ଵିମୂର୍ଚ୍ଛିକା ଗଲଗ୍ରାହ ହୃଦ୍ରୋଗୈର୍ଭୂତତସ୍କରୈଃ । ଇତ୍ଥଂ ବହୁଵିଧୈ ରୌଦ୍ରୈର୍ନାନାରୂପୈର୍ଭଯଂକରୈଃ
ଅଚେତନ ହେବା, ଗଳା ଧରିବା, ହୃଦୟ ରୋଗ, ଭୂତ ପିଶାଚ ଚୋର ଓ ଏପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭୟଙ୍କର ଆକାର ରୋଗ ଏଠି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
କପାଲଶିରୋହସ୍ତୈଶ୍ଚ ସଂଗ୍ରାମେ ନରକେ ତଥା । ରାକ୍ଷସୈର୍ଦାନଵୈର୍ଘୋରୈରୁପଵିଷ୍ଟୈଃ ପୁରଃ ସ୍ଥିତୈଃ
ଖୋପଡ଼ି, ମୁଣ୍ଡ ଓ ହାତ ନେଇ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ନରକରେ, ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ଓ ଦାନବମାନେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ବସିଥିଲେ।
ଧର୍ମାଧିକାରିଭିଶ୍ଚାତ୍ର ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତାଦି ଲେଖକୈଃ । ଵ୍ଯାଘ୍ର ସିଂହ ଵରାହୈଶ୍ଚ ଶିଖାସର୍ପୈଃ ସୁଦୁର୍ଦ୍ଧରୈଃ
ସେଠାରେ ଧର୍ମର ଅଧିକାରୀ, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ଲେଖକମାନେ, ବାଘ, ସିଂହ, ବରାହ ଓ ଭୟଙ୍କର ଚୂଡ଼ା ଅସୁର ସାପ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ଵୃଶ୍ଚିକୈର୍ଦଂଷ୍ଟ୍ରିଭିର୍ଭୂତୈଃ କୀଟକୈର୍ମତ୍କୁଣାଦିଭିଃ । ଵୃକ ଚିତ୍ରାଦି ଶୁନକୈଃ କଂକୈର୍ଗୃଧ୍ରୈଶ୍ଚ ଜଂବୁକୈଃ
ବିଛି, ବଡ଼ ଦାଁତ ଥିବା ଭୂତ, ପୋକା, ଗୋଲାପୋକା, ମେଉଁ, ଚିତ୍ର ବିଲେଇ, କୁକୁର, କାଉ, ଗୃଧ୍ର ଓ ଶିଆଳ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ତସ୍କରୈର୍ଭୂତଦାରିଦ୍ରୈର୍ମାରିଭିର୍ଡାକିନୀଗ୍ରହୈଃ । ମୁକ୍ତକେଶୈଃ ଶ୍ଵାସକାସୈର୍ଭ୍ରୁକୁଟୀ କୁଟିଲାନନୈଃ
ଚୋର, ଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଦରିଦ୍ରତା, ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ, ଡାକିନୀ, ଖୋଲା କେଶ ଥିବା, ଶ୍ୱାସ କାଶ ଭୋଗୁଥିବା, ଭୃକୁଟି ଚିଢ଼ା ଓ ବାଙ୍କା ମୁହଁ ଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ବୃହତ୍ପ୍ରତାପୈର୍ନୋଭୀତୈଃ ଶାସକୈଃ ପାପକର୍ମଣାମ୍ । ଯମଃ ସଭାଯାଂ ଶୁଶୁଭେ ସେଵ୍ଯମାନଃ ପରିଗ୍ରହୈଃ
ବଡ଼ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଭୟ ନଥିବା, ପାପ କର୍ମର ଦଣ୍ଡଦାତାମାନେ ଥିଲେ, ଏବଂ ଯମ ତାଙ୍କର ସଭାରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲେ।
ଭୀମାଟଵିକଜୀଵୈଶ୍ଚ ଯଥା ଵ୍ଯାଲାଂଜନୋ ଗିରିଃ । ତତୋ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରଃ ପ୍ରାହ ସମଯଃ କିଂକରାନ୍ପ୍ରତି
ଭୟଙ୍କର ଅଟବାସୀମାନେ, ପାହାଡ଼ରେ ବନ୍ୟପଶୁମାନେ ଯେପରି, ସେଠା ଥିଲେ; ତାପରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ତାଙ୍କ ଦାସମାନେ ଉପରେ କଥା କହିଲେ।
ନାମଭ୍ରାଂତୈର୍ଭଵଦ୍ଭିଶ୍ଚ ସମାନୀତଃ କଥଂ ମୁନିଃ । ଭୀମକସ୍ଯାତ୍ମଜୋ ଗ୍ରାମେ କୌଂଡିନ୍ଯେ ମୁଦ୍ଗଲାଭିଧଃ
ତୁମେ କିପରି ଏହି ମୁଦ୍ଗଳ ନାମକ ଭୀମଙ୍କ ପୁଅ, କୌଣ୍ଡିନ୍ୟ ଗ୍ରାମର ମୁନିକୁ ନାମ ଭ୍ରମ କରି ଏଠାକୁ ନେଇଆସିଲେ?
