ପ୍ରାର୍ଥନା ଚୋପଚାରୈସ୍ତୁ ତ୍ରିରାତ୍ରନିଯମଃ ଶୁଚିଃ । ପାରଣେନ ତୁ ସଂପୂଜ୍ଯ ଜଲପାତ୍ରଂ ସମାଚରେତ୍
ପ୍ରାର୍ଥନା ଏବଂ ଉପଚାର ସହିତ, ତିନି ରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ରତା ରଖି, ପାରଣ କରି ଜଳପାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଫଲପୁଷ୍ପୈସ୍ତଥା ଵିଦ୍ଵନ୍ସ୍ତ୍ରୀଭିର୍ବାଲୈର୍ନରୈରପି । ଗୀତଵାଦିତ୍ରସହିତୈର୍ନଦୀ କୁଂଭ ପରିପ୍ଲୁତୈଃ
ଫଳ ଓ ଫୁଲ ସହିତ, ଜ୍ଞାନୀ, ଜଣେ ନାରୀ, ଶିଶୁ ଓ ପୁରୁଷମାନେ, ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ, ନଦୀର ଜଳଭରା କୁମ୍ଭ ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଜଲେଜଲେ ସମାସ୍ଥାପ୍ଯ ଫଲପୁଷ୍ପୈଃ ପ୍ରପୂଜଯେତ୍ । ଧାନ୍ଯୈର୍ନାନାଵିଧୈଶ୍ଚୈଵ ଜଲପ୍ରକ୍ଷେପଣୈରପି
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଳାଶୟରେ, ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଧାନ୍ୟ ଏବଂ ଜଳ ଢାଲି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ହାସ୍ଯୈର୍ଗୀତୈଶ୍ଚ ନୃତ୍ଯୈଶ୍ଚ ଗୃହମାଗତ୍ଯ ଯତ୍ନତଃ । ସପ୍ତଧାନ୍ଯୈଃ ପୂରିତାନି ଵଂଶପାତ୍ରାଣି ପୂଜଯେତ୍
ହସି, ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ ସହିତ, ଘରକୁ ଯଥାଯଥ୍ନରେ ଆସି, ସାତ ପ୍ରକାର ଧାନ୍ୟରେ ଭରା ବାଁସର ପାତ୍ରକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ସପ୍ତ ଵା ପଂଚ ଵା ତ୍ରୀଣି ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରପୂରଯେତ୍ । ତ୍ରିରାତ୍ରଂ ଚ ନଦୀତୋଯଂ ନ ପିବେଦ୍ଧିତମୁଲ୍ଲସନ୍
ସାତ କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ତିନିଟି, ଯେତେ ସମ୍ଭବ, ପାତ୍ର ଭରିବା ଉଚିତ। ତିନି ରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନଦୀର ଜଳ ପିବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ପାରଣେ ତୁ ହଵିଷ୍ଯାନ୍ନଂ ହୃତଂ ଵା ହ୍ଯନ୍ଯଥା ଭଵେତ୍ । କୃତେ ସ୍ନାନାର୍ଚନେ ଚୈଵ ନୋପଯୋଜ୍ଯଂ ନଦୀଜଲମ୍
ପାରଣ ସମୟରେ ହବିଷ୍ୟ ଭୋଜନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ ଭୋଜନ ଖାଇପାରିବେ। ସ୍ନାନ ଓ ପୂଜା ପରେ ନଦୀର ଜଳ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଶୁଚ୍ଯନ୍ନାନି ଚ ଭୋଜ୍ଯାନି ଦାପଯତ୍ତ୍ରିତଯଂ ତଥା । ସପ୍ତୈଵ ଵଂଶପାତ୍ରାଣି ସପ୍ତ ଵୈ ମଣିକାସ୍ତଥା
ପବିତ୍ର ଭୋଜ୍ୟ ଦେଇବା ଉଚିତ, ତଥା ତିନି କିମ୍ବା ସାତ ବାଁସର ପାତ୍ର ଏବଂ ସାତଟି ମଣି ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
ହଵିଷ୍ଯାନ୍ନଂ ଚ ଭୁଂଜୀତ କଟ୍ଵମ୍ଲମଧୁଵର୍ଜିତମ୍ । ମାଷାନ୍ନଂ ଚ ଶିଲାପିଷ୍ଟଂ ଯତ୍ନେନ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍
ହବିଷ୍ୟ ଭୋଜନ ଖାଇବା ଉଚିତ, କଟୁ, ତିକ୍ତ, ମଝା ଓ ମଧୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ପାଥରେ ପିସା କଳା ଡାଲର ଭୋଜନ ସାବଧାନରେ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।
ଏଵଂ ଵର୍ଷତ୍ରଯଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଵ୍ରତମେତଦ୍ଦିଵଜୋତ୍ତମ । ଵର୍ଷତ୍ରଯେ ସମାପ୍ଯୈଵଂ ତସ୍ଯୋଦ୍ଯାପନମାଚରେତ୍
ଏହିପରି ତିନି ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ତିନି ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ତାହାର ଉଦ୍ୟାପନ କରିବା ଉଚିତ।
