ନାରଦ ଉଵାଚ- କୈଲାସଶିଖରାସୀନଂ ଦେଵଦେଵଂ ଜଗଦ୍ଗୁରୁମ୍ । ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ମହାଦେଵଂ ପର୍ଯପୃଚ୍ଛଦୁମାପ୍ରିଯମ୍
ନାରଦ କହିଲେ – କୈଳାସ ଶିଖରରେ ବସିଥିବା, ଉମାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବତା, ଜଗତ୍ର ଗୁରୁ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, ମୁଁ ପଚାରିଲି।
ପାର୍ଵତ୍ଯୁଵାଚ- ଭଗଵଂସ୍ତ୍ଵଂ ପରୋ ଦେଵଃ ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵପୂଜିତଃ । ସ ତ୍ଵମତ୍ତ୍ଯର୍ଚ୍ଯତେ ଦେଵୈରିଂଦ୍ରସୂର୍ଯାଦିକୈରପି
ପାର୍ବତୀ କହିଲେ – ଭଗବାନ୍, ଆପଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସବୁକିଛି ଜାଣନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ। ଇନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।
ଲଭଂତେଽଭିମତାଂ ସିଦ୍ଧିଂ ସର୍ଵେଽଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଵରପ୍ରଦମ୍ । ତ୍ଵଂ ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁରହିତଃ ସ୍ଵଯଂଭୂଃ ସର୍ଵଶକ୍ତିମାନ୍
ଯେଉଁମାନେ ଦାତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ସଫଳତା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଆନ୍ତି। ତୁମେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ରହିତ, ସ୍ୱୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମାଲିକ।
ସଦା ଧ୍ଯାଯସି କିଂ ସ୍ଵାମିନ୍ଦିଗ୍ଵାସା ମଦନାଂତକଃ । ତପଶ୍ଚରସି କସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ଜଟିଲୋ ଭସ୍ମଧୂସରଃ
ହେ ସ୍ୱାମୀ, ତୁମେ ସଦା କାହିଁକି ଧ୍ୟାନ କରୁଛ? ଦିଗ୍ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, କାମଦେବଙ୍କୁ ନଶ୍ୱନ କରିଥିବା, ତୁମେ ଏଭଳି ଜଟାଧାରୀ ଓ ଭସ୍ମ ଲେପିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ କାହିଁକି ତପସ୍ୟା କରୁଛ?
କିଂ ଵା ଜପସି ଦେଵେଶ ପରଂ କୌତୂହଲଂ ହି ମେ । ଅନୁଗ୍ରାହ୍ଯା ଯଦା ତେଽସ୍ମି ତତ୍ତ୍ଵଂ କଥଯ ସୁଵ୍ରତମ୍
ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାଥ, ତୁମେ କାହିଁକି ଜପ କରୁଛ? ମୋର ମନେ ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉତ୍ସୁକତା ଅଛି। ଯେହେତୁ ମୁଁ ତୁମର କୃପା ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଦୟାକରି ସତ୍ୟ କଥାଟିଏ ମୋତେ କୁହ, ହେ ଶୁଭଚରିତ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ନେଦଂ କସ୍ଯାପି କଥିତଂ ଗୋପନୀଯମିଦଂ ମମ । କିଂତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ଭଦ୍ରେ ତ୍ଵଂ ଭକ୍ତାସି ପ୍ରିଯାସି ମେ
ମହାଦେବ କହିଲେ— ଏହି ଗୁପ୍ତ କଥା କେହିଁଠି ମୁଁ କେବେ କହିନାହିଁ, ଏହା ମୋର ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ହେ ଭଦ୍ରେ, ତୁମେ ମୋର ଭକ୍ତ ଓ ପ୍ରିୟ ଥିବାରୁ, ମୁଁ ଏହା ତୁମକୁ କହିବି।
ପୁରା ସତ୍ଯଯୁଗେ ଦେଵି ଵିଶୁଦ୍ଧମତଯୋଽଖିଲାଃ । ଯଜଂତି ଵିଷ୍ଣୁମେଵୈକଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସର୍ଵେଶ୍ଵରେଶ୍ଵରମ୍
ପୁରୁଣା ସତ୍ୟଯୁଗରେ, ହେ ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ମନବଳିଆ ଲୋକେ ସମସ୍ତଙ୍କର ନାଥ ବୋଲି ଜାଣି, କେବଳ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ।
ପ୍ରଯାଂତି ପରମାମୃଦ୍ଧିମୈହିକାମୁଷ୍ମିକୀଂ ପ୍ରିଯେ । ଯାଂ ନ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଋଷଯଃ କ୍ଲେଶସଂଯୁତାଃ
ସେମାନେ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ, ହେ ପ୍ରିୟେ, ଯାହାକି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦୁଃଖଭୋଗୀ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତେ ତାଂ ଗତିଂ ପ୍ରପଦ୍ଯଂତେ ଯେ ନାମକୃତନିଶ୍ଚଯାଃ । ମନ୍ମୁଖାଦପି ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ଦେଵା ଵିଷ୍ଣୁବହିର୍ମୁଖାଃ
ଯେଉଁମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ନାମସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସେହି ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ମୋ ମୁଖରୁ ଶୁଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କିଛି ଦେବତା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅନଦେଖା କରିଦିଅନ୍ତି।
ଵେଦୈଃ ପୁରାଣୈଃ ସିଦ୍ଧାଂତୈର୍ଭିନ୍ନୈର୍ଵିଭ୍ରାଂତଚେତସଃ । ନିଶ୍ଚଯଂ ନାଧିଗଚ୍ଛଂତି କିଂ ତତ୍ଵଂ କିଂ ପରଂ ପଦମ୍
ବେଦ, ପୁରାଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ ମତରେ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ସେମାନେ କେଉଁଠି ସତ୍ୟ କି, କେଉଁଠି ପରମ ପଦ ଅଟୁଟ ନିଶ୍ଚୟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ତୁଲାପୁରୁଷଦାନାଦ୍ଯୈରଶ୍ଵମେଧାଦିଭିର୍ମଖୈଃ । ଵାରାଣସୀପ୍ରଯାଗାଦି ତୀର୍ଥସ୍ନାନାଦିଭିଃ ପ୍ରିଯେ
ତୁଳାପୁରୁଷ ଦାନ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଓ ବାରାଣସୀ, ପ୍ରୟାଗ ଇତ୍ୟାଦି ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା, ହେ ପ୍ରିୟେ,
ଗଯାଶ୍ରାଦ୍ଧାଦିଭିଃ ପିତ୍ର୍ଯୈର୍ଵେଦପାଠାଦିଭିର୍ଜପୈଃ । ତପୋଭିରୁଗ୍ରୈର୍ନିଯମୈର୍ଯମୈର୍ଭୂତଦଯାଦିଭିଃ
ଗୟାରେ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ, ବେଦ ପାଠ, କଠିନ ତପସ୍ୟା, ନିୟମ, ଯମ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟା ଦ୍ୱାରା,
ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷଣୈଃ ସେଵ୍ଯୈର୍ଧର୍ମୈର୍ଵର୍ଣାଶ୍ରମାନ୍ଵିତୈଃ । ଜ୍ଞାନଧ୍ଯାନାଦିଭିଃ ସମ୍ଯକ୍ଚରିତୈର୍ଜନ୍ମକୋଟିଭିଃ
ଗୁରୁଙ୍କ ସେବା, ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଶୁଭ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଜନ୍ମ ଧରି,
ନ ଯାଂତି ତତ୍ପରଂ ଶ୍ରେଯୋ ଵିଷ୍ଣୁଂ ସର୍ଵେଶ୍ଵରେଶ୍ଵରମ୍ । ସର୍ଵଭାଵୈଃ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ପୁରାଣପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍
ସେମାନେ ସେହି ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା—ସମସ୍ତଙ୍କର ନାଥ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ—ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯଦି ସମସ୍ତ ଭାବରେ ପୁରୁଣା ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ଶରଣ ନ ନେଇଥାନ୍ତି।
ଅନନ୍ଯଗତଯୋ ମର୍ତ୍ଯା ଭୋଗିନୋଽପି ପରଂତପେ । ଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯରହିତା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯାଦିଵର୍ଜିତାଃ
ଯେମିତି ମଣିଷମାନେ ଅନ୍ୟ କାହାରେ ମନ ନ ଦେଇ, କେବଳ ତାଙ୍କୁ ଭଜନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୋଗୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦିଓ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ନାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ନିୟମ ରହିତ,
ସର୍ଵଧର୍ମୋଜ୍ଝିତା ଵିଷ୍ଣୋର୍ନାମମାତ୍ରୈକଜଲ୍ପିନଃ । ସୁଖେନ ଯାଂ ଗତିଂ ଯାଂତି ନ ତାଂ ସର୍ଵେଽପି ଧାର୍ମିକାଃ
ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି, କେବଳ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସେମାନେ ସହଜରେ ଯେଉଁ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେହି ପଦକୁ ସମସ୍ତ ଧାର୍ମିକ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ସ୍ମର୍ତ୍ତଵ୍ଯଃ ସତତଂ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵିସ୍ମର୍ତଵ୍ଯୋ ନ ଜାତୁଚିତ୍ । ସର୍ଵେ ଵିଧିନିଷେଧାଃ ସ୍ଯୁରେତସ୍ଯୈଵ ଵିଧିଂ କରାଃ 6.71.
