ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ସ୍ଵଦାରନିରତଶ୍ଚୈଵ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ସ୍ମୃତୋ ବୁଧୈଃ । ଚାଂଡାଲାଦଧିକୋ ଵିଦ୍ଵନ୍ଯଃ ସ୍ଵଭାର୍ଯାଂ ପରିତ୍ଯଜେତ୍
ମହାଦେବ କହିଲେ— ନିଜ ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠାରେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ହେ ବିଦ୍ୱାନ, ଯେଉଁଠି ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଚାଣ୍ଡାଳଠାରୁ ମଧ୍ୟ ନିମ୍ନ ମନାଯାଏ।
ଋତାଵଭିଗମଂ କୃତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଵିଧୀଯତେ । ପରିତ୍ଯଜତି ଯୋ ଭାର୍ଯାଂ ଭକ୍ତାଂ ଦୋଷଵିଵର୍ଜିତାମ୍
ଯଥାସମୟରେ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ କରିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ମନାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ନିଜ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଓ ଦୋଷରହିତ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ—
ପାପକର୍ମା ନରୋ ଲୋକେ ଭ୍ରୂଣହତ୍ଯାମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରାଣି ଵାଜପେଯଶତାନି ଚ
ସେଉଁଠି ଏହି ପୁରୁଷ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଗର୍ଭହତ୍ୟାର ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ; ଏହି ପାପକୁ ହଜାଇବା ପାଇଁ ହଜାର ଟିଏ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ବା ଶତାଧିକ ବଜପେୟ ଯଜ୍ଞ କରିଲେ ମଧ୍ୟ—
ଏକାଦଶ୍ଯୁପଵାସସ୍ଯ କଲାଂ ନାର୍ହଂତି ଷୋଡଶୀମ୍ । ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଜପୋ ହୋମଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଂ ଦେଵତାର୍ଚନମ୍
ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଏକ ଶୋଳାଂଶ ଫଳକୁ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ; ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ଅଧ୍ୟୟନ, ଦେବତା ପୂଜା—
ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯକୃତଂ ଯଚ୍ଚ ସର୍ଵଂ ହି ଚାକ୍ଷଯଂ ଭଵେତ୍ । ଏକକାଲଂ ଦ୍ଵିକାଲଂ ଵା ପୁରାଣଂ ଶୃଣୁତେ ତୁ ଯଃ
ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ; ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁରାଣକୁ ଏକଥର କିମ୍ବା ଦୁଇଥର ଶୁଣନ୍ତି—
ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି । ହରୌ ସୁପ୍ତେ ଵିଶେଷେଣ ହରେର୍ନାମପଠନ୍ଜପନ୍
ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ବିଶେଷ କରି ଯେତେବେଳେ ହରି ଶୟନରେ ଅଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ହରିଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଜପ କଲେ—
ତତ୍ଫଲଂ କୋଟିଗୁଣିତଂ ଲଭତେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଵୈଷ୍ଣଵୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଯସ୍ତୁ ପୂଜନଂ ଯଃ କରୋତି ହି
ତାହାର ଫଳ କୋଟିଗୁଣ ଅଧିକ ମିଳେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏବଂ ଯେଉଁ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୂଜା କରନ୍ତି—
