ଶ୍ରୂଯତେ ଯମଲୋକେ ତୁ ସଦା ଵୈତରଣୀ ନଦୀ । ଅନାଧୃଷ୍ଯାତ୍ଵପାରା ଚ ଦୁସ୍ତରା ବହୁଶୋଣିତା
ଯମଲୋକରେ ସଦା ବହୁ ରକ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅପାର ଓ ଅତି ଦୁର୍ଗମ ବୈତରଣୀ ନଦୀ ବହୁଥିବା କଥା ଶୁଣାଯାଏ।
ଦୁସ୍ତରା ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ସା କଥଂ ସୁତରା ଭଵେତ୍ । ଭଯମେତନ୍ମହାଦେଵ ଯମଲୋକଂ ପ୍ରତି ପ୍ରଭୋ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଏହି ନଦୀ ଅତି ଦୁର୍ଗମ। ଏହା କିପରି ସହଜରେ ଅତିକ୍ରମ କରାଯିବ? ହେ ମହାଦେବ, ଯମଲୋକ ବିଷୟରେ ଏହା ମୋର ଭୟ।
ତସ୍ଯ ନିର୍ମୋଚନାର୍ଥାଯ ବ୍ରୂହି କୃତ୍ଯମଶେଷତଃ । ଭଗଵନ୍ଦେଵଦେଵେଶ କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ମମୋପରି
ଏହାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ କ'ଣ କରିବା ଉଚିତ, ଭଗବାନ, ଦୟା କରି ମୋ ପ୍ରତି କୃପା କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଦ୍ଵାରଵତ୍ଯାଂ ପୁରା ଵିପ୍ର ସ୍ନାତୋଽହଂ ଲଵଣାଂଭସି । ଦଦୃଶେ ମୁନିମାଯାଂତଂ ମୁଦ୍ଗଲଂ ନାମ ଵାଡଵ
ମହାଦେବ କହିଲେ — ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଦ୍ୱାରାବତୀରେ ଲୁଣ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲି। ସେଠାରେ ମୁଁ ମୁଦ୍ଗଳ ନାମକ ବଡ଼ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲି।
ଜ୍ଵଲଂତମିଵଚାଦିତ୍ଯଂ ତପସା ଦ୍ଯୋତତାଂଗକମ୍ । ମାଂ ପ୍ରଣମ୍ଯ ମୁନିଃ ପ୍ରାହ ମୁଦ୍ଗଲୋ ଵିସ୍ମଯାନ୍ଵିତଃ
ସେ ତାପସ୍ୟାର ତେଜରେ ତପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେ ମୋତେ ପ୍ରଣାମ କରି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଯାଇ କହିଲେ—
ମୁଦ୍ଗଲ ଉଵାଚ- ଅକସ୍ମାନ୍ମୂର୍ଚ୍ଛିତୋ ଦେଵ ପତିତୋଽସ୍ମି ଧରାତଲେ । ପ୍ରଜ୍ଵଲଂତି ମମାଂଗାନି ଗୃହୀତୋ ଯମକିଂକରୈଃ
ମୁଦ୍ଗଳ କହିଲେ — ହେ ଦେବ, ଅଚାନକ ମୁଁ ଅଚେତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲି। ମୋ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଜଳିଉଠିଛି, ଯମର ଦୂତମାନେ ମୋତେ ଧରିନେଇଛନ୍ତି।
ବଲାଦାକୃଷ୍ଯମାଣୋଽହଂ ପୁରୁଷଓଁଗୁଷ୍ଠମାତ୍ରକଃ । ବଦ୍ଧୋ ଯମଭଟୈର୍ଗାଢଂ ନୀତୋଽସ୍ମି ଶମନାଂତିକମ୍
ମୁଁ ଜଣେ ପୁରୁଷଙ୍କ ଅଙ୍ଗୁଠି ପରି ଛୋଟ ହୋଇ, ଯମର ଦୂତମାନେ ଜୋରଦରେ ଟାଣି ନେଇ, ଭଲଭଳି ବାନ୍ଧି, ମୋତେ ଯମର ସମ୍ନିଧିକୁ ନେଇଗଲେ।
କ୍ଷଣାତ୍ସଭାଯାଂ ପଶ୍ଯାମି ଯମଂ ପିଂଗଲଲୋଚନମ୍ । କୃଷ୍ଣମୁଖଂ ମହାରୌଦ୍ରଂ ମୃତ୍ଯୁଵ୍ଯାଧିଶତାନ୍ଵିତମ୍
କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ମୁଁ ଦେଖିଲି ଯମ ମହାସଭାରେ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଆଖି ହଳଦିଆ, ମୁହଁ କଳା ଏବଂ ଭୟଙ୍କର, ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଶତଶଃ ରୋଗ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଘେରି ରହିଛି।
ଵାତପିତ୍ତ ଶ୍ଲେଷ୍ମଦୋଷୈର୍ମୂର୍ତିମଦ୍ଭିସ୍ତୁ ସେଵିତମ୍ । କାଯଶୋଷଜ୍ଵରାତଂକ ସ୍ଫୋଟିକା ଲୂତକାଦିଭିଃ
