ଦଂପତ୍ଯୋର୍ଭୋଜନଂ ଦେଯମୁଭଯୋର୍ଭକ୍ତିପୂର୍ଵକମ୍ । ସଭୋଗଂ ଦକ୍ଷିଣୋପେତଂ ସଶାକଂ ଲଵଣଂ ତଥା
ଦମ୍ପତି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ଭୋଗ, ଦକ୍ଷିଣା, ଶାକ ଓ ଲୁଣ ମିଶିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
ନିତ୍ଯସ୍ନାନେ ନରୋ ଦଦ୍ଯାନ୍ନିସ୍ନେହେ ସର୍ପିଃ ସକ୍ତଵଃ । ନଖକେଶଵ୍ରତେ ଚୈଵ ପ୍ରାଦେଶଂ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍
ଯିଏ ନିତ୍ୟ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେଠିପାଇଁ ଘିଅ ଓ ପିଠା ସହିତ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ। ନଖ ଓ କେଶ ନିୟମରେ ଏକ ମାପ ଦେବାକୁ ହେବ।
ଉପାନହୌ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯୌ ଉପାନହଵିଵର୍ଜନାତ୍ । ଆମିଷସ୍ଯ ପରିତ୍ଯାଗାତ୍ସଵତ୍ସା କପିଲା ସ୍ମୃତା
ଉପାନହ ବ୍ୟବହାର ବନ୍ଦ କରିଥିବାରୁ ଦୁଇଟି ଚପ୍ପଲ ଦେବା ଉଚିତ। ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବାରୁ ବଛା ସହିତ କପିଳା ଗାଈ ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି।
ନିତ୍ଯଂ ଦୀପପ୍ରଦୋ ଯସ୍ତୁ ସୌଵର୍ଣଂ ଦୀପମାଵହେତ୍ । ତଂ ଦୀପଂ ଘୃତସଂଯୁକ୍ତଂ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵିଜନ୍ମନେ
ଯିଏ ସଦା ଦୀପ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେ ଏକ ସୁନା ଦୀପ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ଦୀପ ଘିଅ ସହିତ ମିଶାଇ ଦ୍ୱିଜକୁ ଦେବା ଉଚିତ।
ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତାଯ ଵିପ୍ରାଯ ପରିପୂର୍ଣଵ୍ରତେପ୍ସଯା । ଶାକସ୍ଯ ନିଯମେ ଶାକଂ ମାଷେ ସୌଵର୍ଣମାଷକମ୍
ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିୟମ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ଶାକ ନିୟମରେ ଶାକ ଓ ମାଷ ନିୟମରେ ସୁନା ମାଷ ଦେବା ଉଚିତ।
ମୈଥୁନାନାଂ ତୁ ନିଯମେ ରୌପ୍ଯଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦିଵଜାତଯେ । ନାଗଵଲ୍ଲ୍ଯାସ୍ତୁ ନିଯମେ କର୍ପୂରଂ ସହରିଣ୍ଯକମ୍
ମିଥୁନ ନିୟମରେ ଦ୍ୱିଜକୁ ଚାଁଦି ଦେବା ଉଚିତ। ନାଗବଲ୍ଲୀ ନିୟମରେ କର୍ପୁର ଓ ହରିଣ ମସ୍କ ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି।
କାଲେକାଲେ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯତ୍କୃତଂ ନିଯମେନ ତୁ । ତତ୍ତଦ୍ଦେଯଂ ଵିଶେଷେଣ ପରଲୋକଗତୀପ୍ସଯା
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁ କାମ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସମୟରେ କରାଯାଏ, ପରଲୋକ ଲାଗି ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଲୋକେ ସେଗୁଡିକୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଦେବା ଉଚିତ।
ଆଦୌ ସ୍ନାନାଦିକଂ କୃତ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୋରଗ୍ରେ ପ୍ରକାଶଯେତ୍ । ଅନାଦିନିଧନୋ ଦେଵଃ ଶଂଖଚକ୍ରଗଦାଧରଃ । ତସ୍ଯାଗ୍ରେ କେ ନ କୁର୍ଵଂତି ଯତୋ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତୁ ପାପହା
ପ୍ରଥମେ ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସେଗୁଡିକୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ। ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କିଏ କରେନି? କାରଣ ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ପାପ ନାଶକ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାପତିନାରଦସଂଵାଦେ ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯୋଦ୍ଯାପନଂନାମ ପଂଚଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡ ଅନ୍ତର୍ଗତ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକର ସଂହିତାରେ ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ 'ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ଉଦ୍ୟାପନ' ନାମକ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଯମସ୍ଯାରାଧନଂ ବ୍ରୂହି ମଦ୍ଧିତାର୍ଥଂ ସୁରୋତ୍ତମ । କଥଂ ନ ଗମ୍ଯତେ ଦେଵ ନରେଣ ନରକାଂତରେ
ନାରଦ କହିଲେ — ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ଉପକାର ପାଇଁ ଯମଙ୍କ ପୂଜା ବିଷୟରେ କହ, କିପରି ଏକ ମଣିଷ ଅନ୍ୟ ନରକକୁ ଯିବାରୁ ବଞ୍ଚିପାରିବ?
