ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେ ପ୍ରଜାଵୃଦ୍ଧିରାଯୁର୍ଵୃଦ୍ଧିସ୍ତଥୈଵ ଚ । ପୁଷ୍ପଂ ପତ୍ରଂ ଫଲଂ ଶଯ୍ଯା ଅଭ୍ଯଂଗଂ ଚ ଵିଲେପନମ୍
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତାନ ବଢ଼େ ଓ ଆୟୁଷ୍ୟ ବଢ଼େ । ଫୁଲ, ପତ୍ର, ଫଳ, ଶୟ୍ୟା, ତେଲ ମାସାଜ ଓ ଲେପନ—
ଵୃଥାଦୁଗ୍ଧାନି ମାଂସଂ ଚ ମଦ୍ଯଂ ଚ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯେ ହରୌ ସୁପ୍ତେ ନିଯତଂ ଯଦ୍ଵିଵର୍ଜିତମ୍
ଅବ୍ୟବହୃତ ଦୁଧ, ମାଂସ ଓ ମଦ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା ଦରକାର । ଚାରିମାସୀ ଉପବାସରେ, ହରି ଶୟନ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ଯାହା ନିୟମିତ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ—
ପ୍ରଥମଂ ତତ୍ତୁ ଦାତଵ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ନ ସଂଶଯଃ । ତଦ୍ଧନଂ ଚାକ୍ଷଯଂ ଵିଦ୍ଵନ୍ପ୍ରଦତ୍ତଂ ଯଦ୍ଦିଵଜାତଯେ
ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ୍, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଧନ ଦାନ କରାଯାଏ, ସେ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ ।
କୋଟିକୋଟିଗୁଣଂ ଵିପ୍ର ଲଭତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଯେନକେନାପି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ନିଯମେନାର୍ଚିତୋ ହରିଃ
ଯେଉଁ ନିୟମରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ହରିଙ୍କ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେଥିରେ ଏକୋଟି ଗୁଣ ଫଳ ମିଳେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।
ଦଦାତି ଵିଷ୍ଣୁଭଵନଂ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା । ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯେ ହରୌ ସୁପ୍ତେ ନିଯମଂ ଯୋ ନ କାରଯେତ୍
ସେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମ ମିଳେ, ଏଥିରେ କୌଣସି ଦ୍ୱିଧା ରଖିବା ଦରକାର ନାହିଁ । ଚାରିମାସୀ ଉପବାସରେ, ହରି ଶୟନ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ଯେଉଁମାନେ ନିୟମ ମାନନ୍ତି ନାହାନ୍ତି—
ସୋଽପି ନରକମାପ୍ନୋତି ତସ୍ଯ ଜନ୍ମ ଵୃଥାଗତମ୍ । ଯତ୍ପୁମାନ୍କାରଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜୋକ୍ତଂ ଵିଧିମୁତ୍ତମମ୍
ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ । ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ସଦା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କହିଥିବା ଉତ୍ତମ ବିଧି ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି—
ତଥୋକ୍ତାନ୍ନିଯମାଂଶ୍ଚୈଵ ସ ଯାତି ପରମଂ ପଦମ୍ । ତ୍ରିଵର୍ଗରହିତଂ ଦାନଂ ଦତ୍ତଂ ଭଵତି ନିଷ୍ଫଲମ୍
ଏବଂ ଏହିପରି ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ମାନନ୍ତି, ସେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ତିନି ପ୍ରଧାନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବିନା ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଫଳହୀନ ହୁଏ ।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ଦେଵଦେଵଂ ଜନାର୍ଦନମ୍ । ତୋଷଯେନ୍ନିଯମୈର୍ଦାନୈର୍ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯା ନରୋତ୍ତମଃ
ସେହିପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ, ଉତ୍ତମ ମଣିଷ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ନିୟମ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଦେବଦେବ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍ ।
ଅକୃତସ୍ନାନଦାନଂ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ପୂଜନମ୍ । ଵୃଥାଗତଂ ତୁ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଯାଵଦିଂଦ୍ରାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ
ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୂଜା ବିନା, ସେଇ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ, ଚଉଦ ଇନ୍ଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ।
ନାରଦ ଉଵାଚ- କୀଦୃଶଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଚ ଵଦ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵର ପ୍ରଭୋ । ଯେନ ଚୀର୍ଣେନ ଗୋଵିଂଦଃ ପରିତୁଷ୍ଟୋ ଭଵେନ୍ନୃଣାମ୍