କୃଷ୍ଣାଂ ଗାଂ କୃଷ୍ଣଵସ୍ତ୍ରାଂ ଚ ତିଲାନ୍ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚ ନାରଦ । ଦଂପତୀ ପରିଦାପ୍ଯୈଵଂ ସୁଵର୍ଣଂ ଚାପି ଶକ୍ତିତଃ
କୃଷ୍ଣା ଗାଈ, କଳା ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ ତିଳ ଦେବା ଉଚିତ, ନାରଦ। ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଇ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ସୁନା ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
ହୈମଂ ଚ ଵରୁଣଂ କୁର୍ଯାନ୍ନଦୀରୂପେଣ ନାରଦ । ମଂଡଲଂ ଵାରୁଣଂ ଚୈଵ ସର୍ଵତୋଭଦ୍ରମେଵ ଚ
ସୁନାରେ ବରୁଣଙ୍କୁ ନଦୀର ଆକୃତିରେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ, ନାରଦ। ବରୁଣ ମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶୁଭ ହେଉଥିବା ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
କୁଂଭଂ ତତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ସୋପହାରଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ସଂପୂଜ୍ଯ ଵିଧିଵଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ତତୋ ଵିପ୍ରାଯ ଦାପଯେତ୍
ସେଠାରେ ଉପହାର ସହିତ କୁମ୍ଭ ସ୍ଥାପନ କରି, ନିୟମ ଏବଂ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରି, ପରେ ଏହାକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଭୋଜଯେଚ୍ଛକ୍ତ୍ଯା ଯଥାଵିତ୍ତାନୁସାରତଃ । ଗୁରଵେର୍ଚିତଶୀଲାଯ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରରତାଯ ଚ
ଯେଉଁଠିକି ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ସମ୍ପତି ଅନୁଯାୟୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖୁସିରେ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ବିଶେଷକରି, ଯେଉଁମାନେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରଧାନ।
ଏଵଂ କୃତେ ତଦା ଵିଦ୍ଵନ୍ପରିପୂର୍ଣଂ ଵ୍ରତଂ ଭଵେତ୍ । ସୌଭାଗ୍ଯସୁଖସଂପତ୍ତିଃ ସଂତତିଶ୍ଚାକ୍ଷଯା ଭଵେତ୍
ଏପରି ଭାବରେ କରିଲେ, ହେ ପଣ୍ଡିତ, ସେଇ ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ। ଏଥିରୁ ସୌଭାଗ୍ୟ, ସୁଖ, ସମୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଅବିରତ ସନ୍ତାନ ମିଳିଥାଏ।
ନ ଦୁର୍ଗତିମଵାପ୍ନୋତି ଚିରଂ ସ୍ଵର୍ଗେ ମହୀଯତେ । ଦେଵପତ୍ନୀଭିରାଚୀର୍ଣମୃଷିପତ୍ନୀଭିରେଵ ଚ
ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ କେବେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିବାକୁ ପଡ଼େନି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ପାଏ। ଦେବୀମାନଙ୍କର ଓ ଋଷିମାନଙ୍କର ଜଣେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରିଥିଲେ।
ନାଗସିଦ୍ଧାଂଗନାଭିଶ୍ଚ ଵ୍ରତମେତତ୍ପୁରା କୃତମ୍ । ନଦୀତ୍ରିରାତ୍ରମତୁଲଂ କିମନ୍ଯଚ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି । ସୌଭାଗ୍ଯଂ ସଂତତିଂ ଚୈଵ ନିଶ୍ଚଯଂ ପ୍ରାପ୍ନୁତେ ସଦା