କ୍ଷୀଣାଯୁଃ କ୍ଷତ୍ରିଯଃ ସୋଽସ୍ତି ଆନେଯୋ ମୁଚ୍ଯତାମସୌ । ଶ୍ରୁତ୍ଵୈତତ୍ତେ ଗତାସ୍ତସ୍ମାଦାଯାତାଃ ପୁନରେଵ ତେ
ସେ ଜଣେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଯାହାର ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଛି; ତାକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉ ଏବଂ ଫେରାଇ ନେଉ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେମାନେ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ପୁଣି ଆସିଲେ।
ଧର୍ମରାଜଂ ପୁନଃ ପ୍ରାହୁଃ ସର୍ଵେ ତେ ଯମକିଂକରାଃ । ତତ୍ରାସ୍ମାଭିର୍ଗତୈର୍ଦେହୀ କ୍ଷୀଣାଯୁର୍ନୋପଲକ୍ଷିତଃ
ସମସ୍ତ ଯମଦୂତମାନେ ପୁଣି ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଆମେ ଯେଉଁଠି ଗଲୁ, ସେଠାରେ ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଥିବା ଜୀବକୁ ଦେଖିଲୁ ନାହିଁ।'
ଯମ ଉଵାଚ- କିଂ କାରଣମଦୃଶ୍ଯାସ୍ତେ ପ୍ରାଯେଣ ଭଵତାଂ ନରାଃ । ସୁକୃତା ଦ୍ଵାଦଶୀଯୈସ୍ତୁ ଖ୍ଯାତା ଵୈତରଣୀ ନଦୀ
ଯମ କହିଲେ: 'ତୁମେମାନେ ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି, ତାହାର କାରଣ କଣ? ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ବୈତରଣୀ ନଦୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।'
ଉଜ୍ଜଯିନ୍ଯାଂ ପ୍ରଯାଗେ ଵା ଯମୁନାଯାଂ ଚ ଯେ ମୃତାଃ । ତିଲହସ୍ତିହିରଣ୍ଯାଦି ଦତ୍ତଂ ଯୈସ୍ତୁ ଗଵାହ୍ନିକମ୍
ଉଜ୍ଜୟିନୀ, ପ୍ରୟାଗ କିମ୍ବା ଯମୁନା ତୀରେ ଯେଉଁମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ଯେଉଁମାନେ ଗୋଦିନିଆ ଦିନେ ତିଳ, ସୁନା ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନ କରିଛନ୍ତି।
ଦୂତା ଊଚୁଃ - ତଦ୍ଵ୍ରତଂ କୀଦୃଶଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ବ୍ରୂହି ସର୍ଵମଶେଷତଃ । କିଂ ତତ୍ର ଦେଵ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ପୁରୁଷୈସ୍ତଵତୋଷଦମ୍
ଦୂତମାନେ କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେଇ ବ୍ରତ କିପରି ହୁଏ, ସବୁ ଖୁଲାସା କରି କହ। ସେଠାରେ ପୁରୁଷମାନେ କଣ କଲେ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ?'
ଯେନ କୃତା ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ଵାଦଶୀ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷଜା । ଉପଵାସେ ଚ ତେନୈଵ କଥଂ ପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
'ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେଉଁପରି ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଉପବାସ ସହ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା କିପରି ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ?'
