ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରତିସର୍ଗଶ୍ଚ ସର୍ଵସଂହାରଵର୍ଣନମ୍। କଲ୍ପେକଲ୍ପେ ଚ ଭୂତାନାଂ ମହତାମପି ସଂକ୍ଷଯଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ଓ ସମସ୍ତ ବିନାଶର ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।
ସୁସଂଖ୍ଯାଯ ଚ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ଵୈ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚାପ୍ଯନିତ୍ଯତାମ୍। ଦୌରାତ୍ମ୍ଯଂ ଚୈଵ ଭୋଗାନାଂ ସଂସାରସ୍ଯ ଚ କଷ୍ଟତାମ୍
ଠିକ ଗଣନା ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଅନିତ୍ୟତା, ଭୋଗର ଦୁଃଖ ଓ ସଂସାରର କଷ୍ଟ ବୁଝିବା ପରେ—
ଦୁର୍ଲ୍ଲଭତ୍ଵଂ ଚ ମୋକ୍ଷସ୍ଯ ଵୈରାଗ୍ଯାଦ୍ଦୋଷଦର୍ଶନମ୍। ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସତ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣି ସଂସ୍ଥିତମ୍
ମୋକ୍ଷର ଦୁର୍ଲଭତା ଓ ବିରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଦେଖି, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟକୁ ଛାଡ଼ି, ଜଣେ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅବିଚଳ ରହନ୍ତି।
ନାନାତ୍ଵ ଦର୍ଶନାତ୍ସୁସ୍ଥସ୍ତତସ୍ତଦଭିଵର୍ତ୍ତତେ। ତତସ୍ତାପତ୍ରଯାତୀତୋ ଵିରୂପାଖ୍ଯୋ ନିରଂଜନଃ
ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖି ମନ ଦୃଢ଼ ରହେ; ପରେ ତିନି ପ୍ରକାର ତାପ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେ ବିରୂପାକ୍ଷ ନାମରେ ନିର୍ମଳ ହୁଅନ୍ତି।
ଆନଂଦଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ନ ବିଭେତି କୁତଶ୍ଚନ। ଇତି କୃତ୍ଯ ସମୁଦ୍ଦେଶଃ ପ୍ରମାଣସ୍ଯୋପଵର୍ଣିତଃ
ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ପାଇଲେ ସେ କେଉଁଠିଠାରୁ କିଛିକୁ ଭୟ କରନାହାନ୍ତି। ଏହିପରି ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ପ୍ରମାଣ ବିଷୟର ବିବରଣୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।
କୀର୍ତ୍ଯଂତେ ଜଗତୋ ଯତ୍ର ସର୍ଗପ୍ରଲଯଵିକ୍ରିଯାଃ। ପ୍ରଵୃତ୍ତିଶ୍ଚାପି ଭୂତାନାଂ ନିଵୃତ୍ତୀନାଂ ଫଲାନି ଚ
ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଜୀବମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, ସେମାନେ ଯେମିତି ବିମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଏହାର ଫଳ ବିବର୍ଣ୍ଣନ କରାଯାଇଛି।
ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵୋ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ଶକ୍ତେର୍ଜନ୍ମ ତଥୈଵ ଚ। ସୌଦାସାନ୍ନିଗ୍ରହସ୍ତସ୍ଯ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରକୃତେନ ଚ
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଅବତାର, ଶକ୍ତିଙ୍କ ଜନ୍ମ, ସଉଦାସଙ୍କ ଉପରେ ତାଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଉଦାସଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବା—
ପରାଶରସ୍ଯ ଚୋତ୍ପତ୍ତିରଦୃଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯାଂ ଯଥା ଵିଭୋଃ। ଜଜ୍ଞେ ପିତୄଣାଂ କନ୍ଯାଯାଂ ଵ୍ଯାସଶ୍ଚାପି ଯଥା ମୁନିଃ
ପରାଶରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଅଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେଙ୍କ ଝିଅରେ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ, ଏବଂ ମୁନି ବ୍ୟାସଙ୍କ ଯେମିତି ଜନ୍ମ ନେଲେ—
ଶୁକସ୍ଯ ଚ ଯଥା ଜନ୍ମ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ସହ ଧୀମତଃ। ପରାଶରସ୍ଯ ଵିଦ୍ଵେଷୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରକୃତୋ ଯଥା
