ଯଥାପ୍ରାପ୍ତଂ ନଦୀପୂରଂ ସ୍ତ୍ରୀଭିସ୍ତୀରଜଲସ୍ଯ ତୁ । ଅଥଵା ତଜ୍ଜଲଂ କୁଂଭେ କୃଷ୍ଣେ କୃତ୍ଵା ଗୃହଂ ନଯେତ୍
ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯେତେ ପାରିବେ, ତେତେ ନଦୀପାରରୁ ପାଣି ଆଣିବେ। କିମ୍ବା ସେହି ପାଣି କଳା ଘଡ଼ାରେ ରଖି ଘରକୁ ନେବେ।
ପ୍ରାତଃସ୍ନାଯୀ ତଥା ନଦ୍ଯାଂ ଗତ୍ଵା ଅଭ୍ଯର୍ଚଯେତ୍ସୁଧୀଃ । ତ୍ରିରାତ୍ରସ୍ଯୋପଵାସସ୍ଯ ଯଥାଶକ୍ତୋ ଭଵେଦ୍ଦିଵଜ
ପ୍ରଭାତରେ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ପୁଣି ସେଠାକୁ ଯାଇ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ପୂଜା କରିବେ। ତିନି ରାତିର ଉପବାସ ଯେତେ ସମ୍ଭବ, ସେପରି ରହିବା ଉଚିତ।
ଅଶକ୍ତଶ୍ଚୈକଭକ୍ତେନ କୁର୍ଯାଚ୍ଚୈଵାପ୍ଯୁପୋଷଣମ୍ । ଦୀପଂ ଦଦ୍ଯାଦଵିଛିନ୍ନଂ ପ୍ରାତଃସାଯଂ ଚ ପୂଜନମ୍
ଯଦି କେହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପବାସ ନ ପାରିବେ, ତେବେ ଏକବେଳ ଭୋଜନ କରି ଉପବାସ ରହିବେ। ଦୀପ ଅବିରତ ଜଳାଇବେ ଏବଂ ପ୍ରଭାତ ଓ ସାନ୍ଧ୍ୟାରେ ପୂଜା କରିବେ।
ମହାନଦୀଂ ସମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ନାମ୍ନା ଚ ଵରୁଣଂ ତଥା । ଜଲମୂଲେ ତୁ ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ କେଶଵଂ ଜଲଶାଯିନମ୍
ମହାନଦୀର ନାମ ଓ ବରୁଣଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପାଣି ତଳେ କେଶବଙ୍କୁ, ଯିଏ ପାଣି ଉପରେ ଶୁଏ, ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
ନମୋ ଦେଵ୍ଯୈ ଚ ଗଂଗେତି ଗୌତମୀତି ନଦୀତି ଚ । ସିଂଧୋ ଚୈଵ ଚ କାଵେରି ସରସ୍ଵତି ନମୋଽସ୍ତୁ ତେ
ଦେବୀଙ୍କୁ, ଗଙ୍ଗାକୁ, ଗୌତମୀକୁ, ନଦୀକୁ, ସିନ୍ଧୁକୁ, କାବେରୀକୁ ଏବଂ ସରସ୍ୱତୀକୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ତାପୀ ପଯୋଷ୍ଣୀ ପୂର୍ଣେତି ମହେଂଦ୍ରସୁଖଦେତି ଚ । କାଶ୍ଯପୀ ଗଂଡକୀ ଚୈଵ ସିଂଧୁନଦ୍ଯୈ ନମୋନମଃ
ତାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ, ପୂର୍ଣ୍ଣା, ମହେନ୍ଦ୍ରସୁଖଦା, କାଶ୍ୟପୀ, ଗଣ୍ଡକୀ ଏବଂ ସିନ୍ଧୁ ନଦୀକୁ ପୁନିପୁନି ନମସ୍କାର।
ଵରୁଣାଯ ନମସ୍ତେଽସ୍ତୁ ଜଲଵାସହରିପ୍ରିଯ । ଯାଦୋନାଥ ରସେଶାନ କଲ୍ଯାଣଂ ଦେହି ମେ ସଦା
ଜଳରେ ବସିଥିବା, ହରିଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବରୁଣଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର। ଜଳଚର ପ୍ରଭୁ, ସମୁଦ୍ରର ନାଥ, ସଦା ମୋତେ ମଙ୍ଗଳ ଦିଅ।
ଗୃହାଣାର୍ଘଂ ମଯା ଦତ୍ତଂ ଦେହି ମେ ଵାଂଛିତଂ ଫଲମ୍ । କୂଷ୍ମାଂଡୈର୍ନାଲିକେରୈଶ୍ଚ ଫଲୈଃ କାଲୋଦ୍ଭଵୈଃ ଶୁଭୈଃ
ମୁଁ ଯେଉଁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇଛି, ତାହା ଗ୍ରହଣ କର। କୁଷ୍ମାଣ୍ଡ, ନାଳିକେଳ ଏବଂ ସମୟରେ ମିଳୁଥିବା ଶୁଭ ଫଳ ସହିତ ମୋତେ ଆଶା କରିଥିବା ଫଳ ଦିଅ।
ନୈଵେଦ୍ଯଂ ଘୃତପକ୍ଵଂ ତୁ ସରିତଃ ସଂପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍ । ନମସ୍ତେ କେଶଵାନଂତ ଜଲଶାଯିନ୍ନମୋଽସ୍ତୁ ତେ