ତଦ୍ଵ୍ରତଂ କେନ ଵିଧିନା କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଚ ଯଥା ଵଦ । ସୁପ୍ରସନ୍ନେନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଦଯାଂ କୃତ୍ଵା ଦଯାନିଧେ
ସେ ପୂଜା କେମିତି କରିବା ଉଚିତ, କେଉଁ ପ୍ରକାରେ କରିବା ଦରକାର—ମୋତେ କହ। ଦୟାର ସାଗର, ଦୟା କରି ମଧୁର ଭାବେ କହ।
ଶ୍ରୀମୁଦ୍ଗଲ ଉଵାଚ- ଦୂତାନାଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଉଵାଚ ମଧୁରଂ ତଦା । ସର୍ଵଂ ଵଦାମି ଭୋ ଦୂତା ଯଥାଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍
ଶ୍ରୀମୁଦ୍ଗଳ କହିଲେ—ଦୂତମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ସମୟରେ ମଧୁର କଥା କହିଲେ—'ହେ ଦୂତମାନେ, ମୁଁ ଯେଉଁପରି ଦେଖିଛି ଏବଂ ଶୁଣିଛି, ସେ ସବୁ କଥା ତୁମକୁ କହିବି।'
ଯମ ଉଵାଚ- ମାର୍ଗଶୀର୍ଷାଦି ମାସେ ତୁ ଯା ଇମାଃ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷଜାଃ । ତାସୁ ପୂର୍ଵାସୁ ଵିଧିଵଦ୍ଦୂତା ଵୈତରଣୀଵ୍ରତମ୍
ଯମ କହିଲେ—ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଆଦି ମାସରେ, ଯେଉଁ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଦିନଗୁଡ଼ିକ ଆସେ, ସେମାନଙ୍କ ଆରମ୍ଭରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଦୂତମାନେ ବୈତରଣୀ ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରତିମାସଂ ଚ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଯାଵଦ୍ଵର୍ଷଂ ଭଵେଦ୍ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଯାଂ ତୁ କୃତ୍ଵା ତୁ ଭୋ ଦୂତା ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଏହି ବ୍ରତଟି ପ୍ରତିମାସ କରିବା ଦରକାର, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ। ହେ ଦୂତମାନେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ବ୍ରତ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଉପଵାସସ୍ଯ ନିଯମଃ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁ ତୁଷ୍ଟିଦଃ । ଅଦ୍ଯ ମେ ଦେଵଦେଵେଶ ଉପଵାସୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଉପବାସର ନିୟମ ରଖିବା ଦରକାର, ଯାହା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ଆଜି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ଉପବାସ ହେବ।
ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ପୂଜ୍ଯ ଗୋଵିଂଦଂ ଭକ୍ତିଭାଵସମନ୍ଵିତମ୍ । ସ୍ଵପ୍ନେଂଦ୍ରିଯସ୍ଯ ଵୈକଲ୍ଯାଦ୍ଭୋଜନଂ ଯଚ୍ଚ ମୈଥୁନମ୍
ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଭକ୍ତିଭାବ ସହିତ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁର୍ବଳତାରେ ଯଦି ଭୋଜନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତ୍ରୁଟି ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ କ୍ଷମା କର।
ତତ୍ସର୍ଵଂ କ୍ଷମ ମେ ଦେଵ କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ମମୋପରି । ଏଵଂ ଵୈ ନିଯମଂ କୃତ୍ଵା ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ତୀର୍ଥମାଵ୍ରଜେତ୍
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ସମସ୍ତ ତ୍ରୁଟିକୁ ମୋ ଉପରେ କୃପା କରି କ୍ଷମା କର। ଏପରି ନିୟମ ପାଳନ କରି, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
