ଶାକଂ ମଧୁ ପରାନ୍ନଂ ଚ ପୁନର୍ଭୋଜନ ମୈଥୁନମ୍ । ଵୈଷ୍ଣଵୋ ଵ୍ରତକର୍ତ୍ତା ଚ ଦଶମ୍ଯାଂ ଦଶ ଵର୍ଜଯେତ୍
ଶାକ, ମଧୁ, ଅନ୍ୟ ଲୋକ ତିଆରି କରିଥିବା ଖାଦ୍ୟ, ପୁଣି ଭୋଜନ କରିବା ଓ ଯୌନ ସଂସ୍ପର୍ଶ—ଏହି ଦଶଟି ଜିନିଷ ଦଶମୀ ଦିନରେ ବୈଷ୍ଣବ ଉପବାସୀଙ୍କୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।
ଦ୍ଯୂତଂ କ୍ରୀଡାଂ ତଥା ନିଦ୍ରା ତାଂବୂଲଂ ଦଂତଧାଵନମ୍ । ପରାପଵାଦଂ ପୈଶୁନ୍ଯଂ ସ୍ତେଯଂ ହିଂସାଂ ତଥା ରତିମ୍
ଜୁଆ, ଖେଳ, ଘୁମ, ପାନ, ଦାନ୍ତ ମଜନ, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା, ଚୁଗଳି, ଚୋରି, ହିଂସା ଓ ରତି—
କ୍ରୋଧଂ ଚ ଵିତଥଂ ଵାକ୍ଯମେକାଦଶ୍ଯାଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । କାଂସ୍ଯଂ ମାଂସଂମସୂରାଂଶ୍ଚ ତୈଲଂ ଵିତଥଭାଷଣମ୍
କ୍ରୋଧ ଓ ମିଥ୍ୟା କଥା ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ; କାଂସ୍ୟ, ମାଂସ, ମସୁର ଡାଲ, ତେଲ ଓ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିବା ମଧ୍ୟ ବର୍ଜନୀୟ।
ଵ୍ଯାଯାମଂ ଚ ପ୍ରଵାସଂ ଚ ପୁନର୍ଭୋଜନମୈଥୁନମ୍ । ଵୃଷପୃଷ୍ଠଂ ପରାନ୍ନଂ ଚ ଶାକଂ ଚ ଦ୍ଵାଦଶୀଦିନେ
ବ୍ୟାୟାମ, ଦୂରଯାତ୍ରା, ପୁଣି ଭୋଜନ, ଯୌନ ସଂସ୍ପର୍ଶ, ବଳଦ ଉପରେ ବସିବା, ଅନ୍ୟ ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ ଓ ଶାକ—ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।
ଅନେନ ଵିଧିନା ରାଜନ୍ଵିହିତା ଯୈଶ୍ଚ କାମଦା । ରାତ୍ରୌ ଜାଗରଣଂ କୃତ୍ଵା ପୂଜିତଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ହେ ରାଜା, ଏହି ନିୟମରେ ଯେଉଁମାନେ କାମଦା ଉପବାସ ପାଳନ କରନ୍ତି, ରାତିରେ ଜାଗି ଓ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି,
ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତାସ୍ତେ ଯାଂତି ପରମାଂ ଗତିମ୍ । ପଠନାଚ୍ଛ୍ରଵଣାଦ୍ରାଜନ୍ଗୋସହସ୍ରଫଲଂ ଲଭେତ୍
ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ଉତ୍ତମ ଗତିକୁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଏହି କଥା ପଢିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ହେଉ, ହେ ରାଜା, ହଜାର ଗାଈ ଦାନ କରିବାର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଣ୍ଡେ ଉମାପତିନାରଦସଂଵାଦେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମମାସସ୍ଯ ଶୁକ୍ଲା କାମଦାନାମୈକାଦଶୀନାମ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର କାମଦା ଏକାଦଶୀଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ତିରିଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା, ଯାହା ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଥିବା ସଂହିତାର ଅଂଶ।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯାଂ ତୁ ନିଯମା ଯେ କେଚିଦ୍ଭୁଵି ଵିଶ୍ରୁତାଃ । ତାନହଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି କଥଯସ୍ଵ ମହେଶ୍ଵର
