କଲ୍ପାନାଂ ସଂଚରଶ୍ଚୈଵ ଜଗତଃ ସ୍ଥାପନଂ ତଥା। ଶଯନଂ ଚ ହରେରପ୍ସୁ ପୃଥିଵ୍ଯୁଦ୍ଧରଣଂ ପୁନଃ
କଳ୍ପମାନଙ୍କ ଚଳାଚଳ, ବିଶ୍ୱର ସ୍ଥାପନା, ହରିଙ୍କ ଜଳରେ ଶୟନ ଓ ପୁନି ପୃଥିବୀ ଉଦ୍ଧାର ବିବରଣ କରାଯାଇଛି।
ଦଶଧା ଜନ୍ମସଂଚାରୋ ଭୃଗୁଶାପେନ କେଶଵେ। ସନ୍ନିଵେଶୋ ଯୁଗାଦୀନାଂ ସର୍ଵାଶ୍ରମଵିଭାଜନମ୍
ଭୃଗୁଙ୍କ ଶାପରେ କେଶବଙ୍କ ଦଶ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମଚକ୍ର, ଯୁଗମାନଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମର ବିଭାଜନ କଥା ଅଛି।
ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଥାନଵିଭାଗଶ୍ଚ ମର୍ତ୍ଯାନାଂ ସ୍ଵର୍ଗଚାରିଣାଂ। ପଶୂନାଂ ପକ୍ଷିଣାଂ ଚୈଵ ସଂଭଵଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତଃ
ସ୍ୱର୍ଗର ବିଭାଗ, ମାନବ ଓ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଉଥିବାମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ, ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିବରଣ କରାଯାଇଛି।
ତଥା ନିର୍ଵଚନଂ କଲ୍ପଂ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯସ୍ଯ ପରିଗ୍ରହଃ। ପ୍ରତିସର୍ଗାଃ ପୁନଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵକାଃ
ଏଭଳି କଳ୍ପର ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଗ୍ରହଣ, ପୁନଃପୁନି ସୃଷ୍ଟି ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜ୍ଞାନପୂର୍ବକ ସୃଷ୍ଟି ବିବରଣ କରାଯାଇଛି।
ତ୍ରଯୋନ୍ଯେଽବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵାସ୍ତେ ତଥା ଲୋକାନକଲ୍ପଯତ୍। ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵଦନେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଭୃଗ୍ଵାଦୀନାଂ ସମୁଦ୍ଭଵଃ
ଅନ୍ୟ ତିନିଜଣ ଅଜ୍ଞାନପୂର୍ବକ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଏଭଳି ଲୋକମାନେ ତିଆରି କଲେ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଭୃଗୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
କଲ୍ପଯୋରଂତରଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପ୍ରତିସଂଧିଶ୍ଚ ସର୍ଗଯୋଃ। ଭୃଗ୍ଵାଦୀନାମୃଷୀଣାଂ ଚ ପ୍ରଜାସର୍ଗୋପଵର୍ଣନମ୍
କଳ୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତରାଳ, ସୃଷ୍ଟିମାନଙ୍କ ସଂଯୋଗ, ଭୃଗୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନ ସୃଷ୍ଟିର ବିବରଣ ଦିଆଯାଇଛି।
ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ଚ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷେର୍ବ୍ରହ୍ମତ୍ତ୍ଵଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତମ୍। ସ୍ଵାଯଂଭୁଵସ୍ଯ ଚ ମନୋସ୍ତତଶ୍ଚାପ୍ଯନୁକୀର୍ତନମ୍
ବସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷିଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ବିବରଣା ହୋଇଛି, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କର କଥା ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ହୋଇଛି।
ଉକ୍ତୋ ନାଭେର୍ଵିସର୍ଗଶ୍ଚ ରଜସଶ୍ଚ ମହାତ୍ମନଃ। ଦ୍ଵୀପାନାଂ ଚ ସମୁଦ୍ରାଣାଂ ପର୍ଵତାନାଂ ଚ କୀର୍ତନମ୍