ସ ଏଵ ସର୍ଵଧର୍ମାତ୍ମା ପୂଜ୍ଯ ଏଵ ନ ସଂଶଯଃ । ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯମିଦଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପଵିତ୍ରଂ ପାପନାଶନମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଲଭତେ ପୁଣ୍ଯଂ ଗଂଗାସ୍ନାନଫଲଂ ଲଭେତ୍
ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଆଦର୍ଶ ଓ ପୂଜ୍ୟ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏହି ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ପବିତ୍ର, ପାପ ନାଶକ ଓ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ଏହାକୁ ଶୁଣିଲେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ସମାନ ଫଳ ମିଳେ।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯଵ୍ରତାନାଂ ଚ ପ୍ରବ୍ରୂହ୍ଯୁଦ୍ଯାପନଂ ଵିଭୋ । ଉଦ୍ଯାପନେ କୃତେ ସର୍ଵଂ ସଂପୂର୍ଣଂ ଭଵତି ଧ୍ରୁଵମ୍
ନାରଦ କହିଲେ— ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ବ୍ରତର ଉଦ୍ୟାପନ ବିଧି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ; ଉଦ୍ୟାପନ କଲେ ସମସ୍ତ କାମନା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୂରଣ ହୁଏ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଵ୍ରତଂ କୃତ୍ଵା ମହାଭାଗ ଯଦି ନୋଦ୍ଯାପନଂ ଚରେତ୍ । ଯସ୍ତୁ କର୍ତ୍ତା କର୍ମଣାଂ ସ ନ ସମ୍ଯକ୍ଫଲଭାକ୍ଭଵେତ୍
ମହାଦେବ କହିଲେ— ହେ ମହାଭାଗ, ଯଦି ବ୍ରତ କରି ଉଦ୍ୟାପନ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପାଇପାରେ ନାହିଁ।
ଵ୍ରତଵୈକଲ୍ଯମାସାଦ୍ଯ କୁଷ୍ଠୀ ଚାଂଧଃ ପ୍ରଜାଯତେ । ଏତସ୍ମାତ୍କାରଣାଚ୍ଚୈଵ କୁର୍ଯାଦୁଦ୍ଯାପନଂ ଦ୍ଵିଜ
ବ୍ରତରେ କିଛି ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ରହିଲେ, ଲୋକ କୁଷ୍ଠ ଅଥବା ଅନ୍ଧତାରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଉଦ୍ୟାପନ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ।
ଗୃହୀତ୍ଵା ନିଯମାନେତାନ୍ପାଲଯିତ୍ଵା ଯଥାଵିଧି । ସୁପ୍ତୋତ୍ଥିତେ ଜଗନ୍ନାଥେ ଗତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣସଂନିଧୌ
ନିୟମ ଓ ନିୟତି ଯଥାବିଧି ଅନୁସରି, ଯଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଶୟନ ପରେ ଉଠିବା ପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯିବା ଉଚିତ—
କ୍ଷମାପଯେଦ୍ଦେଵଦେଵଂ ଯଥାଵିଧି ଚ ଵିସ୍ତରାତ୍ । ତୈଲତ୍ଯାଗେ ଘୃତଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଘୃତତ୍ଯାଗେ ପଯଃ ସ୍ମୃତମ୍
ଏବଂ ଯଥାବିଧି ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଦେବଦେବଙ୍କୁ କ୍ଷମା ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ; ତେଲ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ଘିଅ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ, ଘିଅ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ଦୁଧ ଦେବା ଉଚିତ।
ମୌନେ ପିଂଡାସ୍ତିଲା ଦେଯାଃ ସହିରଣ୍ଯା ଦ୍ଵିଜାତଯେ । ଭୋଜନେ ଭୋଜନଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦଧ୍ଯୋଦନସମନ୍ଵିତମ୍
ମୌନ ରହି, ସୋନା ସହିତ ତିଳର ପିଣ୍ଡ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେବା ଉଚିତ; ଭୋଜନ ସମୟରେ ଦହି ଓ ଭାତ ମିଶାଇ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଅନ୍ନଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଵିଶେଷେଣ ହିରଣ୍ଯେନ ସମନ୍ଵିତମ୍ । ଅନ୍ନଦାନାନ୍ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ମହୀଯତେ