ସେଠାରେ ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ ଦୋଷ ଆକାର ଧରି, ଶରୀର ଶୁଷ୍କତା, ଜ୍ୱର, ଫୋଡ଼ା, ଗଠି, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ଆଦି ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ।
ଜ୍ଵାଲାଂଗମର୍ଦଶୀର୍ଷାର୍ତି ଭଗଂଦର ବଲକ୍ଷଯୈଃ । କଂଠମାଲାକ୍ଷିରୋଗୈଶ୍ଚ ମୂତ୍ରକୃଚ୍ଛ୍ରଜ୍ଵରଵ୍ରଣୈଃ
ତାହାଁରେ ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳା, ଅଙ୍ଗବେଦନା, ମୁଣ୍ଡ ବିଥା, ଭଗନ୍ଦର, ଶକ୍ତିହାନି, ଗଳା ଗଠି, ଦୁଧ ରୋଗ, ପେଶାବ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଜ୍ୱର ଓ ଘାଉ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ଵିମୂର୍ଚ୍ଛିକା ଗଲଗ୍ରାହ ହୃଦ୍ରୋଗୈର୍ଭୂତତସ୍କରୈଃ । ଇତ୍ଥଂ ବହୁଵିଧୈ ରୌଦ୍ରୈର୍ନାନାରୂପୈର୍ଭଯଂକରୈଃ
ଅଚେତନ ହେବା, ଗଳା ଧରିବା, ହୃଦୟ ରୋଗ, ଭୂତ ପିଶାଚ ଚୋର ଓ ଏପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭୟଙ୍କର ଆକାର ରୋଗ ଏଠି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
କପାଲଶିରୋହସ୍ତୈଶ୍ଚ ସଂଗ୍ରାମେ ନରକେ ତଥା । ରାକ୍ଷସୈର୍ଦାନଵୈର୍ଘୋରୈରୁପଵିଷ୍ଟୈଃ ପୁରଃ ସ୍ଥିତୈଃ
ଖୋପଡ଼ି, ମୁଣ୍ଡ ଓ ହାତ ନେଇ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ନରକରେ, ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ଓ ଦାନବମାନେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ବସିଥିଲେ।
ଧର୍ମାଧିକାରିଭିଶ୍ଚାତ୍ର ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତାଦି ଲେଖକୈଃ । ଵ୍ଯାଘ୍ର ସିଂହ ଵରାହୈଶ୍ଚ ଶିଖାସର୍ପୈଃ ସୁଦୁର୍ଦ୍ଧରୈଃ
ସେଠାରେ ଧର୍ମର ଅଧିକାରୀ, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ଲେଖକମାନେ, ବାଘ, ସିଂହ, ବରାହ ଓ ଭୟଙ୍କର ଚୂଡ଼ା ଅସୁର ସାପ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ଵୃଶ୍ଚିକୈର୍ଦଂଷ୍ଟ୍ରିଭିର୍ଭୂତୈଃ କୀଟକୈର୍ମତ୍କୁଣାଦିଭିଃ । ଵୃକ ଚିତ୍ରାଦି ଶୁନକୈଃ କଂକୈର୍ଗୃଧ୍ରୈଶ୍ଚ ଜଂବୁକୈଃ
ବିଛି, ବଡ଼ ଦାଁତ ଥିବା ଭୂତ, ପୋକା, ଗୋଲାପୋକା, ମେଉଁ, ଚିତ୍ର ବିଲେଇ, କୁକୁର, କାଉ, ଗୃଧ୍ର ଓ ଶିଆଳ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ତସ୍କରୈର୍ଭୂତଦାରିଦ୍ରୈର୍ମାରିଭିର୍ଡାକିନୀଗ୍ରହୈଃ । ମୁକ୍ତକେଶୈଃ ଶ୍ଵାସକାସୈର୍ଭ୍ରୁକୁଟୀ କୁଟିଲାନନୈଃ
ଚୋର, ଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଦରିଦ୍ରତା, ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ, ଡାକିନୀ, ଖୋଲା କେଶ ଥିବା, ଶ୍ୱାସ କାଶ ଭୋଗୁଥିବା, ଭୃକୁଟି ଚିଢ଼ା ଓ ବାଙ୍କା ମୁହଁ ଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ବୃହତ୍ପ୍ରତାପୈର୍ନୋଭୀତୈଃ ଶାସକୈଃ ପାପକର୍ମଣାମ୍ । ଯମଃ ସଭାଯାଂ ଶୁଶୁଭେ ସେଵ୍ଯମାନଃ ପରିଗ୍ରହୈଃ