ଶ୍ରୂଯତେ ଯମଲୋକେ ତୁ ସଦା ଵୈତରଣୀ ନଦୀ । ଅନାଧୃଷ୍ଯାତ୍ଵପାରା ଚ ଦୁସ୍ତରା ବହୁଶୋଣିତା
ଯମଲୋକରେ ସଦା ବହୁ ରକ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅପାର ଓ ଅତି ଦୁର୍ଗମ ବୈତରଣୀ ନଦୀ ବହୁଥିବା କଥା ଶୁଣାଯାଏ।
ଦୁସ୍ତରା ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ସା କଥଂ ସୁତରା ଭଵେତ୍ । ଭଯମେତନ୍ମହାଦେଵ ଯମଲୋକଂ ପ୍ରତି ପ୍ରଭୋ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଏହି ନଦୀ ଅତି ଦୁର୍ଗମ। ଏହା କିପରି ସହଜରେ ଅତିକ୍ରମ କରାଯିବ? ହେ ମହାଦେବ, ଯମଲୋକ ବିଷୟରେ ଏହା ମୋର ଭୟ।
ତସ୍ଯ ନିର୍ମୋଚନାର୍ଥାଯ ବ୍ରୂହି କୃତ୍ଯମଶେଷତଃ । ଭଗଵନ୍ଦେଵଦେଵେଶ କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ମମୋପରି
ଏହାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ କ'ଣ କରିବା ଉଚିତ, ଭଗବାନ, ଦୟା କରି ମୋ ପ୍ରତି କୃପା କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଦ୍ଵାରଵତ୍ଯାଂ ପୁରା ଵିପ୍ର ସ୍ନାତୋଽହଂ ଲଵଣାଂଭସି । ଦଦୃଶେ ମୁନିମାଯାଂତଂ ମୁଦ୍ଗଲଂ ନାମ ଵାଡଵ
ମହାଦେବ କହିଲେ — ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଦ୍ୱାରାବତୀରେ ଲୁଣ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲି। ସେଠାରେ ମୁଁ ମୁଦ୍ଗଳ ନାମକ ବଡ଼ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲି।
ଜ୍ଵଲଂତମିଵଚାଦିତ୍ଯଂ ତପସା ଦ୍ଯୋତତାଂଗକମ୍ । ମାଂ ପ୍ରଣମ୍ଯ ମୁନିଃ ପ୍ରାହ ମୁଦ୍ଗଲୋ ଵିସ୍ମଯାନ୍ଵିତଃ
ସେ ତାପସ୍ୟାର ତେଜରେ ତପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେ ମୋତେ ପ୍ରଣାମ କରି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଯାଇ କହିଲେ—
ମୁଦ୍ଗଲ ଉଵାଚ- ଅକସ୍ମାନ୍ମୂର୍ଚ୍ଛିତୋ ଦେଵ ପତିତୋଽସ୍ମି ଧରାତଲେ । ପ୍ରଜ୍ଵଲଂତି ମମାଂଗାନି ଗୃହୀତୋ ଯମକିଂକରୈଃ
ମୁଦ୍ଗଳ କହିଲେ — ହେ ଦେବ, ଅଚାନକ ମୁଁ ଅଚେତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲି। ମୋ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଜଳିଉଠିଛି, ଯମର ଦୂତମାନେ ମୋତେ ଧରିନେଇଛନ୍ତି।
ବଲାଦାକୃଷ୍ଯମାଣୋଽହଂ ପୁରୁଷଓଁଗୁଷ୍ଠମାତ୍ରକଃ । ବଦ୍ଧୋ ଯମଭଟୈର୍ଗାଢଂ ନୀତୋଽସ୍ମି ଶମନାଂତିକମ୍
ମୁଁ ଜଣେ ପୁରୁଷଙ୍କ ଅଙ୍ଗୁଠି ପରି ଛୋଟ ହୋଇ, ଯମର ଦୂତମାନେ ଜୋରଦରେ ଟାଣି ନେଇ, ଭଲଭଳି ବାନ୍ଧି, ମୋତେ ଯମର ସମ୍ନିଧିକୁ ନେଇଗଲେ।
କ୍ଷଣାତ୍ସଭାଯାଂ ପଶ୍ଯାମି ଯମଂ ପିଂଗଲଲୋଚନମ୍ । କୃଷ୍ଣମୁଖଂ ମହାରୌଦ୍ରଂ ମୃତ୍ଯୁଵ୍ଯାଧିଶତାନ୍ଵିତମ୍
କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ମୁଁ ଦେଖିଲି ଯମ ମହାସଭାରେ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଆଖି ହଳଦିଆ, ମୁହଁ କଳା ଏବଂ ଭୟଙ୍କର, ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଶତଶଃ ରୋଗ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଘେରି ରହିଛି।
ଵାତପିତ୍ତ ଶ୍ଲେଷ୍ମଦୋଷୈର୍ମୂର୍ତିମଦ୍ଭିସ୍ତୁ ସେଵିତମ୍ । କାଯଶୋଷଜ୍ଵରାତଂକ ସ୍ଫୋଟିକା ଲୂତକାଦିଭିଃ
ସେଠାରେ ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ ଦୋଷ ଆକାର ଧରି, ଶରୀର ଶୁଷ୍କତା, ଜ୍ୱର, ଫୋଡ଼ା, ଗଠି, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ଆଦି ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ।
ଜ୍ଵାଲାଂଗମର୍ଦଶୀର୍ଷାର୍ତି ଭଗଂଦର ବଲକ୍ଷଯୈଃ । କଂଠମାଲାକ୍ଷିରୋଗୈଶ୍ଚ ମୂତ୍ରକୃଚ୍ଛ୍ରଜ୍ଵରଵ୍ରଣୈଃ
ତାହାଁରେ ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳା, ଅଙ୍ଗବେଦନା, ମୁଣ୍ଡ ବିଥା, ଭଗନ୍ଦର, ଶକ୍ତିହାନି, ଗଳା ଗଠି, ଦୁଧ ରୋଗ, ପେଶାବ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଜ୍ୱର ଓ ଘାଉ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ଵିମୂର୍ଚ୍ଛିକା ଗଲଗ୍ରାହ ହୃଦ୍ରୋଗୈର୍ଭୂତତସ୍କରୈଃ । ଇତ୍ଥଂ ବହୁଵିଧୈ ରୌଦ୍ରୈର୍ନାନାରୂପୈର୍ଭଯଂକରୈଃ
ଅଚେତନ ହେବା, ଗଳା ଧରିବା, ହୃଦୟ ରୋଗ, ଭୂତ ପିଶାଚ ଚୋର ଓ ଏପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭୟଙ୍କର ଆକାର ରୋଗ ଏଠି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
କପାଲଶିରୋହସ୍ତୈଶ୍ଚ ସଂଗ୍ରାମେ ନରକେ ତଥା । ରାକ୍ଷସୈର୍ଦାନଵୈର୍ଘୋରୈରୁପଵିଷ୍ଟୈଃ ପୁରଃ ସ୍ଥିତୈଃ
ଖୋପଡ଼ି, ମୁଣ୍ଡ ଓ ହାତ ନେଇ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ନରକରେ, ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ଓ ଦାନବମାନେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ବସିଥିଲେ।
ଧର୍ମାଧିକାରିଭିଶ୍ଚାତ୍ର ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତାଦି ଲେଖକୈଃ । ଵ୍ଯାଘ୍ର ସିଂହ ଵରାହୈଶ୍ଚ ଶିଖାସର୍ପୈଃ ସୁଦୁର୍ଦ୍ଧରୈଃ
ସେଠାରେ ଧର୍ମର ଅଧିକାରୀ, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ଲେଖକମାନେ, ବାଘ, ସିଂହ, ବରାହ ଓ ଭୟଙ୍କର ଚୂଡ଼ା ଅସୁର ସାପ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ଵୃଶ୍ଚିକୈର୍ଦଂଷ୍ଟ୍ରିଭିର୍ଭୂତୈଃ କୀଟକୈର୍ମତ୍କୁଣାଦିଭିଃ । ଵୃକ ଚିତ୍ରାଦି ଶୁନକୈଃ କଂକୈର୍ଗୃଧ୍ରୈଶ୍ଚ ଜଂବୁକୈଃ