ବିଶେଷ କରି, ସୋନା ସହିତ ଅନ୍ନ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅନ୍ନ ଦାନ କଲେ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ।
ପାଲାଶପାତ୍ରେ ଯୋ ଭୁଂକ୍ତେ ନରୋ ମାସଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ଭାଜନଂ ଘୃତପୂର୍ଣଂ ତୁ ଦଦ୍ଯାଦୁଦ୍ଯାପନେ ଦ୍ଵିଜ
ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଚାରି ମାସ ଧରି ପଳାଶ ପତ୍ରରେ ଭୋଜନ କରିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଉଦ୍ୟାପନ ବେଳେ ଘିଅ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର ଦେବା ଉଚିତ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ଷଡ୍ରସଂ ଭୋଜନଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣେ ନକ୍ତଭୋଜନେ । ଅଯାଚିତେ ହ୍ଯନଡ୍ଵାହଂ ସହିରଣ୍ଯଂ ପ୍ରଦାପଯେତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ରାତିରେ ଛଅ ରସର ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ; ଅନୁରୋଧ ନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ବଳଦ ଓ ସୋନା ଦେବା ଉଚିତ।
ମାଷଂ ତ୍ଯଜନ୍ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗାଂ ଚ ଦଦ୍ଯାତ୍ସଵତ୍ସକାମ୍ । ଧାତ୍ରୀସ୍ନାନେ ନରୋ ଦଦ୍ଯାତ୍ସ୍ଵର୍ଣଂ ମାଷିକମେଵଚ
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମାଷ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ବଛା ସହିତ ଗାଈ ଦେବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ସ୍ନାନ ବେଳେ ସୋନା ଓ ମାଷ ଦେବା ଉଚିତ।
ଫଲାନାଂ ନିଯମେ ଚୈଵ ଫଲାନି ଚ ପ୍ରଦାପଯେତ୍ । ଧାନ୍ଯାନାଂ ନିଯମେ ଧାନ୍ଯମଥଵା ଶାଲଯଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଫଳ ଦିଆଯିବା ନିୟମରେ ଫଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ, ଧାନ୍ୟ ଦିଆଯିବା ନିୟମରେ ଧାନ୍ୟ କିମ୍ବା ଚାଉଳ ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି।
ତଦ୍ଵଦ୍ଭୂଶଯନେ ଶଯ୍ଯାଂ ସତୂଲାଂ ଗେଂଦୁକାନ୍ଵିତାମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ କୃତଂ ଯେନ ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଏହିପରି, ଶଯ୍ୟା ଦେବାକୁ ହେଲେ ତୁଳା ଓ ଗଦା ସହିତ ଏକ ଶଯ୍ୟା ଦେବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଚାରିମାସ ଧରି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଛନ୍ତି, ସେଠିପାଇଁ ଏହି ଦାନ ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି।
ଦଂପତ୍ଯୋର୍ଭୋଜନଂ ଦେଯମୁଭଯୋର୍ଭକ୍ତିପୂର୍ଵକମ୍ । ସଭୋଗଂ ଦକ୍ଷିଣୋପେତଂ ସଶାକଂ ଲଵଣଂ ତଥା
ଦମ୍ପତି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ଭୋଗ, ଦକ୍ଷିଣା, ଶାକ ଓ ଲୁଣ ମିଶିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
ନିତ୍ଯସ୍ନାନେ ନରୋ ଦଦ୍ଯାନ୍ନିସ୍ନେହେ ସର୍ପିଃ ସକ୍ତଵଃ । ନଖକେଶଵ୍ରତେ ଚୈଵ ପ୍ରାଦେଶଂ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍
ଯିଏ ନିତ୍ୟ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେଠିପାଇଁ ଘିଅ ଓ ପିଠା ସହିତ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ। ନଖ ଓ କେଶ ନିୟମରେ ଏକ ମାପ ଦେବାକୁ ହେବ।
ଉପାନହୌ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯୌ ଉପାନହଵିଵର୍ଜନାତ୍ । ଆମିଷସ୍ଯ ପରିତ୍ଯାଗାତ୍ସଵତ୍ସା କପିଲା ସ୍ମୃତା