ବଡ଼ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଭୟ ନଥିବା, ପାପ କର୍ମର ଦଣ୍ଡଦାତାମାନେ ଥିଲେ, ଏବଂ ଯମ ତାଙ୍କର ସଭାରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲେ।
ଭୀମାଟଵିକଜୀଵୈଶ୍ଚ ଯଥା ଵ୍ଯାଲାଂଜନୋ ଗିରିଃ । ତତୋ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରଃ ପ୍ରାହ ସମଯଃ କିଂକରାନ୍ପ୍ରତି
ଭୟଙ୍କର ଅଟବାସୀମାନେ, ପାହାଡ଼ରେ ବନ୍ୟପଶୁମାନେ ଯେପରି, ସେଠା ଥିଲେ; ତାପରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ତାଙ୍କ ଦାସମାନେ ଉପରେ କଥା କହିଲେ।
ନାମଭ୍ରାଂତୈର୍ଭଵଦ୍ଭିଶ୍ଚ ସମାନୀତଃ କଥଂ ମୁନିଃ । ଭୀମକସ୍ଯାତ୍ମଜୋ ଗ୍ରାମେ କୌଂଡିନ୍ଯେ ମୁଦ୍ଗଲାଭିଧଃ
ତୁମେ କିପରି ଏହି ମୁଦ୍ଗଳ ନାମକ ଭୀମଙ୍କ ପୁଅ, କୌଣ୍ଡିନ୍ୟ ଗ୍ରାମର ମୁନିକୁ ନାମ ଭ୍ରମ କରି ଏଠାକୁ ନେଇଆସିଲେ?
କ୍ଷୀଣାଯୁଃ କ୍ଷତ୍ରିଯଃ ସୋଽସ୍ତି ଆନେଯୋ ମୁଚ୍ଯତାମସୌ । ଶ୍ରୁତ୍ଵୈତତ୍ତେ ଗତାସ୍ତସ୍ମାଦାଯାତାଃ ପୁନରେଵ ତେ
ସେ ଜଣେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଯାହାର ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଛି; ତାକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉ ଏବଂ ଫେରାଇ ନେଉ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେମାନେ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ପୁଣି ଆସିଲେ।
ଧର୍ମରାଜଂ ପୁନଃ ପ୍ରାହୁଃ ସର୍ଵେ ତେ ଯମକିଂକରାଃ । ତତ୍ରାସ୍ମାଭିର୍ଗତୈର୍ଦେହୀ କ୍ଷୀଣାଯୁର୍ନୋପଲକ୍ଷିତଃ
ସମସ୍ତ ଯମଦୂତମାନେ ପୁଣି ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଆମେ ଯେଉଁଠି ଗଲୁ, ସେଠାରେ ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଥିବା ଜୀବକୁ ଦେଖିଲୁ ନାହିଁ।'
ଯମ ଉଵାଚ- କିଂ କାରଣମଦୃଶ୍ଯାସ୍ତେ ପ୍ରାଯେଣ ଭଵତାଂ ନରାଃ । ସୁକୃତା ଦ୍ଵାଦଶୀଯୈସ୍ତୁ ଖ୍ଯାତା ଵୈତରଣୀ ନଦୀ
ଯମ କହିଲେ: 'ତୁମେମାନେ ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି, ତାହାର କାରଣ କଣ? ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ବୈତରଣୀ ନଦୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।'
ଉଜ୍ଜଯିନ୍ଯାଂ ପ୍ରଯାଗେ ଵା ଯମୁନାଯାଂ ଚ ଯେ ମୃତାଃ । ତିଲହସ୍ତିହିରଣ୍ଯାଦି ଦତ୍ତଂ ଯୈସ୍ତୁ ଗଵାହ୍ନିକମ୍
ଉଜ୍ଜୟିନୀ, ପ୍ରୟାଗ କିମ୍ବା ଯମୁନା ତୀରେ ଯେଉଁମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ଯେଉଁମାନେ ଗୋଦିନିଆ ଦିନେ ତିଳ, ସୁନା ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନ କରିଛନ୍ତି।
ଦୂତା ଊଚୁଃ - ତଦ୍ଵ୍ରତଂ କୀଦୃଶଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ବ୍ରୂହି ସର୍ଵମଶେଷତଃ । କିଂ ତତ୍ର ଦେଵ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ପୁରୁଷୈସ୍ତଵତୋଷଦମ୍
ଦୂତମାନେ କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେଇ ବ୍ରତ କିପରି ହୁଏ, ସବୁ ଖୁଲାସା କରି କହ। ସେଠାରେ ପୁରୁଷମାନେ କଣ କଲେ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ?'