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସଦା ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ, କେବେ ମଧ୍ୟ ଭୁଲିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତ ନିୟମ ଓ ନିଷେଧ ଏହି ଏକ ନିୟମକୁ ସେବା କରିବା ପାଇଁ ଅଟୁଟ ରହିବା ଉଚିତ।
କିଂତୁ ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋ ଦେଵା ଋଷଯଶ୍ଚ ନିରଂହସଃ । ନିର୍ଭଯଂ ଵିଷ୍ଣୁନାମ୍ନୈଵ ଯଥେଷ୍ଟଂ ପଦମାଗତାଃ
କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ନିର୍ମଳ ଋଷିମାନେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମ ମାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭୟ ଛାଡ଼ି, ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଅଲବ୍ଧ୍ଵା ଚାତ୍ମନଃ ପୂଜାଂ ସମ୍ଯଗାରାଧିତୋ ହରିଃ । ମଯାସ୍ମାଦପି ଚ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଵାଂଚ୍ଛତାହଂ କୃତାତ୍ମନା
ନିଜ ପୂଜା ଠିକ୍ ଭାବେ ନ ପାଇ, ମୁଁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପୂଜା କଲି ମଧ୍ୟ, ହରି ନିଜ ଆତ୍ମସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି ଆଶା କରିଥିଲେ।
ତତଃ ସାକ୍ଷାଜ୍ଜଗନ୍ନାଥ ପ୍ରସନ୍ନୋ ଭକ୍ତଵତ୍ସଲଃ । ଅଂଶାଂଶେନାତ୍ମନୈଵୈତାନ୍ପୂଜଯାମାସ କେଶଵଃ
ତାପରେ, ଜଗନ୍ନାଥ ନିଜେ ଭକ୍ତପ୍ରିୟ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ନିଜ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।
ଦେଵାନ୍ପିତୄନ୍ଦ୍ଵିଜାନ୍ହଵ୍ଯକଵ୍ଯାଦ୍ଯୈଃ କରୁଣାମଯଃ । ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ପୂଜ୍ଯଂତେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସଚରାଚରେ
ଦେବତା, ପିତୃଗଣ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ହବ୍ୟ କବ୍ୟ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଯିଏ କରୁଣାମୟ, ସେଇ ସମୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ସୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମାଦଯଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରସାଦାଚ୍ଛାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ଵନଃ । ମାଂ ଚୋଵାଚ ଯଥା ମତ୍ତଃ ପୂଜ୍ଯଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଭଵିଷ୍ଯସି
ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ, ଶାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ୱୀଙ୍କର କୃପାରେ, ମୋତେ କହିଲେ— 'ମୋ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପୂଜ୍ୟ ଓ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ହେବେ।'
ତ୍ଵାମାରାଧ୍ଯ ତଥା ଶଂଭୋ ଗୃହୀଷ୍ଯାମି ଵରଂ ସଦା । ଦ୍ଵାପରାଦୌ ଯୁଗେ ଭୂତ୍ଵା କଲଯା ମାନୁଷାଦିଷୁ