ନାରଦ କହିଲେ—ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ନିୟମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ; ମହେଶ୍ୱର, ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯେ ହରୌ ସୁପ୍ତେ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ କିଂ ଜନାର୍ଦନେ । ଷଡ୍ରସାନାଂ ପରିତ୍ଯାଗେ ନଖକେଶଵିଧାରଣେ । ଅନ୍ଯୈଶ୍ଚ ନିଯମୈଃ ସ୍ଵାମିନ୍ଯତ୍ଫଲଂ ତଦ୍ ବ୍ରଵୀହି ମେ
ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ହରି ଶୟନ କରୁଥିବାବେଳେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ପାଇଁ କ'ଣ କରିବା ଉଚିତ? ଛଅ ରସ ବର୍ଜନ, ନଖ ଓ କେଶ କାଟିନଥିବା, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଫଳ କ'ଣ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତ୍ଵସୌ ଦେଵଃ ପ୍ରହସ୍ଯୋତ୍ଫୁଲ୍ଲଲୋଚନଃ । ପ୍ରୋଵାଚ ତଂ ଦ୍ଵିଜଵରଂ ନାରଦଂ ତପସାନ୍ନିଧିମ୍
ସୂତ କହିଲେ—ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦେବତା ଆନନ୍ଦରେ ଚକ୍ଷୁ ମୁଦାଇ ହସିଲେ ଓ ତପସ୍ଵୀ ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ତ୍ଵମିହ ଦେଵର୍ଷେ କଥଯାମି ସଵିସ୍ତରମ୍ । ଆଷାଢସ୍ଯ ସିତେ ପକ୍ଷେ ଏକାଦଶ୍ଯାମୁପୋଷିତଃ
ମହାଦେବ କହିଲେ—ହେ ଦେବଋଷି, ଏଠାରେ ଶୁଣ, ମୁଁ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି: ଆଷାଢ଼ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଏକାଦଶୀରେ ଉପବାସ କରି,
ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯଵ୍ରତାନୀହ ଗୃହ୍ଣୀଯାଦ୍ଭକ୍ତିପୂର୍ଵକମ୍ । ଭୂମିଶଯ୍ଯାସମାରୂଢୋ ଯୋଗନିଦ୍ରାଂ ଗତେ ହରୌ
ଏଠାରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ଉପବାସ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ଭୂମିରେ ଶୋଇ ଓ ଯେତେବେଳେ ହରି ଯୋଗ ନିଦ୍ରାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
ନଯେତ ଚତୁରୋ ମାସାନ୍ଯାଵଦ୍ଭଵତି କାର୍ତିକୀ । ପ୍ରତିଷ୍ଠା ନ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତଂତେ ତଥା ଯଜ୍ଞାଦିକାଃ କ୍ରିଯାଃ
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚାରି ମାସ ଧରି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଯଜ୍ଞାଦି କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଵିଵାହଵ୍ରତସଂବଂଧ ଅନ୍ଯନ୍ମାଙ୍ଗଲ୍ଯକର୍ମ ଚ । ଭୂପଯାନଂ ତଥା ଯାତ୍ରା ଅନ୍ଯାଶ୍ଚ ଵିଵିଧାଃ କ୍ରିଯାଃ
ବିବାହ, ବ୍ରତ, ଅନ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ, ରାଜାଙ୍କ ଯାତ୍ରା, ଅଭିଯାନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ—
ପ୍ରସୁପ୍ତେ ଚ ଜଗନ୍ନାଥେ ଅଚ୍ଯୁତେ ଗରୁଡଧ୍ଵଜେ । ଵ୍ରତକ୍ରିଯାଂ ଚରେଦ୍ଯସ୍ତୁ ତସ୍ଯ ଵ୍ରତଫଲଂ ଶୃଣୁ
ଯେତେବେଳେ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ଅଚ୍ୟୁତ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ଶୟନରତ, ସେ ସମୟରେ କିଏ ବ୍ରତ କରେ, ସେ ବ୍ରତର ଫଳ ଶୁଣ।
ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରୈସ୍ତୁ ଯତ୍ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାନ୍ନରଃ । ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯଵ୍ରତୈଶ୍ଚୀର୍ଣୈସ୍ତତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ଏକ ଲୋକ ଯେତେ ଫଳ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରି ପାଏ, ସେଇ ଫଳ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ବ୍ରତ କରିଲେ ମିଳେ।
ମିଥୁନସ୍ଥେ ସହସ୍ରାଂଶୌ ସ୍ଵାପଯେନ୍ମଧୁସୂଦନମ୍ । ତୁଲାରାଶୌ ଗତେ ସୂର୍ଯେ ପୁନରୁତ୍ଥାପଯେଦ୍ଧରିମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ତୁଳା ରାଶିକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେତେବେଳେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ଶୟନ କରାଯିବ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ବୃଶ୍ଚିକ ରାଶିକୁ ଯିବାବେଳେ, ହରିଙ୍କୁ ପୁଣି ଜାଗାଯିବ।
ଅଧିମାସେ ତୁ ପତିତେ ତଦା ଚୈଷ ଵିଧିକ୍ରମଃ । ସ୍ଥାପଯେତ୍ପ୍ରତିମାଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ଶଂଖଚକ୍ରଗଦାଧରୀମ୍
ଅଧିକ ମାସ ପଡ଼ିଲେ, ଏହି ନିୟମ ଅନୁସରିତ ହେବ: ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
ପୀତାଂବରଧରାଂ ସୌମ୍ଯାଂ ପର୍ଯଂକେ ସ୍ଥାପଯେତ୍ଶୁଚୌ । ଶ୍ଵେତଵସ୍ତ୍ରସମାଚ୍ଛନ୍ନେ ସୋପଧାନେ ତୁ ନାରଦ
ପୀତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଶାନ୍ତ ମୁହଁରେ, ସେଇ ପ୍ରତିମାକୁ ପବିତ୍ର ବିଛାନା ଉପରେ, ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ଓ ତକିଆ ସହିତ ରଖିବା ଉଚିତ, ହେ ନାରଦ।
ଇତିହାସପୁରାଣଜ୍ଞୋ ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତୋଽଥଵା ପୁନଃ । ସ୍ନାପଯିତ୍ଵା ଦଧିକ୍ଷୀରମଧୁଲାଜଘୃତସ୍ତଥା
ଏକ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ, କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ, ଦହି, ଦୁଧ, ମଧୁ, ଲାଜା, ଘିଅ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିମାକୁ ସ୍ନାନ କରାଇବେ—
ସମାଲଭ୍ଯ ଶୁଭୈର୍ଗଂଧୈର୍ଧୂପୈଃ ପୁଷ୍ପୈର୍ମନୋରମୈଃ । ପୂଜିତାଂ କୁସୁମୈଃ ଶୁଭ୍ରୈର୍ମଂତ୍ରେଣାନେନ ଵାଡଵ
ଶୁଭ ଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ମନୋହର ଫୁଲ ଓ ଧଳା କୁସୁମ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ, ହେ ବାଡ଼ବ।
ସୁପ୍ତେ ତ୍ଵଯି ଜଗନ୍ନାଥେ ଜଗତ୍ସୁପ୍ତଂ ଭଵେଦିଦମ୍ । ଵିବୁଦ୍ଧେ ତ୍ଵଯି ବୁଧ୍ଯେତ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଚରାଚରମ୍
ହେ ବିଶ୍ୱନାଥ, ଆପଣ ଶୟନ କଲେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଶୟନ ହୁଏ; ଆପଣ ଜାଗିଲେ, ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ଜାଗିଉଠେ।
ଏଵଂ ତାଂ ପ୍ରତିମାଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ତୁ ନାରଦ । ତସ୍ଯୈଵାଗ୍ରେ ସ୍ଵଯଂ ଵାଚା ଗୃହ୍ଣୀଯାନ୍ନିଯମଂ ତତଃ