ଯେନ କୃତା ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ଵାଦଶୀ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷଜା । ଉପଵାସେ ଚ ତେନୈଵ କଥଂ ପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
'ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେଉଁପରି ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଉପବାସ ସହ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା କିପରି ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ?'
ତଦ୍ଵ୍ରତଂ କେନ ଵିଧିନା କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଚ ଯଥା ଵଦ । ସୁପ୍ରସନ୍ନେନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଦଯାଂ କୃତ୍ଵା ଦଯାନିଧେ
ସେ ପୂଜା କେମିତି କରିବା ଉଚିତ, କେଉଁ ପ୍ରକାରେ କରିବା ଦରକାର—ମୋତେ କହ। ଦୟାର ସାଗର, ଦୟା କରି ମଧୁର ଭାବେ କହ।
ଶ୍ରୀମୁଦ୍ଗଲ ଉଵାଚ- ଦୂତାନାଂ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଉଵାଚ ମଧୁରଂ ତଦା । ସର୍ଵଂ ଵଦାମି ଭୋ ଦୂତା ଯଥାଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍
ଶ୍ରୀମୁଦ୍ଗଳ କହିଲେ—ଦୂତମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ସମୟରେ ମଧୁର କଥା କହିଲେ—'ହେ ଦୂତମାନେ, ମୁଁ ଯେଉଁପରି ଦେଖିଛି ଏବଂ ଶୁଣିଛି, ସେ ସବୁ କଥା ତୁମକୁ କହିବି।'
ଯମ ଉଵାଚ- ମାର୍ଗଶୀର୍ଷାଦି ମାସେ ତୁ ଯା ଇମାଃ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷଜାଃ । ତାସୁ ପୂର୍ଵାସୁ ଵିଧିଵଦ୍ଦୂତା ଵୈତରଣୀଵ୍ରତମ୍
ଯମ କହିଲେ—ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଆଦି ମାସରେ, ଯେଉଁ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଦିନଗୁଡ଼ିକ ଆସେ, ସେମାନଙ୍କ ଆରମ୍ଭରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଦୂତମାନେ ବୈତରଣୀ ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରତିମାସଂ ଚ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଯାଵଦ୍ଵର୍ଷଂ ଭଵେଦ୍ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଯାଂ ତୁ କୃତ୍ଵା ତୁ ଭୋ ଦୂତା ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଏହି ବ୍ରତଟି ପ୍ରତିମାସ କରିବା ଦରକାର, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ। ହେ ଦୂତମାନେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ବ୍ରତ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଉପଵାସସ୍ଯ ନିଯମଃ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁ ତୁଷ୍ଟିଦଃ । ଅଦ୍ଯ ମେ ଦେଵଦେଵେଶ ଉପଵାସୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଉପବାସର ନିୟମ ରଖିବା ଦରକାର, ଯାହା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ଆଜି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ଉପବାସ ହେବ।
ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ପୂଜ୍ଯ ଗୋଵିଂଦଂ ଭକ୍ତିଭାଵସମନ୍ଵିତମ୍ । ସ୍ଵପ୍ନେଂଦ୍ରିଯସ୍ଯ ଵୈକଲ୍ଯାଦ୍ଭୋଜନଂ ଯଚ୍ଚ ମୈଥୁନମ୍
ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଭକ୍ତିଭାବ ସହିତ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁର୍ବଳତାରେ ଯଦି ଭୋଜନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତ୍ରୁଟି ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ କ୍ଷମା କର।