ଵ୍ରତଵୈକଲ୍ଯମାସାଦ୍ଯ କୁଷ୍ଠୀ ଚାଂଧଃ ପ୍ରଜାଯତେ । ଏତସ୍ମାତ୍କାରଣାଚ୍ଚୈଵ କୁର୍ଯାଦୁଦ୍ଯାପନଂ ଦ୍ଵିଜ
ବ୍ରତରେ କିଛି ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ରହିଲେ, ଲୋକ କୁଷ୍ଠ ଅଥବା ଅନ୍ଧତାରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଉଦ୍ୟାପନ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ।
ଗୃହୀତ୍ଵା ନିଯମାନେତାନ୍ପାଲଯିତ୍ଵା ଯଥାଵିଧି । ସୁପ୍ତୋତ୍ଥିତେ ଜଗନ୍ନାଥେ ଗତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣସଂନିଧୌ
ନିୟମ ଓ ନିୟତି ଯଥାବିଧି ଅନୁସରି, ଯଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଶୟନ ପରେ ଉଠିବା ପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯିବା ଉଚିତ—
କ୍ଷମାପଯେଦ୍ଦେଵଦେଵଂ ଯଥାଵିଧି ଚ ଵିସ୍ତରାତ୍ । ତୈଲତ୍ଯାଗେ ଘୃତଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଘୃତତ୍ଯାଗେ ପଯଃ ସ୍ମୃତମ୍
ଏବଂ ଯଥାବିଧି ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଦେବଦେବଙ୍କୁ କ୍ଷମା ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ; ତେଲ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ଘିଅ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ, ଘିଅ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ଦୁଧ ଦେବା ଉଚିତ।
ମୌନେ ପିଂଡାସ୍ତିଲା ଦେଯାଃ ସହିରଣ୍ଯା ଦ୍ଵିଜାତଯେ । ଭୋଜନେ ଭୋଜନଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦଧ୍ଯୋଦନସମନ୍ଵିତମ୍
ମୌନ ରହି, ସୋନା ସହିତ ତିଳର ପିଣ୍ଡ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେବା ଉଚିତ; ଭୋଜନ ସମୟରେ ଦହି ଓ ଭାତ ମିଶାଇ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଅନ୍ନଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଵିଶେଷେଣ ହିରଣ୍ଯେନ ସମନ୍ଵିତମ୍ । ଅନ୍ନଦାନାନ୍ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ମହୀଯତେ
ବିଶେଷ କରି, ସୋନା ସହିତ ଅନ୍ନ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅନ୍ନ ଦାନ କଲେ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ।
ପାଲାଶପାତ୍ରେ ଯୋ ଭୁଂକ୍ତେ ନରୋ ମାସଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ଭାଜନଂ ଘୃତପୂର୍ଣଂ ତୁ ଦଦ୍ଯାଦୁଦ୍ଯାପନେ ଦ୍ଵିଜ
ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଚାରି ମାସ ଧରି ପଳାଶ ପତ୍ରରେ ଭୋଜନ କରିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଉଦ୍ୟାପନ ବେଳେ ଘିଅ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର ଦେବା ଉଚିତ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ଷଡ୍ରସଂ ଭୋଜନଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣେ ନକ୍ତଭୋଜନେ । ଅଯାଚିତେ ହ୍ଯନଡ୍ଵାହଂ ସହିରଣ୍ଯଂ ପ୍ରଦାପଯେତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ରାତିରେ ଛଅ ରସର ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ; ଅନୁରୋଧ ନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ବଳଦ ଓ ସୋନା ଦେବା ଉଚିତ।