ହେ ଶମ୍ଭୁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯେପରି ଭକ୍ତି କରିଛି, ସେପରି ମୁଁ ସଦା ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇବି; ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ମୁଁ ମୋର ଅଂଶରେ ମାନବ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେବି।
ସ୍ଵାଗମୈଃ କଲ୍ପିତୈସ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଜନାନ୍ମଦ୍ଵିମୁଖାନ୍କୁରୁ । ମାଂ ଚ ଗୋପଯ ଯେନ ସ୍ଯାତ୍ସୃଷ୍ଟିରେଷୋତ୍ତରୋତ୍ତରା
ତୁମେ ତୁମର ନିଜ ଶାସ୍ତ୍ର ରଚନା କରି ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ମୋଠାରୁ ଦୂରେଇଦିଅ; ମୋତେ ଲୁଚାଇଦିଅ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ ଚାଲିପାରିବ।
ଏଷ ମୋହଂ ସୃଜାମ୍ଯାଶୁ ଯୋଜନାନ୍ମୋହଯିଷ୍ଯତି । ତ୍ଵଂ ଚ ରୁଦ୍ର ମହାବାହୋ ମୋହଶାସ୍ତ୍ରାଣି କାରଯ
ମୁଁ ଏହି ମୋହ ତୁରନ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରିବି, ଯାହା ଜନମାନେଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରିଦେବ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ହେ ରୁଦ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମୋହ ଶାସ୍ତ୍ର ରଚନା କର।
ଅତଥ୍ଯାନି ଵିତଥ୍ଯାନି ଦର୍ଶଯସ୍ଵ ମହାଭୁଜ । ପ୍ରକାଶଂ କୁରୁ ଚାତ୍ମାନମପ୍ରକାଶଂ ଚ ମାଂ କୁରୁ
ହେ ମହାବାହୁ, ତୁମେ ଅସତ୍ୟ ଓ ମିଥ୍ୟା ଦେଖାଅ; ନିଜକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କର, ମୋତେ ଲୁଚାଇଦିଅ।
ତତସ୍ତଂ ପ୍ରଣିପତ୍ଯାହମଵୋଚଂ ପରମେଶ୍ଵରମ୍ । ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ସହସ୍ରସ୍ଯ ପାପଂ ଶାମ୍ଯେତ୍କଥଂଚନ
ତାପରେ, ମୁଁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ପଚାରିଲି: 'ହଜାର ଟିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ କିପରି ଶାନ୍ତ ହେବ?'
ନ ପୁନସ୍ତ୍ଵଦଵିଜ୍ଞାନଂ କଲ୍ପକୋଟିଶତୈରପି । ତସ୍ମାନ୍ମଯା କୃତା ସ୍ପର୍ଦ୍ଧା ପଵିତ୍ରଃ ସ୍ଯାଂ କଥଂ ହରେ
ତୁମ ପ୍ରତି ଅଜ୍ଞାନ କେବେ ମଧ୍ୟ, ଶତ କୋଟି କଳ୍ପ ଯାଏଁ ଆସିବ ନାହିଁ; ଏହିପରି, ମୁଁ ତୁମ ସହ ସ୍ପର୍ଧା କରିଥିଲି, ଏବେ କିପରି ପବିତ୍ର ହେବି, ହେ ହରି?
ତନ୍ମେ କଥଯ ଗୋଵିଂଦ ପାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ଯଦିଚ୍ଛସି । ତତଃ ପ୍ରସନ୍ନୋ ଭଗଵାନଵୋଚତ୍ତତ୍ତ୍ଵମାତ୍ମନଃ
ମୋତେ କୁହ, ହେ ଗୋବିନ୍ଦ, କେଉଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ତୁମେ ଚାହୁଁଛ; ତାପରେ, ପ୍ରସନ୍ନ ଭଗବାନ ନିଜ ସ୍ୱରୂପର ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ।
ଯେନାହମଧିକସ୍ତସ୍ମାଦଭଵଂ ନଗନଂଦିନି । ତମେଵ ତପସା ନିତ୍ଯଂ ଭଜାମି ସ୍ତୌମି ଚିଂତଯେ
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସର୍ବୋପରି ହେଇଥିଲି, ହେ ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟା, ସେଇକୁ ମୁଁ ସଦା ତପସ୍ୟା କରି, ପୂଜା କରେ, ସ୍ତୁତି କରେ, ଚିନ୍ତା କରେ।