଖାଇ ମରିଯାନ୍ତେ। ଏଭଳି ଭାବି, ଘରମାଳିକା ଭାବରେ ମୁଁ ଦୁଧ ପିଇଥିଲି।
ତଦା ଦୃଷ୍ଟଂ ତୁ ଵଧ୍ଵା ଵୈ ତଯା ମେ ତାଡନଂ କୃତମ୍ । ଚରାମି ତେନ ସଂଭଗ୍ନା କିଂ କରୋମି ସୁଦୁଃଖିତା
ତାପରେ, ଘରବାଳି ମୋତେ ଦେଖି, ମୋତେ ମାରିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ ଘୂରୁଛି—ମୁଁ କଣ କରିବି, ଏତେ ଦୁଃଖ ଭିତରେ?
ତସ୍ଯା ଦୁଃଖଂ ତୁ ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ଵୃଷଃ ପ୍ରାହ ଶୁନୀଂ ପ୍ରତି । ଶୃଣୁ ଶୁନି ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମମ ଦୁଃଖସ୍ଯ କାରଣମ୍
ତାଙ୍କର ଦୁଃଖକୁ ମନେ ପକାଇ, ବଳଦ କୁକୁରୀଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଶୁଣ, କୁକୁରୀ, ମୁଁ ମୋର ଦୁଃଖର କାରଣ କହିବି।'
ଅସ୍ଯାହଂ ତୁ ପିତା ସାକ୍ଷାତ୍ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି ଵୈ ଶୁନି । ଅଦ୍ଯ ଵୈ ଭୋଜିତା ଵିପ୍ରା ଦତ୍ତମନ୍ନଂ ତୁ ଭୂରିଶଃ
ମୁଁ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ପିତା ଥିଲି, କୁକୁରୀ। ଆଜି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖାଇଛନ୍ତି, ଅନେକ ଖାଇବା ଦିଆଯାଇଛି।
ନ ତୃଣଂ ନୋଦକଂ ଚୈଵ ମମାଗ୍ରେ ସଂନିଵେଦିତମ୍ । ତେନ ଦୁଃଖେନ ମେ ଦୁଃଖଂ ଜାତଂ ବହୁତରଂ ତଦା
କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଖରେ ତିଆଁ ବା ପାଣି ଦିଆଯାଇନି। ଏହି ଦୁଃଖରେ, ମୋର ଦୁଃଖ ଅଧିକ ହୋଇଯାଇଛି।
ଏତତ୍କଥାନକଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାତ୍ରୌ ନିଦ୍ରାମଵାପ ନ । ମମ ଚିଂତା ତୁ ତତ୍ରୈଵ ଜାତା ଵୈ ଋଷିସତ୍ତମ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ରାତିରେ ଶୁଇପାରିଲିନି। ମୋର ଚିନ୍ତା ସେଠି ରହିଗଲା, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଵେଦାଧ୍ଯଯନଶୀଲୋଽହଂ କୁଶଲୋ ଵେଦକର୍ମଣି । ଅନଯୋଶ୍ଚ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ କିଂ କରୋମୀତି ଚିଂତଯନ୍ । ଆଗତସ୍ତ୍ଵତ୍ସମୀପେ ତୁ ମମକଷ୍ଟଂ ନିଵାରଯ
ମୁଁ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଏବଂ ବେଦ ଆଚରଣରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖି, 'ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି?' ବିଚାର କରି ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି; ଦୟାକରି ମୋର ଏହି କଷ୍ଟ ଦୂର କର।
ଋଷିରୁଵାଚ- ଉଗ୍ରଜନ୍ମନ୍ଶୃଣୁଷ୍ଵ ତ୍ଵଂ ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି ଯତ୍କୃତମ୍ । ଅଯଂ ଵୈ ତୁ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠୋ କୁଂଡନେ ନଗରେ ଶୁଭେ
ଋଷି କହିଲେ— ହେ ଉଗ୍ରଜନ୍ମ, ତୁମେ ଶୁଣ, ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ କଣ ଘଟିଥିଲା। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଣ୍ଡନା ନାମକ ପବିତ୍ର ନଗରରେ ଥିଲେ।
ମାସେ ଭାଦ୍ରପଦେ ଚୈଵ ପଂଚମୀ ଯା ସମାଗତା । ତଦ୍ଵ୍ରତଂ ତେନ ନାଜ୍ଞାତଂ ପିତୁଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦିକାରଣାତ୍
ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ, ସେ ବ୍ରତ ପାଳନ କରିନଥିଲେ, କାରଣ ସେ ସେଇ ଦିନ ପିତାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ।
ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମେଣ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତା କ୍ଷଯହେତୁ ତଦାନଘ । ତଯା ଚୈଵ କୃତଂ ସର୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ଭୋଜନମ୍
ଏହି ବ୍ରତ ଏକ ଜଣ ଜନନୀ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିଲା, ଏହିଥିରୁ ଅପୟ ହେଲା। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଭୋଜନ ଦେଇଥିଲେ।