ମାଷଂ ତ୍ଯଜନ୍ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗାଂ ଚ ଦଦ୍ଯାତ୍ସଵତ୍ସକାମ୍ । ଧାତ୍ରୀସ୍ନାନେ ନରୋ ଦଦ୍ଯାତ୍ସ୍ଵର୍ଣଂ ମାଷିକମେଵଚ
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମାଷ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ବଛା ସହିତ ଗାଈ ଦେବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ସ୍ନାନ ବେଳେ ସୋନା ଓ ମାଷ ଦେବା ଉଚିତ।
ଫଲାନାଂ ନିଯମେ ଚୈଵ ଫଲାନି ଚ ପ୍ରଦାପଯେତ୍ । ଧାନ୍ଯାନାଂ ନିଯମେ ଧାନ୍ଯମଥଵା ଶାଲଯଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଫଳ ଦିଆଯିବା ନିୟମରେ ଫଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ, ଧାନ୍ୟ ଦିଆଯିବା ନିୟମରେ ଧାନ୍ୟ କିମ୍ବା ଚାଉଳ ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି।
ତଦ୍ଵଦ୍ଭୂଶଯନେ ଶଯ୍ଯାଂ ସତୂଲାଂ ଗେଂଦୁକାନ୍ଵିତାମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ କୃତଂ ଯେନ ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଏହିପରି, ଶଯ୍ୟା ଦେବାକୁ ହେଲେ ତୁଳା ଓ ଗଦା ସହିତ ଏକ ଶଯ୍ୟା ଦେବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଚାରିମାସ ଧରି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଛନ୍ତି, ସେଠିପାଇଁ ଏହି ଦାନ ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି।
ଦଂପତ୍ଯୋର୍ଭୋଜନଂ ଦେଯମୁଭଯୋର୍ଭକ୍ତିପୂର୍ଵକମ୍ । ସଭୋଗଂ ଦକ୍ଷିଣୋପେତଂ ସଶାକଂ ଲଵଣଂ ତଥା
ଦମ୍ପତି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ଭୋଗ, ଦକ୍ଷିଣା, ଶାକ ଓ ଲୁଣ ମିଶିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
ନିତ୍ଯସ୍ନାନେ ନରୋ ଦଦ୍ଯାନ୍ନିସ୍ନେହେ ସର୍ପିଃ ସକ୍ତଵଃ । ନଖକେଶଵ୍ରତେ ଚୈଵ ପ୍ରାଦେଶଂ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍
ଯିଏ ନିତ୍ୟ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେଠିପାଇଁ ଘିଅ ଓ ପିଠା ସହିତ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ। ନଖ ଓ କେଶ ନିୟମରେ ଏକ ମାପ ଦେବାକୁ ହେବ।
ଉପାନହୌ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯୌ ଉପାନହଵିଵର୍ଜନାତ୍ । ଆମିଷସ୍ଯ ପରିତ୍ଯାଗାତ୍ସଵତ୍ସା କପିଲା ସ୍ମୃତା
ଉପାନହ ବ୍ୟବହାର ବନ୍ଦ କରିଥିବାରୁ ଦୁଇଟି ଚପ୍ପଲ ଦେବା ଉଚିତ। ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବାରୁ ବଛା ସହିତ କପିଳା ଗାଈ ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି।
ନିତ୍ଯଂ ଦୀପପ୍ରଦୋ ଯସ୍ତୁ ସୌଵର୍ଣଂ ଦୀପମାଵହେତ୍ । ତଂ ଦୀପଂ ଘୃତସଂଯୁକ୍ତଂ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵିଜନ୍ମନେ
ଯିଏ ସଦା ଦୀପ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେ ଏକ ସୁନା ଦୀପ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ଦୀପ ଘିଅ ସହିତ ମିଶାଇ ଦ୍ୱିଜକୁ ଦେବା ଉଚିତ।
ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତାଯ ଵିପ୍ରାଯ ପରିପୂର୍ଣଵ୍ରତେପ୍ସଯା । ଶାକସ୍ଯ ନିଯମେ ଶାକଂ ମାଷେ ସୌଵର୍ଣମାଷକମ୍
ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିୟମ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ଶାକ ନିୟମରେ ଶାକ ଓ ମାଷ ନିୟମରେ ସୁନା ମାଷ ଦେବା ଉଚିତ।
ମୈଥୁନାନାଂ ତୁ ନିଯମେ ରୌପ୍ଯଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦିଵଜାତଯେ । ନାଗଵଲ୍ଲ୍ଯାସ୍ତୁ ନିଯମେ କର୍ପୂରଂ ସହରିଣ୍ଯକମ୍
ମିଥୁନ ନିୟମରେ ଦ୍ୱିଜକୁ ଚାଁଦି ଦେବା ଉଚିତ। ନାଗବଲ୍ଲୀ ନିୟମରେ କର୍ପୁର ଓ ହରିଣ ମସ୍କ ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି।
କାଲେକାଲେ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯତ୍କୃତଂ ନିଯମେନ ତୁ । ତତ୍ତଦ୍ଦେଯଂ ଵିଶେଷେଣ ପରଲୋକଗତୀପ୍ସଯା
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁ କାମ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସମୟରେ କରାଯାଏ, ପରଲୋକ ଲାଗି ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଲୋକେ ସେଗୁଡିକୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଦେବା ଉଚିତ।
ଆଦୌ ସ୍ନାନାଦିକଂ କୃତ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୋରଗ୍ରେ ପ୍ରକାଶଯେତ୍ । ଅନାଦିନିଧନୋ ଦେଵଃ ଶଂଖଚକ୍ରଗଦାଧରଃ । ତସ୍ଯାଗ୍ରେ କେ ନ କୁର୍ଵଂତି ଯତୋ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତୁ ପାପହା
ପ୍ରଥମେ ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସେଗୁଡିକୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ। ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କିଏ କରେନି? କାରଣ ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ପାପ ନାଶକ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାପତିନାରଦସଂଵାଦେ ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯୋଦ୍ଯାପନଂନାମ ପଂଚଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡ ଅନ୍ତର୍ଗତ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକର ସଂହିତାରେ ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ 'ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ଉଦ୍ୟାପନ' ନାମକ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଯମସ୍ଯାରାଧନଂ ବ୍ରୂହି ମଦ୍ଧିତାର୍ଥଂ ସୁରୋତ୍ତମ । କଥଂ ନ ଗମ୍ଯତେ ଦେଵ ନରେଣ ନରକାଂତରେ
ନାରଦ କହିଲେ — ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ଉପକାର ପାଇଁ ଯମଙ୍କ ପୂଜା ବିଷୟରେ କହ, କିପରି ଏକ ମଣିଷ ଅନ୍ୟ ନରକକୁ ଯିବାରୁ ବଞ୍ଚିପାରିବ?
ଶ୍ରୂଯତେ ଯମଲୋକେ ତୁ ସଦା ଵୈତରଣୀ ନଦୀ । ଅନାଧୃଷ୍ଯାତ୍ଵପାରା ଚ ଦୁସ୍ତରା ବହୁଶୋଣିତା
ଯମଲୋକରେ ସଦା ବହୁ ରକ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅପାର ଓ ଅତି ଦୁର୍ଗମ ବୈତରଣୀ ନଦୀ ବହୁଥିବା କଥା ଶୁଣାଯାଏ।
ଦୁସ୍ତରା ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ସା କଥଂ ସୁତରା ଭଵେତ୍ । ଭଯମେତନ୍ମହାଦେଵ ଯମଲୋକଂ ପ୍ରତି ପ୍ରଭୋ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଏହି ନଦୀ ଅତି ଦୁର୍ଗମ। ଏହା କିପରି ସହଜରେ ଅତିକ୍ରମ କରାଯିବ? ହେ ମହାଦେବ, ଯମଲୋକ ବିଷୟରେ ଏହା ମୋର ଭୟ।