ଏଭଳି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ କରି, ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନିଜେ ନିୟମ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ହେ ନାରଦ।
ସ୍ତ୍ରୀ ଵା ନରୋ ଵା ତଦ୍ଭକ୍ତୋ ଧର୍ମାଧର୍ମଵିଭାଗତଃ । ଚତୁରୋ ଵାର୍ଷିକାନ୍ମାସାନ୍ଦେଵସ୍ଯୋତ୍ଥାପନାଵଧି
ସ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ପୁରୁଷ, ଯେଉଁମାନେ ସେଇ ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ, ଭଗବାନଙ୍କ ଉଠିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାରି ମାସର ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଗୃହ୍ଣୀଯାନ୍ନିଯମାନେତାନ୍ଦଂତଧାଵନପୂର୍ଵକମ୍ । ଉପଵାସଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ ସତି
ଏହି ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ଦାନ୍ତ ମାଜିବା ପରେ ଗ୍ରହଣ କରି, ଉପବାସ କରି, ପବିତ୍ର ପ୍ରଭାତରେ ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ।
ନିତ୍ଯଂ କର୍ମ ଚରିତ୍ଵା ତୁ ଵିଷ୍ଣୋରଗ୍ରେ ଜିତାତ୍ମଵାନ୍ । ତେଷାଂ ଫଲାନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତତ୍କର୍ତୄଣାଂ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ନିତ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କରି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଫଳ କଣ ମିଳେ, ମୁଁ କହିବି।
ମଧୁରତ୍ଵଂ ଲଭେଦ୍ଵିଦ୍ଵାନ୍ପୁରୁଷୋ ଗୁଡଵର୍ଜନାତ୍ । ତଥୈଵ ସଂତତିଂ ଦୀର୍ଘାଂ ତୈଲସ୍ଯ ଵର୍ଜନାଦ୍ଯତଃ
ଗୁଡ଼ ଛାଡ଼ିଲେ, ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ମଧୁରତା ପାଉଛନ୍ତି; ତେଣୁ ତେଲ ଛାଡ଼ିଲେ, ଦୀର୍ଘ ବଂଶ ପାଇଥାନ୍ତି।
ଘୃତସ୍ଯ ଵର୍ଜନାଦ୍ଵିପ୍ର ସୁଂଦରାଂଗଃ ପ୍ରଜାଯତେ । କଟୁତୈଲପରିତ୍ଯାଗୀ ଶତ୍ରୁନାଶମଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ଘିଅ ଛାଡ଼ିଲେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସୁନ୍ଦର ଶରୀର ପାଇଯାଏ; ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତେଲ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଶତ୍ରୁ ନାଶ ହୁଏ।
ସୁଗଂଧତୈଲତ୍ଯାଗେନ ସୌଭାଗ୍ଯମତୁଲଂ ଲଭେତ୍ । ପୁଷ୍ପଭୋଗପରିତ୍ଯାଗୀ ସ୍ଵର୍ଗେ ଵିଦ୍ଯାଧରୋ ଭଵେତ୍
ସୁଗନ୍ଧ ତେଲ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଅପୂର୍ବ ସୌଭାଗ୍ୟ ମିଳେ; ଫୁଲ ଉପଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ବିଦ୍ୟାଧର ହେବେ।
ଯୋଗାଭ୍ଯାସୀ ନରୋ ଯସ୍ତୁ ସ ବ୍ରହ୍ମପଦମାପ୍ନୁଯାତ୍ । କଟ୍ଵମ୍ଲମଧୁରକ୍ଷାରତୀକ୍ଷ୍ଣକାଷାଯ ଷଡ୍ରସାନ୍
ଯେ ଲୋକ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମପଦ ପାଏ; କଟୁ, ତିତ, ମଧୁର, ଖାରା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ କଷାୟ—ଏହି ଛଅ ରସ ତ୍ୟାଗ କଲେ—