ନାଭି ନାମକ ରଜୋଗୁଣୀ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ତୃତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି, ଏହା ସହିତ ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଓ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ବିବରଣା ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଦ୍ଵୀପଭେଦସମୁଦ୍ରାଣାମନ୍ତର୍ଭାଵଶ୍ଚ ସପ୍ତସୁ। କୀର୍ତ୍ଯନ୍ତେ ଯୋଜନାଗ୍ରେଣ ଯେ ଚ ତତ୍ର ନିଵାସିନଃ
ସପ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଥିବା ସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ଭାଗ ଏବଂ ସେଠାରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଯୋଜନା ମାପ ସହିତ ବିବରଣା ହୋଇଛି।
ତଦୀଯାନି ଚ ଵର୍ଷାଣି ନଦୀଭିଃ ପର୍ଵତୈଃ ସହ। ଜଂବୂଦ୍ଵୀପାଦଯୋ ଦ୍ଵୀପାଃ ସମୁଦ୍ରୈଃ ସପ୍ତଭିର୍ଵୃତାଃ
ସେମାନଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳ, ନଦୀ ଓ ପର୍ବତ ସହିତ, ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଆଦି ଦ୍ୱୀପମାନେ, ସପ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ବେଷ୍ଟିତ, ବିବରଣା କରାଯାଇଛି।
ଅଂଡସ୍ଯାଂତସ୍ତ୍ଵିମେଲୋକାଃ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପା ଚ ମେଦିନୀ। ସୂର୍ଯାଚଂଦ୍ରମସୋଶ୍ଚାରୋ ଗ୍ରହାଣାଂ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ତଥା
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ଲୋକ ଓ ସପ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ସହିତ ପୃଥିବୀ ଅଛି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନଙ୍କର ଗତି ବିବରଣା ମଧ୍ୟ ଅଛି।
କୀର୍ତ୍ଯତେ ଧ୍ରୁଵସାମର୍ଥ୍ଯାତ୍ପ୍ରଜାନାଂ ଚ ଶୁଭାଶୁଭମ୍। ବ୍ରହ୍ମଣା ନିର୍ମିତଃ ସୌରଃ ସ୍ଯଂଦନୋର୍ଥଵଶାତ୍ସ୍ଵଯମ୍
ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ ବିବରଣା ହୋଇଛି; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଚାଲିଥାଏ।
କଲ୍ପିତୋ ଭଗଵାଂସ୍ତେନ ପ୍ରସର୍ପତି ଦିଵାକରଃ। ସୂର୍ଯାଦୀନାଂ ସ୍ଯଂଦନାନାଂ ଧ୍ରୁଵାଦେଵ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନଂ
ଭଗବାନ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରଥ ତିଆରି ହୋଇଛି, ଏବଂ ତାହାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ରଥ ଚଳନ ଧ୍ରୁବ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
କଲ୍ପିତଃ ଶିଂଶୁମାରଶ୍ଚ ଯସ୍ଯ ପୁଚ୍ଛେ ଧ୍ରୁଵଃ ସ୍ଥିତଃ। ସଂଭଵାଂତେ ଚ ସଂହାରଃ ସଂହାରାଂତେ ଚ ସଂଭଵଃ
ଶିଂଶୁମାର ନକ୍ଷତ୍ର ତିଆରି ହୋଇଛି, ଯାହାର ପୁଛରେ ଧ୍ରୁବ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି; ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷରେ ବିନାଶ ଓ ବିନାଶର ପରେ ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
ଦେଵତାନାମୃଷୀଣାଂ ଚ ମନୋଃ ପିତୃଗଣସ୍ଯ ଚ। ନ ଶକ୍ଯଂ ଵିସ୍ତରାଦ୍ଵକ୍ତୁମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ଚ ସମାସତଃ