ଉପାନହ ବ୍ୟବହାର ବନ୍ଦ କରିଥିବାରୁ ଦୁଇଟି ଚପ୍ପଲ ଦେବା ଉଚିତ। ମାଂସ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବାରୁ ବଛା ସହିତ କପିଳା ଗାଈ ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି।
ନିତ୍ଯଂ ଦୀପପ୍ରଦୋ ଯସ୍ତୁ ସୌଵର୍ଣଂ ଦୀପମାଵହେତ୍ । ତଂ ଦୀପଂ ଘୃତସଂଯୁକ୍ତଂ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵିଜନ୍ମନେ
ଯିଏ ସଦା ଦୀପ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେ ଏକ ସୁନା ଦୀପ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ଦୀପ ଘିଅ ସହିତ ମିଶାଇ ଦ୍ୱିଜକୁ ଦେବା ଉଚିତ।
ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତାଯ ଵିପ୍ରାଯ ପରିପୂର୍ଣଵ୍ରତେପ୍ସଯା । ଶାକସ୍ଯ ନିଯମେ ଶାକଂ ମାଷେ ସୌଵର୍ଣମାଷକମ୍
ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିୟମ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ଶାକ ନିୟମରେ ଶାକ ଓ ମାଷ ନିୟମରେ ସୁନା ମାଷ ଦେବା ଉଚିତ।
ମୈଥୁନାନାଂ ତୁ ନିଯମେ ରୌପ୍ଯଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦିଵଜାତଯେ । ନାଗଵଲ୍ଲ୍ଯାସ୍ତୁ ନିଯମେ କର୍ପୂରଂ ସହରିଣ୍ଯକମ୍
ମିଥୁନ ନିୟମରେ ଦ୍ୱିଜକୁ ଚାଁଦି ଦେବା ଉଚିତ। ନାଗବଲ୍ଲୀ ନିୟମରେ କର୍ପୁର ଓ ହରିଣ ମସ୍କ ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି।
କାଲେକାଲେ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯତ୍କୃତଂ ନିଯମେନ ତୁ । ତତ୍ତଦ୍ଦେଯଂ ଵିଶେଷେଣ ପରଲୋକଗତୀପ୍ସଯା
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁ କାମ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସମୟରେ କରାଯାଏ, ପରଲୋକ ଲାଗି ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଲୋକେ ସେଗୁଡିକୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଦେବା ଉଚିତ।
ଆଦୌ ସ୍ନାନାଦିକଂ କୃତ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୋରଗ୍ରେ ପ୍ରକାଶଯେତ୍ । ଅନାଦିନିଧନୋ ଦେଵଃ ଶଂଖଚକ୍ରଗଦାଧରଃ । ତସ୍ଯାଗ୍ରେ କେ ନ କୁର୍ଵଂତି ଯତୋ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତୁ ପାପହା
ପ୍ରଥମେ ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସେଗୁଡିକୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ। ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କିଏ କରେନି? କାରଣ ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ପାପ ନାଶକ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାପତିନାରଦସଂଵାଦେ ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯୋଦ୍ଯାପନଂନାମ ପଂଚଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡ ଅନ୍ତର୍ଗତ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକର ସଂହିତାରେ ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ 'ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ଉଦ୍ୟାପନ' ନାମକ ପଞ୍ଚଷଷ୍ଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଯମସ୍ଯାରାଧନଂ ବ୍ରୂହି ମଦ୍ଧିତାର୍ଥଂ ସୁରୋତ୍ତମ । କଥଂ ନ ଗମ୍ଯତେ ଦେଵ ନରେଣ ନରକାଂତରେ
ନାରଦ କହିଲେ — ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ଉପକାର ପାଇଁ ଯମଙ୍କ ପୂଜା ବିଷୟରେ କହ, କିପରି ଏକ ମଣିଷ ଅନ୍ୟ ନରକକୁ ଯିବାରୁ ବଞ୍ଚିପାରିବ?