ବିଛି, ବଡ଼ ଦାଁତ ଥିବା ଭୂତ, ପୋକା, ଗୋଲାପୋକା, ମେଉଁ, ଚିତ୍ର ବିଲେଇ, କୁକୁର, କାଉ, ଗୃଧ୍ର ଓ ଶିଆଳ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ତସ୍କରୈର୍ଭୂତଦାରିଦ୍ରୈର୍ମାରିଭିର୍ଡାକିନୀଗ୍ରହୈଃ । ମୁକ୍ତକେଶୈଃ ଶ୍ଵାସକାସୈର୍ଭ୍ରୁକୁଟୀ କୁଟିଲାନନୈଃ
ଚୋର, ଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଦରିଦ୍ରତା, ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ, ଡାକିନୀ, ଖୋଲା କେଶ ଥିବା, ଶ୍ୱାସ କାଶ ଭୋଗୁଥିବା, ଭୃକୁଟି ଚିଢ଼ା ଓ ବାଙ୍କା ମୁହଁ ଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ବୃହତ୍ପ୍ରତାପୈର୍ନୋଭୀତୈଃ ଶାସକୈଃ ପାପକର୍ମଣାମ୍ । ଯମଃ ସଭାଯାଂ ଶୁଶୁଭେ ସେଵ୍ଯମାନଃ ପରିଗ୍ରହୈଃ
ବଡ଼ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଭୟ ନଥିବା, ପାପ କର୍ମର ଦଣ୍ଡଦାତାମାନେ ଥିଲେ, ଏବଂ ଯମ ତାଙ୍କର ସଭାରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲେ।
ଭୀମାଟଵିକଜୀଵୈଶ୍ଚ ଯଥା ଵ୍ଯାଲାଂଜନୋ ଗିରିଃ । ତତୋ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରଃ ପ୍ରାହ ସମଯଃ କିଂକରାନ୍ପ୍ରତି
ଭୟଙ୍କର ଅଟବାସୀମାନେ, ପାହାଡ଼ରେ ବନ୍ୟପଶୁମାନେ ଯେପରି, ସେଠା ଥିଲେ; ତାପରେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ତାଙ୍କ ଦାସମାନେ ଉପରେ କଥା କହିଲେ।
ନାମଭ୍ରାଂତୈର୍ଭଵଦ୍ଭିଶ୍ଚ ସମାନୀତଃ କଥଂ ମୁନିଃ । ଭୀମକସ୍ଯାତ୍ମଜୋ ଗ୍ରାମେ କୌଂଡିନ୍ଯେ ମୁଦ୍ଗଲାଭିଧଃ
ତୁମେ କିପରି ଏହି ମୁଦ୍ଗଳ ନାମକ ଭୀମଙ୍କ ପୁଅ, କୌଣ୍ଡିନ୍ୟ ଗ୍ରାମର ମୁନିକୁ ନାମ ଭ୍ରମ କରି ଏଠାକୁ ନେଇଆସିଲେ?
କ୍ଷୀଣାଯୁଃ କ୍ଷତ୍ରିଯଃ ସୋଽସ୍ତି ଆନେଯୋ ମୁଚ୍ଯତାମସୌ । ଶ୍ରୁତ୍ଵୈତତ୍ତେ ଗତାସ୍ତସ୍ମାଦାଯାତାଃ ପୁନରେଵ ତେ
ସେ ଜଣେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଯାହାର ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଛି; ତାକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉ ଏବଂ ଫେରାଇ ନେଉ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେମାନେ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ପୁଣି ଆସିଲେ।
ଧର୍ମରାଜଂ ପୁନଃ ପ୍ରାହୁଃ ସର୍ଵେ ତେ ଯମକିଂକରାଃ । ତତ୍ରାସ୍ମାଭିର୍ଗତୈର୍ଦେହୀ କ୍ଷୀଣାଯୁର୍ନୋପଲକ୍ଷିତଃ
ସମସ୍ତ ଯମଦୂତମାନେ ପୁଣି ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଆମେ ଯେଉଁଠି ଗଲୁ, ସେଠାରେ ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଥିବା ଜୀବକୁ ଦେଖିଲୁ ନାହିଁ।'