ଧୀମାନ୍ତ ପୁତ୍ର ଶୁକଙ୍କ ଯେମିତି ଜନ୍ମ ହେଲା; ପରାଶରଙ୍କ ବିରୋଧ, ଯାହା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିଲା—
ଵସିଷ୍ଠସଂଭୃତଶ୍ଚାଗ୍ନିର୍ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଜିଘାଂସଯା। ସଂଧାନହେତୋର୍ଵିଭୁନା ଜୀର୍ଣଃ କଣ୍ଵେନ ଧୀମତା
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପାଦିତ ଅଗ୍ନି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ନାଶ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ; ଏବଂ ମିଳନ ସୂତ୍ରରେ ଧୀମାନ୍ତ କଣ୍ବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶାନ୍ତ ହେଲା—
ଦେଵେନ ଵିପ୍ରା ଵିପ୍ରାଣାଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରହିତୈଷିଣା। ଏକଂ ଵେଦଂ ଚତୁଃପାଦଂ ଚତୁର୍ଧା ପୁନରୀଶ୍ଵରଃ
ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ, ଏକ ଚାରିପଦୀ ବେଦକୁ ପୁନି ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କଲେ।
ଯଥା ବିଭେଦ ଭଗଵାନ୍ ଵ୍ଯାସଃ ସର୍ଵେଷ୍ଵନୁଗ୍ରହାତ୍। ତସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯପ୍ରଶିଷ୍ଯୈଶ୍ଚ ଶାଖାଭେଦାଃ ପୁନଃ କୃତାଃ
ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଭଗବାନ ବ୍ୟାସ ଯେମିତି ବେଦକୁ ବାଣ୍ଟିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ପୁନି ଶାଖା ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କଲେ—
ପ୍ରଯାଗେ ମୁନିଵର୍ଯୈଶ୍ଚ ଯଥା ପୃଷ୍ଟଃ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ। କୃଷ୍ଣେନ ଚାନୁଶିଷ୍ଟାସ୍ତେ ମୁନଯୋ ଧର୍ମକାଂକ୍ଷିଣଃ
ପ୍ରୟାଗରେ ମୁନିବରମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଏବଂ ଧର୍ମ ଆଶା କରୁଥିବା ସେଇ ମୁନିମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶ ପାଇଲେ—
ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ଯଥାତତ୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ। ମୁନୀନାଂ ଧର୍ମନିତ୍ଯାନାଂ ଲୋକତଂତ୍ରମନୁତ୍ତମମ୍
ଏହି ସବୁକଥା ସତ୍ୟ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ ପାଇଁ ଏହା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଲୋକପ୍ରଥା।
ବ୍ରହ୍ମଣା ଯତ୍ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପୁଲସ୍ତ୍ଯାଯ ମହାତ୍ମନେ। ପୁଲସ୍ତ୍ଯେନାଥ ଭୀଷ୍ମାଯ ଗଂଗାଦ୍ଵାରେ ପ୍ରଭାଷିତମ୍
ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମା ଯାହା ମହାତ୍ମା ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ପୁନି ସେଇ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ କହିଥିଲେ—
ଧନ୍ଯଂ ଯଶସ୍ଯମାଯୁଷ୍ଯଂ ସର୍ଵ୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନମ୍। କୀର୍ତନଂ ଶ୍ରଵଣଂ ଚାସ୍ଯ ଧାରଣଂ ଚ ଵିଶେଷତଃ
ଏହାର କୀର୍ତ୍ତନ, ଶ୍ରବଣ ଓ ବିଶେଷକରି ମନେ ରଖିବା ଧନ୍ୟ, ଯଶସ୍ବୀ, ଆୟୁ ବଢ଼ାଏ ଓ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ।
ସୂତେନାନୁକ୍ରମେଣେଦଂ ପୁରାଣଂ ସଂପ୍ରକାଶିତମ୍। ବ୍ରାହ୍ମଣେଷୁ ପୁରା ଯଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଣୋକ୍ତଂ ସଵିସ୍ତରମ୍
ସୂତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପୁରାଣ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଥିଲେ।
ପାଦମସ୍ଯ ଵିଦନ୍ସମ୍ଯଗ୍ଯୋଧୀଯୀତ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ। ତେନାଧୀତଂ ପୁରାଣଂ ସ୍ଯାତ୍ସର୍ଵଂ ନାସ୍ତ୍ଯତ୍ର ସଂଶଯଃ୫୦ 1.2.