ତସ୍ଯ ନିର୍ମୋଚନାର୍ଥାଯ ବ୍ରୂହି କୃତ୍ଯମଶେଷତଃ । ଭଗଵନ୍ଦେଵଦେଵେଶ କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ମମୋପରି
ଏହାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ କ'ଣ କରିବା ଉଚିତ, ଭଗବାନ, ଦୟା କରି ମୋ ପ୍ରତି କୃପା କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଦ୍ଵାରଵତ୍ଯାଂ ପୁରା ଵିପ୍ର ସ୍ନାତୋଽହଂ ଲଵଣାଂଭସି । ଦଦୃଶେ ମୁନିମାଯାଂତଂ ମୁଦ୍ଗଲଂ ନାମ ଵାଡଵ
ମହାଦେବ କହିଲେ — ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଦ୍ୱାରାବତୀରେ ଲୁଣ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲି। ସେଠାରେ ମୁଁ ମୁଦ୍ଗଳ ନାମକ ବଡ଼ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲି।
ଜ୍ଵଲଂତମିଵଚାଦିତ୍ଯଂ ତପସା ଦ୍ଯୋତତାଂଗକମ୍ । ମାଂ ପ୍ରଣମ୍ଯ ମୁନିଃ ପ୍ରାହ ମୁଦ୍ଗଲୋ ଵିସ୍ମଯାନ୍ଵିତଃ
ସେ ତାପସ୍ୟାର ତେଜରେ ତପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେ ମୋତେ ପ୍ରଣାମ କରି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଯାଇ କହିଲେ—
ମୁଦ୍ଗଲ ଉଵାଚ- ଅକସ୍ମାନ୍ମୂର୍ଚ୍ଛିତୋ ଦେଵ ପତିତୋଽସ୍ମି ଧରାତଲେ । ପ୍ରଜ୍ଵଲଂତି ମମାଂଗାନି ଗୃହୀତୋ ଯମକିଂକରୈଃ
ମୁଦ୍ଗଳ କହିଲେ — ହେ ଦେବ, ଅଚାନକ ମୁଁ ଅଚେତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲି। ମୋ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଜଳିଉଠିଛି, ଯମର ଦୂତମାନେ ମୋତେ ଧରିନେଇଛନ୍ତି।
ବଲାଦାକୃଷ୍ଯମାଣୋଽହଂ ପୁରୁଷଓଁଗୁଷ୍ଠମାତ୍ରକଃ । ବଦ୍ଧୋ ଯମଭଟୈର୍ଗାଢଂ ନୀତୋଽସ୍ମି ଶମନାଂତିକମ୍
ମୁଁ ଜଣେ ପୁରୁଷଙ୍କ ଅଙ୍ଗୁଠି ପରି ଛୋଟ ହୋଇ, ଯମର ଦୂତମାନେ ଜୋରଦରେ ଟାଣି ନେଇ, ଭଲଭଳି ବାନ୍ଧି, ମୋତେ ଯମର ସମ୍ନିଧିକୁ ନେଇଗଲେ।
କ୍ଷଣାତ୍ସଭାଯାଂ ପଶ୍ଯାମି ଯମଂ ପିଂଗଲଲୋଚନମ୍ । କୃଷ୍ଣମୁଖଂ ମହାରୌଦ୍ରଂ ମୃତ୍ଯୁଵ୍ଯାଧିଶତାନ୍ଵିତମ୍
କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ମୁଁ ଦେଖିଲି ଯମ ମହାସଭାରେ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଆଖି ହଳଦିଆ, ମୁହଁ କଳା ଏବଂ ଭୟଙ୍କର, ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଶତଶଃ ରୋଗ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଘେରି ରହିଛି।
ଵାତପିତ୍ତ ଶ୍ଲେଷ୍ମଦୋଷୈର୍ମୂର୍ତିମଦ୍ଭିସ୍ତୁ ସେଵିତମ୍ । କାଯଶୋଷଜ୍ଵରାତଂକ ସ୍ଫୋଟିକା ଲୂତକାଦିଭିଃ
ସେଠାରେ ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ ଦୋଷ ଆକାର ଧରି, ଶରୀର ଶୁଷ୍କତା, ଜ୍ୱର, ଫୋଡ଼ା, ଗଠି, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ଆଦି ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ।
ଜ୍ଵାଲାଂଗମର୍ଦଶୀର୍ଷାର୍ତି ଭଗଂଦର ବଲକ୍ଷଯୈଃ । କଂଠମାଲାକ୍ଷିରୋଗୈଶ୍ଚ ମୂତ୍ରକୃଚ୍ଛ୍ରଜ୍ଵରଵ୍ରଣୈଃ
ତାହାଁରେ ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳା, ଅଙ୍ଗବେଦନା, ମୁଣ୍ଡ ବିଥା, ଭଗନ୍ଦର, ଶକ୍ତିହାନି, ଗଳା ଗଠି, ଦୁଧ ରୋଗ, ପେଶାବ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଜ୍ୱର ଓ ଘାଉ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।