ନଦୀମାନେ ପାଇଁ ଘିଅରେ ରନ୍ଧା ଭୋଜନ ନୈବେଦ୍ୟ ଭାବେ ଦେବା ଉଚିତ। କେଶବ, ଅନନ୍ତ, ଜଳଶାୟୀଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ପରିପାଲଯ ମାମୀଶ ଗୋଵିଂଦଵରଦୋ ଭଵ । ଏଵଂ ପୂଜା ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ଯଥାକାଲଂ କ୍ରମେଣ ତୁ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, ଗୋବିନ୍ଦ, ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉଥିବା ହେଉ। ଏହି ପୂଜା ଯଥାସମୟରେ ଏବଂ ନିୟମରେ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରାର୍ଥନା ଚୋପଚାରୈସ୍ତୁ ତ୍ରିରାତ୍ରନିଯମଃ ଶୁଚିଃ । ପାରଣେନ ତୁ ସଂପୂଜ୍ଯ ଜଲପାତ୍ରଂ ସମାଚରେତ୍
ପ୍ରାର୍ଥନା ଏବଂ ଉପଚାର ସହିତ, ତିନି ରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ରତା ରଖି, ପାରଣ କରି ଜଳପାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଫଲପୁଷ୍ପୈସ୍ତଥା ଵିଦ୍ଵନ୍ସ୍ତ୍ରୀଭିର୍ବାଲୈର୍ନରୈରପି । ଗୀତଵାଦିତ୍ରସହିତୈର୍ନଦୀ କୁଂଭ ପରିପ୍ଲୁତୈଃ
ଫଳ ଓ ଫୁଲ ସହିତ, ଜ୍ଞାନୀ, ଜଣେ ନାରୀ, ଶିଶୁ ଓ ପୁରୁଷମାନେ, ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ, ନଦୀର ଜଳଭରା କୁମ୍ଭ ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଜଲେଜଲେ ସମାସ୍ଥାପ୍ଯ ଫଲପୁଷ୍ପୈଃ ପ୍ରପୂଜଯେତ୍ । ଧାନ୍ଯୈର୍ନାନାଵିଧୈଶ୍ଚୈଵ ଜଲପ୍ରକ୍ଷେପଣୈରପି
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଳାଶୟରେ, ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଧାନ୍ୟ ଏବଂ ଜଳ ଢାଲି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ହାସ୍ଯୈର୍ଗୀତୈଶ୍ଚ ନୃତ୍ଯୈଶ୍ଚ ଗୃହମାଗତ୍ଯ ଯତ୍ନତଃ । ସପ୍ତଧାନ୍ଯୈଃ ପୂରିତାନି ଵଂଶପାତ୍ରାଣି ପୂଜଯେତ୍
ହସି, ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ ସହିତ, ଘରକୁ ଯଥାଯଥ୍ନରେ ଆସି, ସାତ ପ୍ରକାର ଧାନ୍ୟରେ ଭରା ବାଁସର ପାତ୍ରକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ସପ୍ତ ଵା ପଂଚ ଵା ତ୍ରୀଣି ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରପୂରଯେତ୍ । ତ୍ରିରାତ୍ରଂ ଚ ନଦୀତୋଯଂ ନ ପିବେଦ୍ଧିତମୁଲ୍ଲସନ୍
ସାତ କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ତିନିଟି, ଯେତେ ସମ୍ଭବ, ପାତ୍ର ଭରିବା ଉଚିତ। ତିନି ରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନଦୀର ଜଳ ପିବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ପାରଣେ ତୁ ହଵିଷ୍ଯାନ୍ନଂ ହୃତଂ ଵା ହ୍ଯନ୍ଯଥା ଭଵେତ୍ । କୃତେ ସ୍ନାନାର୍ଚନେ ଚୈଵ ନୋପଯୋଜ୍ଯଂ ନଦୀଜଲମ୍
ପାରଣ ସମୟରେ ହବିଷ୍ୟ ଭୋଜନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ ଭୋଜନ ଖାଇପାରିବେ। ସ୍ନାନ ଓ ପୂଜା ପରେ ନଦୀର ଜଳ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଶୁଚ୍ଯନ୍ନାନି ଚ ଭୋଜ୍ଯାନି ଦାପଯତ୍ତ୍ରିତଯଂ ତଥା । ସପ୍ତୈଵ ଵଂଶପାତ୍ରାଣି ସପ୍ତ ଵୈ ମଣିକାସ୍ତଥା
ପବିତ୍ର ଭୋଜ୍ୟ ଦେଇବା ଉଚିତ, ତଥା ତିନି କିମ୍ବା ସାତ ବାଁସର ପାତ୍ର ଏବଂ ସାତଟି ମଣି ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
