ପାପଂ ସ କେଵଲଂ ଭୁଂକ୍ତେ ତସ୍ମାନ୍ମୌନଂ ସମାଚରେତ୍ । ଉପଵାସସମଂ ଭୋଜ୍ଯଂ ଜ୍ଞେଯଂ ମୌନେନ ନାରଦ
ସେ କେବଳ ପାପ ଭୋଜନ କରେ; ତେଣୁ ମୌନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ନାରଦ, ମୌନରେ ଭୋଜିଥିବା ଭାତ ଉପବାସ ସମାନ।
ପଂଚପ୍ରାଣାହୁତୀର୍ଯସ୍ତୁ ମୌନଭୋଜୀ ନରୋତ୍ତମଃ । ପଂଚ ଵୈ ପାତକାନ୍ଯସ୍ଯ ନଶ୍ଯଂତି ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣିଷ, ଯେଉଁମାନେ ମୌନରେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ ହୋମ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ମହାପାପ ନିଶ୍ଚିତ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ନ କୁର୍ଯାତ୍ସଂଧିତଂ ଵସ୍ତ୍ରଂ ପିତୃକର୍ମଣି ଵାଡଵ । ଅଶୁଚ୍ଯଂଗେ ସ୍ଥିତଂ ଚୈଵ ଵସ୍ତ୍ରଂ ତଦଶୁଚୀ ଭଵେତ୍
ହେ ବାଡ଼ବ, ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସିଲାଇ କରାଯାଇଥିବା କପଡ଼ା ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଏହିପରି କପଡ଼ା ଯଦି ଅଶୁଚି ଦେହରେ ପିନ୍ଧାଯାଇଛି, ସେ କପଡ଼ା ମଧ୍ୟ ଅଶୁଚି ହେବ ।
କଟିପୃଷ୍ଠସ୍ଥିତେ ଵସ୍ତ୍ରେ ପୁରୀଷଂ କୁରୁତେ ତୁ ଯଃ । ମୂତ୍ରଂ ଵା ମୈଥୁନଂ ଵାପି ତଦ୍ଵସ୍ତ୍ରଂ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍
ଯେଉଁ କପଡ଼ା କମର କିମ୍ବା ପିଠିରେ ପିନ୍ଧାଯାଇଛି ଏବଂ ତାହା ମଳ, ପେଶାବ କିମ୍ବା ଯୌନ କ୍ରିୟାରେ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, ସେହି କପଡ଼ାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍ ।
ପିତୃକର୍ମଵିଶେଷେଣ ଵର୍ଜନୀଯଂ ଚ ଵାଡଵ । ସର୍ଵଦା ଚ ମୁନେ ପ୍ରାଜ୍ଞୈର୍ଦେଵାର୍ଚା ଚକ୍ରପାଣିନଃ
ହେ ବାଡ଼ବ, ବିଶେଷକରି ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏପରି କପଡ଼ା ଛାଡ଼ିବା ଦରକାର । ଏବଂ, ମୁନି, ଜେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ଦେବତା ଓ ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କ ପୂଜାରେ ସବୁବେଳେ ଏହି କପଡ଼ା ଦୂରେଇ ରଖିବେ ।
କର୍ତ୍ତଵ୍ଯା ଚ ଵିଶେଷେଣ ଶୁଚିଭିର୍ଵିଜିତେଂଦ୍ରିଯୈଃ । ସଂପ୍ରସୁପ୍ତେ ହୃଷୀକେଶେ ତୃଣଶାକକୁସୁଂଭିକାଃ
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ବିଶେଷରେ ସେମାନେ କରିବା ଉଚିତ୍, ଯେଉଁମାନେ ପବିତ୍ର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଛନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ହୃଷୀକେଶ ଶୟନ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତୃଣ, ଶାକ ଓ କୁସୁମ୍ଭ ଫୁଲ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।
ସଂଧିତାନି ଚ ଵସ୍ତ୍ରାଣି ଵର୍ଜିତାନି ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯେ ହରୌ ସୁପ୍ତେ ଯସ୍ତୁ ଏତାନି ଵର୍ଜଯେତ୍ 6.64.