ଯିଏ ଏହାର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଭଲଭାବେ ଜାଣି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ପଢ଼େ, ସେ ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ପଢ଼ିଥିବା ପରି ଗଣାଯାଏ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଯୋ ଵିଦ୍ଯାଚ୍ଚତୁରୋ ଵେଦାନ୍ସାଂଗୋପନିଷଦୋ ଦ୍ଵିଜଃ। ପୁରାଣଂ ଚ ଵିଜାନାତି ଯଃ ସ ତସ୍ମାଦ୍ଵିଚକ୍ଷଣଃ
ଯିଏ ଚାରିଟି ବେଦ, ସେମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଓ ଉପନିଷଦ ସହିତ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଏବଂ ପୁରାଣକୁ ବୁଝନ୍ତି, ସେଠି ସେଇ ଦ୍ୱିଜ ସତ୍ୟରେ ପ୍ରଜ୍ଞାନୀ।
ଇତିହାସପୁରାଣାଭ୍ଯାଂ ଵେଦଂ ସମୁପବୃଂହଯେତ୍। ବିଭେତ୍ଯଲ୍ପଶ୍ରୁତାଦ୍ଵେଦୋ ମାମଯଂ ପ୍ରତରିଷ୍ଯତି
ବେଦକୁ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ସହିତ ପୂରକ କରିବା ଉଚିତ; ବେଦ ଭୟ କରେ, 'ଅଳ୍ପ ଶ୍ରୁତି ଥିଲେ ସେ ମୋତେ ଭ୍ରମିତ କରିଦେବେ'।
ଅଧୀତ୍ଯ ଚୈକମଧ୍ଯାଯଂ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସ୍ଵଯଂଭୁଵା। ଆପଦଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ମୁଚ୍ଯେତ ଯଥେଷ୍ଟାଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦ୍ଗତିମ୍
ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ କହିଥିବା ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ ମଧ୍ୟ ପଢ଼ିଲେ, ବିପଦରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ଓ ଇଚ୍ଛିତ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ପୁରା ପରଂପରାଂ ଵକ୍ତି ପୁରାଣଂ ତେନ ଵୈ ସ୍ମୃତମ୍। ନିରୁକ୍ତିମସ୍ଯ ଯୋ ଵେଦ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ପୁରାଣ ପୁରାତନ ପରମ୍ପରା କୁହେ, ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ 'ପୁରାଣ' ବୋଲାଯାଏ; ଯିଏ ଏହାର ନିରୁକ୍ତି ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ଋଷଯୋହ୍ଯବ୍ରୁଵନ୍ସୂତଂ କଥଂ ଭୀଷ୍ମେଣ ସଙ୍ଗତଃ। ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମାନସଃ ପୁତ୍ରଃ ପୁଲସ୍ତ୍ଯୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମନସା ପୁତ୍ର, ପୂଜ୍ୟ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷି କିପରି ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଥିଲେ?'