ନାଗ ଓ ସିଦ୍ଧ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ। ଏହା ଅପୂର୍ବ ତିନିରାତି ନଦୀ ବ୍ରତ। ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ଏହା କଲେ ସଦା ସୌଭାଗ୍ୟ, ସନ୍ତାନ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ମିଳେ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାପତିନାରଦସଂଵାଦେ ନଦୀତ୍ରିରାତ୍ରଵ୍ରତଂ ନାମ ସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ, ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକର ଏହି ସଂହିତାରେ, ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ, 'ନଦୀତ୍ରିରାତ୍ର ବ୍ରତ' ନାମକ ସପ୍ତତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠି ସମାପ୍ତ।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ - ସୂତ ଜୀଵ ଚିରଂ ସାଧୋ ତ୍ଵଯାତିକରୁଣାତ୍ମନା । ସଂଵାଦୋ ହ୍ଯଦ୍ଭୁତଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଯଶ୍ଚାସୀନ୍ନାରଦେଶଯୋଃ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: 'ସୂତ, ତୁମେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ହେଉ। ତୁମେ ଅତି କରୁଣାମୟ। ତୁମେ ଯେଉଁ ଅଦ୍ଭୁତ ସଂବାଦ ନାରଦ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘଟିଥିଲା, ସେଥିରେ ଆମକୁ କହିଲା।'
ଭଗଵନ୍ନାମମହିମା ନାରଦେନ ମହାତ୍ମନା । କୀଦୃକ୍ଶ୍ରୁତଃ ସମାଖ୍ଯାହି ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଶୃଣ୍ଵତାଂ ଗୁରୋ
ହେ ଭଗବାନ, ମହାତ୍ମା ନାରଦଙ୍କ ଠାରୁ ଯେଉଁ ଭାବରେ ଭଗବାନଙ୍କ ନାମର ମହିମା ଶୁଣିଥିଲେ, ତାହା ଆମେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣୁଛୁ, ଗୁରୁ, ଦୟାକରି ସେଥିରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ପୁରାଵୃତ୍ତଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ଯସ୍ମିଞ୍ଛ୍ରୁତେ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ କୃଷ୍ଣେ ଭକ୍ତିର୍ଵିଵର୍ଦ୍ଧତେ
ସୂତ କହିଲେ: 'ହେ ମୁନିମାନେ, ସମସ୍ତେ ଶୁଣ, ମୁଁ ପୁରୁଣା ଘଟଣା କହୁଛି। ଏହା ଶୁଣିଲେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ବଢ଼ିଯାଏ।'
ଏକଦା ନାରଦୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ପିତରଂ ସୁସମାହିତଃ । ଜଗାମ ମେରୁଶିଖରଂ ସିଦ୍ଧଚାରଣସେଵିତମ୍
ଏକଥର, ନାରଦ ମନ ଏକାଗ୍ର କରି, ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ବସିଥାନ୍ତି।
ତତ୍ର ଦେଵଂ ସମାସୀନଂ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଜଗତାଂ ପତିମ୍ । ନମସ୍କୃତ୍ଯାବ୍ରଵୀଦ୍ଵିପ୍ରା ନାରଦୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ସେଠାରେ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ନାୟକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବସିଥିବା ଦେଖି, ନାରଦ ମୁଣି ସମ୍ମାନ କରି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ନାମ୍ନୋଽସ୍ଯ ଯାଵତୀଶକ୍ତିର୍ଵଦ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵର ପ୍ରଭୋ । କୀଦୃକ୍ତୁ ନାମମହିମା ଅଵ୍ଯଯସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ନାରଦ କହିଲେ: 'ହେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ନାମର କେତେ ଶକ୍ତି ଅଛି, ତାହା କହ। ଅବିନାଶୀ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ନାମର ସତ୍ୟ ମହିମା କଣ?'