ହଵିଷ୍ଯାନ୍ନଂ ଚ ଭୁଂଜୀତ କଟ୍ଵମ୍ଲମଧୁଵର୍ଜିତମ୍ । ମାଷାନ୍ନଂ ଚ ଶିଲାପିଷ୍ଟଂ ଯତ୍ନେନ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍
ହବିଷ୍ୟ ଭୋଜନ ଖାଇବା ଉଚିତ, କଟୁ, ତିକ୍ତ, ମଝା ଓ ମଧୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ପାଥରେ ପିସା କଳା ଡାଲର ଭୋଜନ ସାବଧାନରେ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।
ଏଵଂ ଵର୍ଷତ୍ରଯଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଵ୍ରତମେତଦ୍ଦିଵଜୋତ୍ତମ । ଵର୍ଷତ୍ରଯେ ସମାପ୍ଯୈଵଂ ତସ୍ଯୋଦ୍ଯାପନମାଚରେତ୍
ଏହିପରି ତିନି ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ତିନି ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ତାହାର ଉଦ୍ୟାପନ କରିବା ଉଚିତ।
କୃଷ୍ଣାଂ ଗାଂ କୃଷ୍ଣଵସ୍ତ୍ରାଂ ଚ ତିଲାନ୍ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚ ନାରଦ । ଦଂପତୀ ପରିଦାପ୍ଯୈଵଂ ସୁଵର୍ଣଂ ଚାପି ଶକ୍ତିତଃ
କୃଷ୍ଣା ଗାଈ, କଳା ବସ୍ତ୍ର ଏବଂ ତିଳ ଦେବା ଉଚିତ, ନାରଦ। ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଇ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ସୁନା ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
ହୈମଂ ଚ ଵରୁଣଂ କୁର୍ଯାନ୍ନଦୀରୂପେଣ ନାରଦ । ମଂଡଲଂ ଵାରୁଣଂ ଚୈଵ ସର୍ଵତୋଭଦ୍ରମେଵ ଚ
ସୁନାରେ ବରୁଣଙ୍କୁ ନଦୀର ଆକୃତିରେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ, ନାରଦ। ବରୁଣ ମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶୁଭ ହେଉଥିବା ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
କୁଂଭଂ ତତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ସୋପହାରଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ସଂପୂଜ୍ଯ ଵିଧିଵଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ତତୋ ଵିପ୍ରାଯ ଦାପଯେତ୍
ସେଠାରେ ଉପହାର ସହିତ କୁମ୍ଭ ସ୍ଥାପନ କରି, ନିୟମ ଏବଂ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରି, ପରେ ଏହାକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଭୋଜଯେଚ୍ଛକ୍ତ୍ଯା ଯଥାଵିତ୍ତାନୁସାରତଃ । ଗୁରଵେର୍ଚିତଶୀଲାଯ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରରତାଯ ଚ
ଯେଉଁଠିକି ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ସମ୍ପତି ଅନୁଯାୟୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖୁସିରେ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ବିଶେଷକରି, ଯେଉଁମାନେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରଧାନ।
ଏଵଂ କୃତେ ତଦା ଵିଦ୍ଵନ୍ପରିପୂର୍ଣଂ ଵ୍ରତଂ ଭଵେତ୍ । ସୌଭାଗ୍ଯସୁଖସଂପତ୍ତିଃ ସଂତତିଶ୍ଚାକ୍ଷଯା ଭଵେତ୍
ଏପରି ଭାବରେ କରିଲେ, ହେ ପଣ୍ଡିତ, ସେଇ ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ। ଏଥିରୁ ସୌଭାଗ୍ୟ, ସୁଖ, ସମୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଅବିରତ ସନ୍ତାନ ମିଳିଥାଏ।