ନାରଦ କହିଲେ— ହେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁ, କେଉଁ ପ୍ରକାର ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ଗୋବିନ୍ଦ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ତାହା କହନ୍ତୁ ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ସ୍ଵଦାରନିରତଶ୍ଚୈଵ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ସ୍ମୃତୋ ବୁଧୈଃ । ଚାଂଡାଲାଦଧିକୋ ଵିଦ୍ଵନ୍ଯଃ ସ୍ଵଭାର୍ଯାଂ ପରିତ୍ଯଜେତ୍
ମହାଦେବ କହିଲେ— ନିଜ ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠାରେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ହେ ବିଦ୍ୱାନ, ଯେଉଁଠି ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଚାଣ୍ଡାଳଠାରୁ ମଧ୍ୟ ନିମ୍ନ ମନାଯାଏ।
ଋତାଵଭିଗମଂ କୃତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଵିଧୀଯତେ । ପରିତ୍ଯଜତି ଯୋ ଭାର୍ଯାଂ ଭକ୍ତାଂ ଦୋଷଵିଵର୍ଜିତାମ୍
ଯଥାସମୟରେ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ କରିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ମନାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ନିଜ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଓ ଦୋଷରହିତ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ—
ପାପକର୍ମା ନରୋ ଲୋକେ ଭ୍ରୂଣହତ୍ଯାମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରାଣି ଵାଜପେଯଶତାନି ଚ
ସେଉଁଠି ଏହି ପୁରୁଷ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଗର୍ଭହତ୍ୟାର ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ; ଏହି ପାପକୁ ହଜାଇବା ପାଇଁ ହଜାର ଟିଏ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ବା ଶତାଧିକ ବଜପେୟ ଯଜ୍ଞ କରିଲେ ମଧ୍ୟ—
ଏକାଦଶ୍ଯୁପଵାସସ୍ଯ କଲାଂ ନାର୍ହଂତି ଷୋଡଶୀମ୍ । ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଜପୋ ହୋମଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଂ ଦେଵତାର୍ଚନମ୍
ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଏକ ଶୋଳାଂଶ ଫଳକୁ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ; ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ଅଧ୍ୟୟନ, ଦେବତା ପୂଜା—
ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯକୃତଂ ଯଚ୍ଚ ସର୍ଵଂ ହି ଚାକ୍ଷଯଂ ଭଵେତ୍ । ଏକକାଲଂ ଦ୍ଵିକାଲଂ ଵା ପୁରାଣଂ ଶୃଣୁତେ ତୁ ଯଃ
ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ; ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁରାଣକୁ ଏକଥର କିମ୍ବା ଦୁଇଥର ଶୁଣନ୍ତି—
ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି । ହରୌ ସୁପ୍ତେ ଵିଶେଷେଣ ହରେର୍ନାମପଠନ୍ଜପନ୍
ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ବିଶେଷ କରି ଯେତେବେଳେ ହରି ଶୟନରେ ଅଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ହରିଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଜପ କଲେ—
ତତ୍ଫଲଂ କୋଟିଗୁଣିତଂ ଲଭତେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଵୈଷ୍ଣଵୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଯସ୍ତୁ ପୂଜନଂ ଯଃ କରୋତି ହି
ତାହାର ଫଳ କୋଟିଗୁଣ ଅଧିକ ମିଳେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏବଂ ଯେଉଁ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୂଜା କରନ୍ତି—
ସ ଏଵ ସର୍ଵଧର୍ମାତ୍ମା ପୂଜ୍ଯ ଏଵ ନ ସଂଶଯଃ । ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯମିଦଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପଵିତ୍ରଂ ପାପନାଶନମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଲଭତେ ପୁଣ୍ଯଂ ଗଂଗାସ୍ନାନଫଲଂ ଲଭେତ୍
ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଆଦର୍ଶ ଓ ପୂଜ୍ୟ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏହି ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ପବିତ୍ର, ପାପ ନାଶକ ଓ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ଏହାକୁ ଶୁଣିଲେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ସମାନ ଫଳ ମିଳେ।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯଵ୍ରତାନାଂ ଚ ପ୍ରବ୍ରୂହ୍ଯୁଦ୍ଯାପନଂ ଵିଭୋ । ଉଦ୍ଯାପନେ କୃତେ ସର୍ଵଂ ସଂପୂର୍ଣଂ ଭଵତି ଧ୍ରୁଵମ୍
ନାରଦ କହିଲେ— ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ବ୍ରତର ଉଦ୍ୟାପନ ବିଧି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ; ଉଦ୍ୟାପନ କଲେ ସମସ୍ତ କାମନା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୂରଣ ହୁଏ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଵ୍ରତଂ କୃତ୍ଵା ମହାଭାଗ ଯଦି ନୋଦ୍ଯାପନଂ ଚରେତ୍ । ଯସ୍ତୁ କର୍ତ୍ତା କର୍ମଣାଂ ସ ନ ସମ୍ଯକ୍ଫଲଭାକ୍ଭଵେତ୍
ମହାଦେବ କହିଲେ— ହେ ମହାଭାଗ, ଯଦି ବ୍ରତ କରି ଉଦ୍ୟାପନ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପାଇପାରେ ନାହିଁ।
ଵ୍ରତଵୈକଲ୍ଯମାସାଦ୍ଯ କୁଷ୍ଠୀ ଚାଂଧଃ ପ୍ରଜାଯତେ । ଏତସ୍ମାତ୍କାରଣାଚ୍ଚୈଵ କୁର୍ଯାଦୁଦ୍ଯାପନଂ ଦ୍ଵିଜ
ବ୍ରତରେ କିଛି ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ରହିଲେ, ଲୋକ କୁଷ୍ଠ ଅଥବା ଅନ୍ଧତାରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଉଦ୍ୟାପନ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ।
ଗୃହୀତ୍ଵା ନିଯମାନେତାନ୍ପାଲଯିତ୍ଵା ଯଥାଵିଧି । ସୁପ୍ତୋତ୍ଥିତେ ଜଗନ୍ନାଥେ ଗତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣସଂନିଧୌ
ନିୟମ ଓ ନିୟତି ଯଥାବିଧି ଅନୁସରି, ଯଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଶୟନ ପରେ ଉଠିବା ପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯିବା ଉଚିତ—
କ୍ଷମାପଯେଦ୍ଦେଵଦେଵଂ ଯଥାଵିଧି ଚ ଵିସ୍ତରାତ୍ । ତୈଲତ୍ଯାଗେ ଘୃତଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଘୃତତ୍ଯାଗେ ପଯଃ ସ୍ମୃତମ୍
ଏବଂ ଯଥାବିଧି ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଦେବଦେବଙ୍କୁ କ୍ଷମା ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ; ତେଲ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ଘିଅ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ, ଘିଅ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ଦୁଧ ଦେବା ଉଚିତ।
ମୌନେ ପିଂଡାସ୍ତିଲା ଦେଯାଃ ସହିରଣ୍ଯା ଦ୍ଵିଜାତଯେ । ଭୋଜନେ ଭୋଜନଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦଧ୍ଯୋଦନସମନ୍ଵିତମ୍
ମୌନ ରହି, ସୋନା ସହିତ ତିଳର ପିଣ୍ଡ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେବା ଉଚିତ; ଭୋଜନ ସମୟରେ ଦହି ଓ ଭାତ ମିଶାଇ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ।
ଅନ୍ନଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଵିଶେଷେଣ ହିରଣ୍ଯେନ ସମନ୍ଵିତମ୍ । ଅନ୍ନଦାନାନ୍ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ମହୀଯତେ
ବିଶେଷ କରି, ସୋନା ସହିତ ଅନ୍ନ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅନ୍ନ ଦାନ କଲେ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ।
ପାଲାଶପାତ୍ରେ ଯୋ ଭୁଂକ୍ତେ ନରୋ ମାସଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ଭାଜନଂ ଘୃତପୂର୍ଣଂ ତୁ ଦଦ୍ଯାଦୁଦ୍ଯାପନେ ଦ୍ଵିଜ
ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଚାରି ମାସ ଧରି ପଳାଶ ପତ୍ରରେ ଭୋଜନ କରିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଉଦ୍ୟାପନ ବେଳେ ଘିଅ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର ଦେବା ଉଚିତ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ଷଡ୍ରସଂ ଭୋଜନଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣେ ନକ୍ତଭୋଜନେ । ଅଯାଚିତେ ହ୍ଯନଡ୍ଵାହଂ ସହିରଣ୍ଯଂ ପ୍ରଦାପଯେତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ରାତିରେ ଛଅ ରସର ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ; ଅନୁରୋଧ ନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ବଳଦ ଓ ସୋନା ଦେବା ଉଚିତ।
ମାଷଂ ତ୍ଯଜନ୍ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗାଂ ଚ ଦଦ୍ଯାତ୍ସଵତ୍ସକାମ୍ । ଧାତ୍ରୀସ୍ନାନେ ନରୋ ଦଦ୍ଯାତ୍ସ୍ଵର୍ଣଂ ମାଷିକମେଵଚ
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମାଷ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ବଛା ସହିତ ଗାଈ ଦେବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ସ୍ନାନ ବେଳେ ସୋନା ଓ ମାଷ ଦେବା ଉଚିତ।
ଫଲାନାଂ ନିଯମେ ଚୈଵ ଫଲାନି ଚ ପ୍ରଦାପଯେତ୍ । ଧାନ୍ଯାନାଂ ନିଯମେ ଧାନ୍ଯମଥଵା ଶାଲଯଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଫଳ ଦିଆଯିବା ନିୟମରେ ଫଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ, ଧାନ୍ୟ ଦିଆଯିବା ନିୟମରେ ଧାନ୍ୟ କିମ୍ବା ଚାଉଳ ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି।
ତଦ୍ଵଦ୍ଭୂଶଯନେ ଶଯ୍ଯାଂ ସତୂଲାଂ ଗେଂଦୁକାନ୍ଵିତାମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ କୃତଂ ଯେନ ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଏହିପରି, ଶଯ୍ୟା ଦେବାକୁ ହେଲେ ତୁଳା ଓ ଗଦା ସହିତ ଏକ ଶଯ୍ୟା ଦେବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଚାରିମାସ ଧରି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଛନ୍ତି, ସେଠିପାଇଁ ଏହି ଦାନ ଦେବାକୁ କହାଯାଇଛି।