ସିଲାଇ କରାଯାଇଥିବା କପଡ଼ାକୁ ସାବଧାନରେ ଛାଡ଼ିବା ଦରକାର । ଚାରିମାସୀ ଉପବାସରେ, ଯେତେବେଳେ ହରି ଶୟନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ସବୁ ଜିନିଷ ଛାଡ଼ନ୍ତି—
ନରକଂ ନ ତୁ ସଂଗଚ୍ଛେତ୍ଯାଵଦାଭୂତସଂପ୍ଲଵମ୍ । ମଦ୍ଯଂ ମାଂସଂ ନ ଭକ୍ଷେତ ଶାଶକଂ ସୌକରଂ ତଥା
—ସେମାନେ କେବେ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ପାପର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବନ୍ତି ନାହିଁ । ମଦ୍ୟ, ମାଂସ, ଖରା ଓ ଶୁଆ ମାଂସ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯେ ଵିଶେଷେଣ ସୁପ୍ତେ ଦେଵେ ଜନାର୍ଦନେ । ସୋଽପି ଦେଵତ୍ଵମାପ୍ନୋତି ଅହିଂସାନିରତୋ ନରଃ
ଚାରିମାସୀ ଉପବାସରେ, ଯେତେବେଳେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଶୟନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁ ଲୋକ ଅହିଂସାରେ ଲିନ ରହନ୍ତି, ସେ ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ।
ମିଥ୍ଯାକ୍ରୋଧଂ ତଥା ରୌକ୍ଷ୍ଯଂ ତଥା ପର୍ଵସୁ ମୈଥୁନମ୍ । ଵର୍ଜିତଂ ଯେନ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ସୋଽଶ୍ଵମେଧଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଅନ୍ୟଥା କ୍ରୋଧ, କଠୋରତା ଓ ପର୍ବଦିନରେ ଯୌନ କ୍ରିୟା—ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ସବୁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ ।
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେ ପ୍ରଜାଵୃଦ୍ଧିରାଯୁର୍ଵୃଦ୍ଧିସ୍ତଥୈଵ ଚ । ପୁଷ୍ପଂ ପତ୍ରଂ ଫଲଂ ଶଯ୍ଯା ଅଭ୍ଯଂଗଂ ଚ ଵିଲେପନମ୍
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତାନ ବଢ଼େ ଓ ଆୟୁଷ୍ୟ ବଢ଼େ । ଫୁଲ, ପତ୍ର, ଫଳ, ଶୟ୍ୟା, ତେଲ ମାସାଜ ଓ ଲେପନ—
ଵୃଥାଦୁଗ୍ଧାନି ମାଂସଂ ଚ ମଦ୍ଯଂ ଚ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯେ ହରୌ ସୁପ୍ତେ ନିଯତଂ ଯଦ୍ଵିଵର୍ଜିତମ୍
ଅବ୍ୟବହୃତ ଦୁଧ, ମାଂସ ଓ ମଦ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା ଦରକାର । ଚାରିମାସୀ ଉପବାସରେ, ହରି ଶୟନ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ଯାହା ନିୟମିତ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ—
ପ୍ରଥମଂ ତତ୍ତୁ ଦାତଵ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ନ ସଂଶଯଃ । ତଦ୍ଧନଂ ଚାକ୍ଷଯଂ ଵିଦ୍ଵନ୍ପ୍ରଦତ୍ତଂ ଯଦ୍ଦିଵଜାତଯେ
ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ୍, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଧନ ଦାନ କରାଯାଏ, ସେ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ ।
କୋଟିକୋଟିଗୁଣଂ ଵିପ୍ର ଲଭତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଯେନକେନାପି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ନିଯମେନାର୍ଚିତୋ ହରିଃ
ଯେଉଁ ନିୟମରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ହରିଙ୍କ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେଥିରେ ଏକୋଟି ଗୁଣ ଫଳ ମିଳେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ ।
ଦଦାତି ଵିଷ୍ଣୁଭଵନଂ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା । ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯେ ହରୌ ସୁପ୍ତେ ନିଯମଂ ଯୋ ନ କାରଯେତ୍
ସେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମ ମିଳେ, ଏଥିରେ କୌଣସି ଦ୍ୱିଧା ରଖିବା ଦରକାର ନାହିଁ । ଚାରିମାସୀ ଉପବାସରେ, ହରି ଶୟନ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ଯେଉଁମାନେ ନିୟମ ମାନନ୍ତି ନାହାନ୍ତି—
ସୋଽପି ନରକମାପ୍ନୋତି ତସ୍ଯ ଜନ୍ମ ଵୃଥାଗତମ୍ । ଯତ୍ପୁମାନ୍କାରଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜୋକ୍ତଂ ଵିଧିମୁତ୍ତମମ୍
ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ । ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ସଦା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କହିଥିବା ଉତ୍ତମ ବିଧି ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି—
ତଥୋକ୍ତାନ୍ନିଯମାଂଶ୍ଚୈଵ ସ ଯାତି ପରମଂ ପଦମ୍ । ତ୍ରିଵର୍ଗରହିତଂ ଦାନଂ ଦତ୍ତଂ ଭଵତି ନିଷ୍ଫଲମ୍
ଏବଂ ଏହିପରି ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ମାନନ୍ତି, ସେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ତିନି ପ୍ରଧାନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବିନା ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଫଳହୀନ ହୁଏ ।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ଦେଵଦେଵଂ ଜନାର୍ଦନମ୍ । ତୋଷଯେନ୍ନିଯମୈର୍ଦାନୈର୍ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯା ନରୋତ୍ତମଃ
ସେହିପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ, ଉତ୍ତମ ମଣିଷ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ନିୟମ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଦେବଦେବ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍ ।
ଅକୃତସ୍ନାନଦାନଂ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ପୂଜନମ୍ । ଵୃଥାଗତଂ ତୁ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଯାଵଦିଂଦ୍ରାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ
ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୂଜା ବିନା, ସେଇ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ, ଚଉଦ ଇନ୍ଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ।
ନାରଦ ଉଵାଚ- କୀଦୃଶଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଚ ଵଦ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵର ପ୍ରଭୋ । ଯେନ ଚୀର୍ଣେନ ଗୋଵିଂଦଃ ପରିତୁଷ୍ଟୋ ଭଵେନ୍ନୃଣାମ୍
ନାରଦ କହିଲେ— ହେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁ, କେଉଁ ପ୍ରକାର ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ଗୋବିନ୍ଦ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ତାହା କହନ୍ତୁ ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ସ୍ଵଦାରନିରତଶ୍ଚୈଵ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ସ୍ମୃତୋ ବୁଧୈଃ । ଚାଂଡାଲାଦଧିକୋ ଵିଦ୍ଵନ୍ଯଃ ସ୍ଵଭାର୍ଯାଂ ପରିତ୍ଯଜେତ୍
ମହାଦେବ କହିଲେ— ନିଜ ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠାରେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ହେ ବିଦ୍ୱାନ, ଯେଉଁଠି ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଚାଣ୍ଡାଳଠାରୁ ମଧ୍ୟ ନିମ୍ନ ମନାଯାଏ।
ଋତାଵଭିଗମଂ କୃତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଵିଧୀଯତେ । ପରିତ୍ଯଜତି ଯୋ ଭାର୍ଯାଂ ଭକ୍ତାଂ ଦୋଷଵିଵର୍ଜିତାମ୍
ଯଥାସମୟରେ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ କରିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ମନାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ନିଜ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଓ ଦୋଷରହିତ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ—