ମୃଦ୍ଗୋମଯ ତିଲାନ୍ନୀତ୍ଵା ଗଂତଵ୍ଯଂ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ସ୍ନାନଂ ତତ୍ର ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ଵ୍ରତସଂପୂର୍ଣହେତଵେ
ମାଟି, ଗୋମୟ ଓ ତିଳ ନେଇ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଯିବା ଦରକାର। ସେଠାରେ ବ୍ରତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପାଇଁ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଶ୍ଵକ୍ରାଂତେତି ମଂତ୍ରେଣ ସ୍ନାନଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଵିଶେଷତଃ । ଅଶ୍ଵକ୍ରାଂତେ ରଥକ୍ରାଂତେ ଵିଷ୍ଣୁକ୍ରାଂତେ ଵସୁଂଧରେ
‘ଅଶ୍ୱକ୍ରାନ୍ତ’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ବିଶେଷ ଭାବେ ସ୍ନାନ କରିବା ଦରକାର—‘ଅଶ୍ୱ ଚକ୍ର, ରଥ ଚକ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ମାଟି।’
ମୃତ୍ତିକେ ହର ମେ ପାପଂ ଯନ୍ମଯା ପୂର୍ଵସଂଚିତମ୍ । ତଯା ହତେନ ପାପେନ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ହେ ମାଟି, ମୋ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଯେଉଁ ପାପ ରହିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦୂର କର। ଏହି ପାପ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
କାଶ୍ଯାଂ ଚୈଵ ତୁ ସଂଭୂତାସ୍ତିଲା ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁରୂପିଣଃ । ତିଲସ୍ନାନେନ ଗୋଵିଂଦଃ ସର୍ଵଂ ପାପଂ ଵ୍ଯପୋହତି
କାଶୀରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ତିଳ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ ଅଟୁଟ। ତିଳ ସ୍ନାନ କରିଲେ, ଗୋବିନ୍ଦ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରନ୍ତି।
ଵିଷ୍ଣୁଦେହୋଦ୍ଭଵା ଦେଵି ମହାପାପାପହାରିଣୀ । ସର୍ଵଂ ପାପଂ ହର ତ୍ଵଂ ଵୈ ସର୍ଵେଷାଂ ହି ନମୋଽସ୍ତୁ ତେ
ହେ ଦେବୀ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମହାପାପ ଦୂର କରୁଥିବା, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କର। ସମସ୍ତଙ୍କ ତରଫରୁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
ତୁଲସୀପତ୍ରକଂ ଧୃତ୍ଵା ନାମୋଚ୍ଚାରଣପୂର୍ଵକମ୍ । ସ୍ନାନଂ ସୁକୃତିଭିଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଧରି ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଯେପରି ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟବନ୍ଧୁ ମନେ କହିଛନ୍ତି, ସେଭଳି ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଏଵଂ ସ୍ନାତ୍ଵା ସମୁତ୍ତୀର୍ଯ ପରିଧାଯ ସୁଵାସସୀ । ତର୍ପଯିତ୍ଵା ପିତୄନ୍ଦେଵାଂସ୍ତତୋ ଵିଷ୍ଣୋସ୍ତୁ ପୂଜନମ୍
ଏପରି ସ୍ନାନ କରି, ସୁଚିପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ପିତୃ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଇ, ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ଚାଵ୍ରଣଂ କୁଂଭଂ ପଂଚପଲ୍ଲଵସଂଯୁତମ୍ । ପଂଚରତ୍ନସମୋପେତଂ ଦିଵ୍ଯସ୍ରଗ୍ଗଂଧଵାସିତମ୍
ଢାକିଥିବା କୁମ୍ଭ ରଖିବା ଦରକାର, ପାଞ୍ଚ ପତ୍ର ଲଗାଇ, ପାଞ୍ଚ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଓ ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମନୋହର।
ଜଲପୂର୍ଣଂ ସଦ୍ରଵ୍ଯଂଚ ତାମ୍ରପାତ୍ରସମନ୍ଵିତମ୍ । ତତ୍ରସ୍ଥଂ ଶ୍ରୀଧରଂ ଦେଵଂ ଦେଵଦେଵଂ ତପୋନିଧିମ୍
ପାତ୍ରଟିକୁ ପାଣି ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୂରି, ତାମ୍ର ପାତ୍ର ଲଗାଇ, ସେଥିରେ ଦେବଦେବ ଶ୍ରୀଧର, ତପସ୍ଵୀଙ୍କ ଧାମ ବସିଥାନ୍ତି।