ଯୋଽଯଂ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରଃ ସାକ୍ଷାଦଯଂ ନାରାଯଣୋ ହରିଃ । ପରମାତ୍ମା ହୃଷୀକେଶଃ ସର୍ଵଜୀଵେଷୁ ସଂଗତଃ
ଏହି ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ନିଜେ ନାରାୟଣ, ହରି, ପରମାତ୍ମା, ହୃଷୀକେଶ। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ।
ମାଯାଵିମୋହିତାଃ ସର୍ଵେ ଭଗଵଂତମଧୋକ୍ଷଜମ୍ । ନୈଵ ଜାନଂତ୍ଯସାରେଽସ୍ମିନ୍ନରା ମୂଢାଃ କଲୌ ଯୁଗେ
ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ସମସ୍ତେ ଏହି ଅସାର କଳିଯୁଗରେ ଭଗବାନ ଅଧୋକ୍ଷଜଙ୍କୁ ଜାଣିପାରୁନାହାନ୍ତି; ଲୋକମାନେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ- ଅସ୍ମିନ୍କଲୌ ଵିଶେଷେଣ ନାମୋଚ୍ଚାରଣପୂର୍ଵକମ୍ । ଭକ୍ତିଃ କାର୍ଯା ଯଥା ଵତ୍ସ ତଥା ତ୍ଵଂ ଶ୍ରୋତୁମର୍ହସି
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: 'ଏହି କଳିଯୁଗରେ ବିଶେଷକରି, ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଭକ୍ତି କରିବା ଉଚିତ। କିପରି କରିବା, ମୁଁ ତୋତେ କହୁଛି, ଶୁଣ।'
ଦୃଷ୍ଟଂ ପରେଷାଂ ପାପାନାମନୁକ୍ତାନାଂ ଵିଶୋଧନମ୍ । ଵିଷ୍ଣୋର୍ଜିଷ୍ଣୋଃ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସ୍ମରଣଂ ପାପନାଶନମ୍
ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଅଘ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଇନଥିବା ଅଘ ହେଉ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସ୍ମରଣ କଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦୂର କରିଦେଇଥାଏ।
ମିଥ୍ଯା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତତଃ ସର୍ଵଂ ହରେର୍ନାମପଠନ୍ଜପନ୍ । ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଯାତି ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରଂପଦମ୍
ସମସ୍ତ କିଛି ମିଥ୍ୟା ବୋଲି ଜାଣି, ଯିଏ ହରିଙ୍କ ନାମ ପଢ଼େ ଓ ଜପ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଅଘରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦକୁ ପହଞ୍ଚେ।
ଯେ ଵଦଂତି ନରା ନିତ୍ଯଂ ହରିରିତ୍ଯକ୍ଷରଦ୍ଵଯମ୍ । ତସ୍ଯୋଚ୍ଚାରଣମାତ୍ରେଣ ଵିମୁକ୍ତାସ୍ତେ ନ ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁ ଲୋକେ ସବୁବେଳେ 'ହରି' ଏହି ଦୁଇ ଅକ୍ଷର କହନ୍ତି, କେବଳ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତାନି ସର୍ଵାଣି କୃଷ୍ଣାନୁସ୍ମରଣଂ ପରମ୍ । ପ୍ରାତର୍ନିଶି ତଥା ସାଯଂ ମଧ୍ଯାହ୍ନାଦିଷୁ ସଂସ୍ମରନ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଠାରୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସ୍ମରଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପ୍ରଭାତ, ରାତି, ସାଞ୍ଜ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଇତ୍ୟାଦି ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।