ନ ଦୁର୍ଗତିମଵାପ୍ନୋତି ଚିରଂ ସ୍ଵର୍ଗେ ମହୀଯତେ । ଦେଵପତ୍ନୀଭିରାଚୀର୍ଣମୃଷିପତ୍ନୀଭିରେଵ ଚ
ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ କେବେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିବାକୁ ପଡ଼େନି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ପାଏ। ଦେବୀମାନଙ୍କର ଓ ଋଷିମାନଙ୍କର ଜଣେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରିଥିଲେ।
ନାଗସିଦ୍ଧାଂଗନାଭିଶ୍ଚ ଵ୍ରତମେତତ୍ପୁରା କୃତମ୍ । ନଦୀତ୍ରିରାତ୍ରମତୁଲଂ କିମନ୍ଯଚ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି । ସୌଭାଗ୍ଯଂ ସଂତତିଂ ଚୈଵ ନିଶ୍ଚଯଂ ପ୍ରାପ୍ନୁତେ ସଦା
ନାଗ ଓ ସିଦ୍ଧ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ। ଏହା ଅପୂର୍ବ ତିନିରାତି ନଦୀ ବ୍ରତ। ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ଏହା କଲେ ସଦା ସୌଭାଗ୍ୟ, ସନ୍ତାନ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ମିଳେ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାପତିନାରଦସଂଵାଦେ ନଦୀତ୍ରିରାତ୍ରଵ୍ରତଂ ନାମ ସପ୍ତତିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ, ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକର ଏହି ସଂହିତାରେ, ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ, 'ନଦୀତ୍ରିରାତ୍ର ବ୍ରତ' ନାମକ ସପ୍ତତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠି ସମାପ୍ତ।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ - ସୂତ ଜୀଵ ଚିରଂ ସାଧୋ ତ୍ଵଯାତିକରୁଣାତ୍ମନା । ସଂଵାଦୋ ହ୍ଯଦ୍ଭୁତଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଯଶ୍ଚାସୀନ୍ନାରଦେଶଯୋଃ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: 'ସୂତ, ତୁମେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ହେଉ। ତୁମେ ଅତି କରୁଣାମୟ। ତୁମେ ଯେଉଁ ଅଦ୍ଭୁତ ସଂବାଦ ନାରଦ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘଟିଥିଲା, ସେଥିରେ ଆମକୁ କହିଲା।'
ଭଗଵନ୍ନାମମହିମା ନାରଦେନ ମହାତ୍ମନା । କୀଦୃକ୍ଶ୍ରୁତଃ ସମାଖ୍ଯାହି ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଶୃଣ୍ଵତାଂ ଗୁରୋ
ହେ ଭଗବାନ, ମହାତ୍ମା ନାରଦଙ୍କ ଠାରୁ ଯେଉଁ ଭାବରେ ଭଗବାନଙ୍କ ନାମର ମହିମା ଶୁଣିଥିଲେ, ତାହା ଆମେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣୁଛୁ, ଗୁରୁ, ଦୟାକରି ସେଥିରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ପୁରାଵୃତ୍ତଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ଯସ୍ମିଞ୍ଛ୍ରୁତେ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ କୃଷ୍ଣେ ଭକ୍ତିର୍ଵିଵର୍ଦ୍ଧତେ
ସୂତ କହିଲେ: 'ହେ ମୁନିମାନେ, ସମସ୍ତେ ଶୁଣ, ମୁଁ ପୁରୁଣା ଘଟଣା କହୁଛି। ଏହା ଶୁଣିଲେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ବଢ଼ିଯାଏ।'