ପାପକର୍ମା ନରୋ ଲୋକେ ଭ୍ରୂଣହତ୍ଯାମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରାଣି ଵାଜପେଯଶତାନି ଚ
ସେଉଁଠି ଏହି ପୁରୁଷ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଗର୍ଭହତ୍ୟାର ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ; ଏହି ପାପକୁ ହଜାଇବା ପାଇଁ ହଜାର ଟିଏ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ବା ଶତାଧିକ ବଜପେୟ ଯଜ୍ଞ କରିଲେ ମଧ୍ୟ—
ଏକାଦଶ୍ଯୁପଵାସସ୍ଯ କଲାଂ ନାର୍ହଂତି ଷୋଡଶୀମ୍ । ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଜପୋ ହୋମଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଂ ଦେଵତାର୍ଚନମ୍
ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଏକ ଶୋଳାଂଶ ଫଳକୁ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ; ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ଅଧ୍ୟୟନ, ଦେବତା ପୂଜା—
ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯକୃତଂ ଯଚ୍ଚ ସର୍ଵଂ ହି ଚାକ୍ଷଯଂ ଭଵେତ୍ । ଏକକାଲଂ ଦ୍ଵିକାଲଂ ଵା ପୁରାଣଂ ଶୃଣୁତେ ତୁ ଯଃ
ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ; ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁରାଣକୁ ଏକଥର କିମ୍ବା ଦୁଇଥର ଶୁଣନ୍ତି—
ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି । ହରୌ ସୁପ୍ତେ ଵିଶେଷେଣ ହରେର୍ନାମପଠନ୍ଜପନ୍
ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ବିଶେଷ କରି ଯେତେବେଳେ ହରି ଶୟନରେ ଅଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ହରିଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଜପ କଲେ—
ତତ୍ଫଲଂ କୋଟିଗୁଣିତଂ ଲଭତେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଵୈଷ୍ଣଵୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଯସ୍ତୁ ପୂଜନଂ ଯଃ କରୋତି ହି
ତାହାର ଫଳ କୋଟିଗୁଣ ଅଧିକ ମିଳେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏବଂ ଯେଉଁ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୂଜା କରନ୍ତି—
ସ ଏଵ ସର୍ଵଧର୍ମାତ୍ମା ପୂଜ୍ଯ ଏଵ ନ ସଂଶଯଃ । ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯମିଦଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପଵିତ୍ରଂ ପାପନାଶନମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଲଭତେ ପୁଣ୍ଯଂ ଗଂଗାସ୍ନାନଫଲଂ ଲଭେତ୍
ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଆଦର୍ଶ ଓ ପୂଜ୍ୟ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏହି ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ପବିତ୍ର, ପାପ ନାଶକ ଓ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ଏହାକୁ ଶୁଣିଲେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ସମାନ ଫଳ ମିଳେ।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯଵ୍ରତାନାଂ ଚ ପ୍ରବ୍ରୂହ୍ଯୁଦ୍ଯାପନଂ ଵିଭୋ । ଉଦ୍ଯାପନେ କୃତେ ସର୍ଵଂ ସଂପୂର୍ଣଂ ଭଵତି ଧ୍ରୁଵମ୍
ନାରଦ କହିଲେ— ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ବ୍ରତର ଉଦ୍ୟାପନ ବିଧି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ; ଉଦ୍ୟାପନ କଲେ ସମସ୍ତ କାମନା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୂରଣ ହୁଏ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଵ୍ରତଂ କୃତ୍ଵା ମହାଭାଗ ଯଦି ନୋଦ୍ଯାପନଂ ଚରେତ୍ । ଯସ୍ତୁ କର୍ତ୍ତା କର୍ମଣାଂ ସ ନ ସମ୍ଯକ୍ଫଲଭାକ୍ଭଵେତ୍
ମହାଦେବ କହିଲେ— ହେ ମହାଭାଗ, ଯଦି ବ୍ରତ କରି ଉଦ୍ୟାପନ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପାଇପାରେ ନାହିଁ।