ଦୁର୍ଲଭଂ ଦର୍ଶନଂ ଯସ୍ଯ ନରୈଃ ପାପସମନ୍ଵିତୈଃ। ଅତ୍ଯାଶ୍ଚର୍ଯମିଦଂ ସୂତ କ୍ଷତ୍ରିଯେଣ କଥଂ ମୁନିଃ
ଯେଉଁଠାରେ ପାପି ଲୋକମାନେ ଦୁର୍ଲଭ ଦର୍ଶନ ପାଆନ୍ତି, ଏହା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ—ମୁନି କିପରି ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ସହିତ ମିଳିଥିଲେ, ସୂତ?
ଆରାଧିତୋ ବୃହଦ୍ଭୂତସ୍ତନ୍ନୋ ଵଦ ମହାମତେ। କୀଦୃଶଂ ଵା ତପସ୍ତେନ କୋ ଵାନ୍ଯୋ ନିଯମଃ କୃତଃ
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧି, କେଉଁ ପ୍ରକାର ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କଲେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିପାରିଲେ? କିପରି ନିୟମ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପବାସ କଲେ?
ଯେନ ତୁଷ୍ଟୋ ମୁନିର୍ବ୍ରାହ୍ମସ୍ତଥା ତେନ ପ୍ରଭାଷିତଃ। ପର୍ଵଂ ଵାପ୍ଯଥ ପର୍ଵାର୍ଧଂ ସମଗ୍ରଂ ଵା ପ୍ରଭାଷିତମ୍
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁନି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ କଥା କହିଲେ—ସେ କୌଣସି ଅଂଶ, ଅର୍ଧ କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବ କଥା କହିଥିଲେ କି?
ଯସ୍ମିନ୍ସ୍ଥାନେ ଯଥାଦୃଷ୍ଟଃ ପୁଲସ୍ତ୍ଯୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ। ତନ୍ନୋ ଵଦ ମହାଭାଗ କଲ୍ଯାଃ ସ୍ମ ଶ୍ରଵଣେ ଵଯମ୍
କେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଏବଂ କିପରି ପୂଜ୍ୟ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଇଥିଲା? ଏହି କଥା ଆମକୁ କୁହ, ହେ ଧନ୍ୟଜନ; ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ।
ସୂତ ଉଵାଚ। ଯତ୍ର ଗଂଗା ମହାଭାଗା ସାଧୂନାଂ ହିତକାରିଣୀ। ଵିଭିଦ୍ଯ ପର୍ଵତଂ ଵେଗାନ୍ନିଃସୃତା ଲୋକପାଵନୀ
ସୂତ କହିଲେ—ଯେଉଁଠାରେ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା, ସାଧୁମାନେ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳକାରୀ, ପାହାଡ଼କୁ ଭେଦି ତୀବ୍ର ବେଗରେ ବାହାରିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କଲେ—
ଗଂଗାଦ୍ଵାରେ ମହାତୀର୍ଥେ ଭୀଷ୍ମଃ ପିତୃପରାଯଣଃ। ଶୁଶ୍ରୂଷୁଃ ସୁଚିରଂ କାଲଂ ମହତାଂ ନିଯମେ ସ୍ଥିତଃ
ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାରରେ, ଏହି ମହାତୀର୍ଥରେ, ପିତୃଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଭୀଷ୍ମ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମହାନ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ରହିଥିଲେ।
ଯାଵଦ୍ଵର୍ଷଶତଂ ସାଗ୍ରଂ ପରମେଣ ସମାଧିନା। ଧ୍ଯାଯମାନଃ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ତ୍ରିକାଲଂ ସ୍ନାନମାଚରତ୍
ଶତ ବର୍ଷ ଅଧିକ ସମୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧ୍ୟାନରେ ରହି, ସେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ତିନିବେଳେ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ।