ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ତ୍ଵମିହ ଦେଵର୍ଷେ କଥଯାମି ସଵିସ୍ତରମ୍ । ଆଷାଢସ୍ଯ ସିତେ ପକ୍ଷେ ଏକାଦଶ୍ଯାମୁପୋଷିତଃ
ମହାଦେବ କହିଲେ—ହେ ଦେବଋଷି, ଏଠାରେ ଶୁଣ, ମୁଁ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି: ଆଷାଢ଼ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଏକାଦଶୀରେ ଉପବାସ କରି,
ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯଵ୍ରତାନୀହ ଗୃହ୍ଣୀଯାଦ୍ଭକ୍ତିପୂର୍ଵକମ୍ । ଭୂମିଶଯ୍ଯାସମାରୂଢୋ ଯୋଗନିଦ୍ରାଂ ଗତେ ହରୌ
ଏଠାରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ଉପବାସ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ଭୂମିରେ ଶୋଇ ଓ ଯେତେବେଳେ ହରି ଯୋଗ ନିଦ୍ରାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
ନଯେତ ଚତୁରୋ ମାସାନ୍ଯାଵଦ୍ଭଵତି କାର୍ତିକୀ । ପ୍ରତିଷ୍ଠା ନ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତଂତେ ତଥା ଯଜ୍ଞାଦିକାଃ କ୍ରିଯାଃ
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚାରି ମାସ ଧରି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଯଜ୍ଞାଦି କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଵିଵାହଵ୍ରତସଂବଂଧ ଅନ୍ଯନ୍ମାଙ୍ଗଲ୍ଯକର୍ମ ଚ । ଭୂପଯାନଂ ତଥା ଯାତ୍ରା ଅନ୍ଯାଶ୍ଚ ଵିଵିଧାଃ କ୍ରିଯାଃ
ବିବାହ, ବ୍ରତ, ଅନ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ, ରାଜାଙ୍କ ଯାତ୍ରା, ଅଭିଯାନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ—
ପ୍ରସୁପ୍ତେ ଚ ଜଗନ୍ନାଥେ ଅଚ୍ଯୁତେ ଗରୁଡଧ୍ଵଜେ । ଵ୍ରତକ୍ରିଯାଂ ଚରେଦ୍ଯସ୍ତୁ ତସ୍ଯ ଵ୍ରତଫଲଂ ଶୃଣୁ
ଯେତେବେଳେ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ଅଚ୍ୟୁତ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ଶୟନରତ, ସେ ସମୟରେ କିଏ ବ୍ରତ କରେ, ସେ ବ୍ରତର ଫଳ ଶୁଣ।
ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରୈସ୍ତୁ ଯତ୍ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାନ୍ନରଃ । ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯଵ୍ରତୈଶ୍ଚୀର୍ଣୈସ୍ତତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ଏକ ଲୋକ ଯେତେ ଫଳ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରି ପାଏ, ସେଇ ଫଳ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ବ୍ରତ କରିଲେ ମିଳେ।
ମିଥୁନସ୍ଥେ ସହସ୍ରାଂଶୌ ସ୍ଵାପଯେନ୍ମଧୁସୂଦନମ୍ । ତୁଲାରାଶୌ ଗତେ ସୂର୍ଯେ ପୁନରୁତ୍ଥାପଯେଦ୍ଧରିମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ତୁଳା ରାଶିକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେତେବେଳେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ଶୟନ କରାଯିବ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ବୃଶ୍ଚିକ ରାଶିକୁ ଯିବାବେଳେ, ହରିଙ୍କୁ ପୁଣି ଜାଗାଯିବ।
ଅଧିମାସେ ତୁ ପତିତେ ତଦା ଚୈଷ ଵିଧିକ୍ରମଃ । ସ୍ଥାପଯେତ୍ପ୍ରତିମାଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ଶଂଖଚକ୍ରଗଦାଧରୀମ୍
ଅଧିକ ମାସ ପଡ଼ିଲେ, ଏହି ନିୟମ ଅନୁସରିତ ହେବ: ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
ପୀତାଂବରଧରାଂ ସୌମ୍ଯାଂ ପର୍ଯଂକେ ସ୍ଥାପଯେତ୍ଶୁଚୌ । ଶ୍ଵେତଵସ୍ତ୍ରସମାଚ୍ଛନ୍ନେ ସୋପଧାନେ ତୁ ନାରଦ
ପୀତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଶାନ୍ତ ମୁହଁରେ, ସେଇ ପ୍ରତିମାକୁ ପବିତ୍ର ବିଛାନା ଉପରେ, ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ଓ ତକିଆ ସହିତ ରଖିବା ଉଚିତ, ହେ ନାରଦ।
ଇତିହାସପୁରାଣଜ୍ଞୋ ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତୋଽଥଵା ପୁନଃ । ସ୍ନାପଯିତ୍ଵା ଦଧିକ୍ଷୀରମଧୁଲାଜଘୃତସ୍ତଥା
ଏକ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ, କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ, ଦହି, ଦୁଧ, ମଧୁ, ଲାଜା, ଘିଅ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିମାକୁ ସ୍ନାନ କରାଇବେ—
ସମାଲଭ୍ଯ ଶୁଭୈର୍ଗଂଧୈର୍ଧୂପୈଃ ପୁଷ୍ପୈର୍ମନୋରମୈଃ । ପୂଜିତାଂ କୁସୁମୈଃ ଶୁଭ୍ରୈର୍ମଂତ୍ରେଣାନେନ ଵାଡଵ
ଶୁଭ ଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ମନୋହର ଫୁଲ ଓ ଧଳା କୁସୁମ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ, ହେ ବାଡ଼ବ।
ସୁପ୍ତେ ତ୍ଵଯି ଜଗନ୍ନାଥେ ଜଗତ୍ସୁପ୍ତଂ ଭଵେଦିଦମ୍ । ଵିବୁଦ୍ଧେ ତ୍ଵଯି ବୁଧ୍ଯେତ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଚରାଚରମ୍
ହେ ବିଶ୍ୱନାଥ, ଆପଣ ଶୟନ କଲେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଶୟନ ହୁଏ; ଆପଣ ଜାଗିଲେ, ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ଜାଗିଉଠେ।
ଏଵଂ ତାଂ ପ୍ରତିମାଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ତୁ ନାରଦ । ତସ୍ଯୈଵାଗ୍ରେ ସ୍ଵଯଂ ଵାଚା ଗୃହ୍ଣୀଯାନ୍ନିଯମଂ ତତଃ
ଏଭଳି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ କରି, ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନିଜେ ନିୟମ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ହେ ନାରଦ।
ସ୍ତ୍ରୀ ଵା ନରୋ ଵା ତଦ୍ଭକ୍ତୋ ଧର୍ମାଧର୍ମଵିଭାଗତଃ । ଚତୁରୋ ଵାର୍ଷିକାନ୍ମାସାନ୍ଦେଵସ୍ଯୋତ୍ଥାପନାଵଧି
ସ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ପୁରୁଷ, ଯେଉଁମାନେ ସେଇ ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ, ଭଗବାନଙ୍କ ଉଠିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାରି ମାସର ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଗୃହ୍ଣୀଯାନ୍ନିଯମାନେତାନ୍ଦଂତଧାଵନପୂର୍ଵକମ୍ । ଉପଵାସଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ ସତି
ଏହି ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ଦାନ୍ତ ମାଜିବା ପରେ ଗ୍ରହଣ କରି, ଉପବାସ କରି, ପବିତ୍ର ପ୍ରଭାତରେ ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ।
ନିତ୍ଯଂ କର୍ମ ଚରିତ୍ଵା ତୁ ଵିଷ୍ଣୋରଗ୍ରେ ଜିତାତ୍ମଵାନ୍ । ତେଷାଂ ଫଲାନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତତ୍କର୍ତୄଣାଂ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ନିତ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କରି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଫଳ କଣ ମିଳେ, ମୁଁ କହିବି।
ମଧୁରତ୍ଵଂ ଲଭେଦ୍ଵିଦ୍ଵାନ୍ପୁରୁଷୋ ଗୁଡଵର୍ଜନାତ୍ । ତଥୈଵ ସଂତତିଂ ଦୀର୍ଘାଂ ତୈଲସ୍ଯ ଵର୍ଜନାଦ୍ଯତଃ
ଗୁଡ଼ ଛାଡ଼ିଲେ, ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ମଧୁରତା ପାଉଛନ୍ତି; ତେଣୁ ତେଲ ଛାଡ଼ିଲେ, ଦୀର୍ଘ ବଂଶ ପାଇଥାନ୍ତି।
ଘୃତସ୍ଯ ଵର୍ଜନାଦ୍ଵିପ୍ର ସୁଂଦରାଂଗଃ ପ୍ରଜାଯତେ । କଟୁତୈଲପରିତ୍ଯାଗୀ ଶତ୍ରୁନାଶମଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ଘିଅ ଛାଡ଼ିଲେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସୁନ୍ଦର ଶରୀର ପାଇଯାଏ; ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତେଲ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଶତ୍ରୁ ନାଶ ହୁଏ।
ସୁଗଂଧତୈଲତ୍ଯାଗେନ ସୌଭାଗ୍ଯମତୁଲଂ ଲଭେତ୍ । ପୁଷ୍ପଭୋଗପରିତ୍ଯାଗୀ ସ୍ଵର୍ଗେ ଵିଦ୍ଯାଧରୋ ଭଵେତ୍
ସୁଗନ୍ଧ ତେଲ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଅପୂର୍ବ ସୌଭାଗ୍ୟ ମିଳେ; ଫୁଲ ଉପଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ବିଦ୍ୟାଧର ହେବେ।
ଯୋଗାଭ୍ଯାସୀ ନରୋ ଯସ୍ତୁ ସ ବ୍ରହ୍ମପଦମାପ୍ନୁଯାତ୍ । କଟ୍ଵମ୍ଲମଧୁରକ୍ଷାରତୀକ୍ଷ୍ଣକାଷାଯ ଷଡ୍ରସାନ୍
ଯେ ଲୋକ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମପଦ ପାଏ; କଟୁ, ତିତ, ମଧୁର, ଖାରା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ କଷାୟ—ଏହି ଛଅ ରସ ତ୍ୟାଗ କଲେ—
ଵର୍ଜଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଵୈରୂପ୍ଯଂ ଦୌର୍ଗଂଧ୍ଯଂ ନାପ୍ନୁଯାନ୍ନରଃ । ତାଂବୂଲଵର୍ଜନାଦ୍ଭୋଗୀ ରକ୍ତକଂଠସ୍ତୁ ଜାଯତେ
ଯେଉଁ ମଣିଷ ତାମ୍ବୁଳ ଖାଇବାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେ ବିକୃତ ଦେହ କିମ୍ବା ଦୁର୍ଗନ୍ଧର ଶିକାର ହୁଏନି; ତାମ୍ବୁଳ ଛାଡ଼ିଲେ, ସେ ଲୋକ ରକ୍ତ କଣ୍ଠ ଥିବା ସର୍ପ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଘୃତତ୍ଯାଗାଚ୍ଚ ଲାଵଣ୍ଯଂ ସଦା ସ୍ନିଗ୍ଧତନୁର୍ଭଵେତ୍ । ଫଲତ୍ଯାଗାଚ୍ଚ ଵିପେଂଦ୍ର ବହୁପୁତ୍ରଶ୍ଚ ଜାଯତେ
ଘିଅ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ମଣିଷ ସଦା ସୁନ୍ଦର ଓ କୋମଳ ଦେହର ହୁଏ; ଫଳ ଛାଡ଼ିଲେ, ରାଜା, ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନେକ ପୁଅ ପାଇଥାଏ।
ପଲାଶପତ୍ରାଶନକୃଦ୍ରୂପଵାନ୍ଭୋଗଵାନ୍ଭଵେତ୍ । ଦୀପ୍ତିମାନ୍ଦୀପ୍ତିକରଣଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯପତିର୍ଭଵେତ୍
ପଳାଶ ପତ୍ର ଖାଇଥିବା ଲୋକ ସୁନ୍ଦର ଓ ଧନୀ ହୁଏ; ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଆଲୋକ ଦେଇଥିବା, ସିଧାସଳଖ ଧନର ମାଲିକ ହୁଏ।
ଦଧିଦୁଗ୍ଧପରିତ୍ଯାଗୀ ଗୋଲୋକଂ ଲଭତେ ନରଃ । ମୌନଵ୍ରତୀ ଭଵେଦ୍ଯସ୍ତୁ ତସ୍ଯାଜ୍ଞାଽସ୍ଖଲିତା ଭଵେତ୍
ଯିଏ ଦହି ଓ ଦୁଧ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେ ଗୋଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ; ଯିଏ ମୌନ ବ୍ରତ ରଖେ, ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା କେବେ ଭୁଲ ହୁଏନି।
ଇଂଦ୍ରାସନମଵାପ୍ନୋତି ସ୍ଥାଲୀପାକସ୍ଯ ଵର୍ଜନାତ୍ । ଏଵମାଦି ପରିତ୍ଯାଗାଦ୍ଧର୍ମସ୍ଥୋ ଧର୍ମନଂଦନଃ
ଯିଏ ହାଣ୍ଡିରେ ରାନ୍ଧା ଖାଦ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସିଂହାସନ ପାଏ; ଏଭଳି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ତ୍ୟାଗ କରି, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଲୋକ ଧର୍ମରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ।
ନମୋନାରାଯଣାଯେତି ଜପ୍ତ୍ଵା ଶତଗୁଣଂ ଫଲମ୍ । ଏକ ଏଵ ସ ଵୈ ସ୍ଵର୍ଗେ ଵିଦ୍ଯାଧରପତିର୍ଭଵେତ୍
‘ନମୋ ନାରାୟଣାୟ’ ବୋଲି ଜପ କଲେ, ଶତଗୁଣ ଫଳ ମିଳେ; ସେ ଏକାକି ସ୍ୱର୍ଗରେ ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କର ମାଲିକ ହୁଏ।
ପୁଷ୍କରସ୍ନାନମାତ୍ରେଣ ଗଂଗାଯାଃ ସ୍ନାନଜଂ ଫଲମ୍
ପୁଷ୍କରରେ କେବଳ ସ୍ନାନ କଲେ, ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ଫଳ ମିଳିଯାଏ।
ଭୂମୌ ଭୁଂକ୍ତେ ସଦା ଯସ୍ତୁ ସ ପୃଥିଵ୍ଯଧିପୋ ଭଵେତ୍ । ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚୈଵ ଗୃହେ କୁର୍ଯାଦୁପଲେପନମାର୍ଜନମ୍
ଯିଏ ସଦା ଭୂମିରେ ବସି ଖାଏ, ସେ ପୃଥିବୀର ଅଧିପତି ହୁଏ; ଏବଂ ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଘର ଝାଡ଼ୁ ଦେଇ ଲେପ କରେ—
କଲ୍ପସ୍ଥାଯୀ ଭଵେଦ୍ଵିଦ୍ଵନ୍ଵୈକୁଂଠେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ଚ ଯଃ କୁର୍ଯାଚ୍ଛତମଷ୍ଟୋତ୍ତରଂ ନରଃ
—ହେ ପଣ୍ଡିତ, ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ରହେ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଯିଏ ଏକ ଶତ ଆଠ ଥର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରେ—
ହଂସଯୁକ୍ତଵିମାନେନ ଦିଵ୍ଯେନ ସହ ଗଚ୍ଛତି । ଗୀତଵାଦ୍ଯକରୋ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଗାଂଧର୍ଵଂ ଲୋକମାପ୍ନୁଯାତ୍
—ସେ ହଁସ ଯୁକ୍ତ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ବସି ଯାଏ; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଗୀତ ଓ ସଙ୍ଗୀତ କରି, ସେ ଗାନ୍ଧର୍ବ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।