ଦେବତା, ଋଷି, ମନୁ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣା କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ବୋଲି ସାରାଂଶରେ କହାଯାଇଛି।
ଅତୀତାନାଗତାନାଂ ଵୈ ସମଂ ସ୍ଵାଯଂଭୁଵେନ ତୁ। ମନ୍ଵଂତରେଷୁ ଦେଵାନାଂ ପ୍ରଜେଶାନାଂ ଚ କୀର୍ତନମ୍
ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ମନ୍ବନ୍ତରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ସମାନଭାବେ ଦେବତା ଓ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କର ବିବରଣା କରନ୍ତି।
ନୈମିତ୍ତିକଃ ପ୍ରାକୃତିକସ୍ତଥୈଵାତ୍ଯଂତିକଃ ସ୍ମୃତଃ। ତ୍ରିଵିଧଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ କଲ୍ପିତଃ ପ୍ରତିସଂଚରଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ତିନି ପ୍ରକାରର ବିନାଶ—ନୈମିତ୍ତିକ, ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତିକ—ବିବରଣା ହୋଇଛି।
ଅନାଵୃଷ୍ଟିର୍ଭାସ୍କରାଚ୍ଚ ଘୋରଃ ସଂଵର୍ତ୍ତକାନଲଃ। ମେଘାଶ୍ଚୈକାର୍ଣଵା ଯେ ତୁ ତଥା ରାତ୍ରିର୍ମହାତ୍ମନଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଷା ନ ହେବା, ଭୟଙ୍କର ସଂବର୍ତ୍ତକ ଅଗ୍ନି, ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ରକୁ ଭରିଦେଇଥିବା ମେଘ ଓ ମହାନିଶା ବିବରଣା ହୋଇଛି।
ସଂଧ୍ଯାଲକ୍ଷଣମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ତଥା ବ୍ରାହ୍ମଂ ଵିଶେଷତଃ। ଭୂତାନାଂ ଚାପି ଲୋକାନାଂ ସପ୍ତାନାମନୁଵର୍ଣନମ୍
ସଂଧ୍ୟାର ଲକ୍ଷଣ, ବିଶେଷ ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମାର ଅବଧି ଓ ସପ୍ତ ଲୋକର ବିବରଣା ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ସଂକୀର୍ତ୍ଯଂ ତେ ମଯା ଚାତ୍ର ପାପାନାଂ ରୌରଵାଦଯଃ। ସର୍ଵେଷାମେଵ ସତ୍ଵାନାଂ ପରିଣାମଵିନିର୍ଣଯଃ
ଏଠାରେ ମୁଁ ପାପୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରୌରବ ଆଦି ନରକମାନଙ୍କ ବିବରଣା ଦେଇଛି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପରିଣାମ ନିଷ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରତିସର୍ଗଶ୍ଚ ସର୍ଵସଂହାରଵର୍ଣନମ୍। କଲ୍ପେକଲ୍ପେ ଚ ଭୂତାନାଂ ମହତାମପି ସଂକ୍ଷଯଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି ଓ ସମସ୍ତ ବିନାଶର ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।
ସୁସଂଖ୍ଯାଯ ଚ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ଵୈ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚାପ୍ଯନିତ୍ଯତାମ୍। ଦୌରାତ୍ମ୍ଯଂ ଚୈଵ ଭୋଗାନାଂ ସଂସାରସ୍ଯ ଚ କଷ୍ଟତାମ୍
ଠିକ ଗଣନା ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଅନିତ୍ୟତା, ଭୋଗର ଦୁଃଖ ଓ ସଂସାରର କଷ୍ଟ ବୁଝିବା ପରେ—
ଦୁର୍ଲ୍ଲଭତ୍ଵଂ ଚ ମୋକ୍ଷସ୍ଯ ଵୈରାଗ୍ଯାଦ୍ଦୋଷଦର୍ଶନମ୍। ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସତ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣି ସଂସ୍ଥିତମ୍
ମୋକ୍ଷର ଦୁର୍ଲଭତା ଓ ବିରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଦେଖି, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟକୁ ଛାଡ଼ି, ଜଣେ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅବିଚଳ ରହନ୍ତି।
ନାନାତ୍ଵ ଦର୍ଶନାତ୍ସୁସ୍ଥସ୍ତତସ୍ତଦଭିଵର୍ତ୍ତତେ। ତତସ୍ତାପତ୍ରଯାତୀତୋ ଵିରୂପାଖ୍ଯୋ ନିରଂଜନଃ
ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖି ମନ ଦୃଢ଼ ରହେ; ପରେ ତିନି ପ୍ରକାର ତାପ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେ ବିରୂପାକ୍ଷ ନାମରେ ନିର୍ମଳ ହୁଅନ୍ତି।
ଆନଂଦଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ନ ବିଭେତି କୁତଶ୍ଚନ। ଇତି କୃତ୍ଯ ସମୁଦ୍ଦେଶଃ ପ୍ରମାଣସ୍ଯୋପଵର୍ଣିତଃ
ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ପାଇଲେ ସେ କେଉଁଠିଠାରୁ କିଛିକୁ ଭୟ କରନାହାନ୍ତି। ଏହିପରି ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ପ୍ରମାଣ ବିଷୟର ବିବରଣୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।
କୀର୍ତ୍ଯଂତେ ଜଗତୋ ଯତ୍ର ସର୍ଗପ୍ରଲଯଵିକ୍ରିଯାଃ। ପ୍ରଵୃତ୍ତିଶ୍ଚାପି ଭୂତାନାଂ ନିଵୃତ୍ତୀନାଂ ଫଲାନି ଚ
ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଜୀବମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, ସେମାନେ ଯେମିତି ବିମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଏହାର ଫଳ ବିବର୍ଣ୍ଣନ କରାଯାଇଛି।
ପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵୋ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ଶକ୍ତେର୍ଜନ୍ମ ତଥୈଵ ଚ। ସୌଦାସାନ୍ନିଗ୍ରହସ୍ତସ୍ଯ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରକୃତେନ ଚ
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଅବତାର, ଶକ୍ତିଙ୍କ ଜନ୍ମ, ସଉଦାସଙ୍କ ଉପରେ ତାଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଉଦାସଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବା—
ପରାଶରସ୍ଯ ଚୋତ୍ପତ୍ତିରଦୃଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯାଂ ଯଥା ଵିଭୋଃ। ଜଜ୍ଞେ ପିତୄଣାଂ କନ୍ଯାଯାଂ ଵ୍ଯାସଶ୍ଚାପି ଯଥା ମୁନିଃ
ପରାଶରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଅଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେଙ୍କ ଝିଅରେ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ, ଏବଂ ମୁନି ବ୍ୟାସଙ୍କ ଯେମିତି ଜନ୍ମ ନେଲେ—
ଶୁକସ୍ଯ ଚ ଯଥା ଜନ୍ମ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ସହ ଧୀମତଃ। ପରାଶରସ୍ଯ ଵିଦ୍ଵେଷୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରକୃତୋ ଯଥା
ଧୀମାନ୍ତ ପୁତ୍ର ଶୁକଙ୍କ ଯେମିତି ଜନ୍ମ ହେଲା; ପରାଶରଙ୍କ ବିରୋଧ, ଯାହା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିଲା—
ଵସିଷ୍ଠସଂଭୃତଶ୍ଚାଗ୍ନିର୍ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଜିଘାଂସଯା। ସଂଧାନହେତୋର୍ଵିଭୁନା ଜୀର୍ଣଃ କଣ୍ଵେନ ଧୀମତା
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପାଦିତ ଅଗ୍ନି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ନାଶ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ; ଏବଂ ମିଳନ ସୂତ୍ରରେ ଧୀମାନ୍ତ କଣ୍ବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶାନ୍ତ ହେଲା—