ମୋକ୍ଷଦଂ ରୂପଦଂ ରାଜ୍ଯଂ ନିତ୍ଯମେକାଦଶୀଵ୍ରତମ୍ । ଯେ କୁର୍ଵଂତି ମହୀପାଲ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରଯା ଯୁତାଃ
ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ସଦା ମୋକ୍ଷ, ରୂପ ଓ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କରନ୍ତି, ହେ ଭୂପତି।
ଯଥୋକ୍ତଵିଧିନା ଲୋକେ ତେ ନରା ଵିଷ୍ଣୁରୂପିଣଃ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାସ୍ତୁ ଭୂପାଲ ଦୃଶ୍ଯଂତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଏହି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଯେଉଁମାନେ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁ ସଦୃଶ ଦେହ ପାଆନ୍ତି, ଏବଂ ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାଃ କଥଂ କୃଷ୍ଣ ଵିଷ୍ଣୁରୂପାଃ କଥଂ ପୁନଃ । ପାପରୂପାଶ୍ଚ ଦୃଶ୍ଯଂତେ ପରଂ କୌତୂହଲଂ ହି ମେ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ— କିପରି ସେମାନେ ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, କିପରି ବିଷ୍ଣୁ ସଦୃଶ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ କିଛି ଲୋକ କିଏ ପାପୀ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି? ମୋର ବଡ଼ ଆଗ୍ରହ ଅଛି।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ଯେ ଚ ରାଜନ୍କଲୌ ଭକ୍ତ୍ଯା ନିର୍ଜଲଂ ଵ୍ରତମୁତ୍ତମମ୍ । ଏକାଦଶ୍ଯାଃ ପ୍ରକୁର୍ଵଂତି ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ହେ ରାଜା, କଳିଯୁଗରେ ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏକାଦଶୀର ଉତ୍ତମ ବ୍ରତକୁ ନିର୍ଜଳ ରହି କରନ୍ତି ଏବଂ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି—
ନ କଥଂ ଵିଷ୍ଣୁରୂପାସ୍ତେ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାଃ କଥଂ ନହି । ସର୍ଵପାପହରଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଵ୍ରତମେକାଦଶୀସମମ୍
ଯେମାନେ ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ କିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ ନୁହଁନ୍ତି? ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିବା ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇବାରେ ଏକାଦଶୀ ପରି କୌଣସି ଉପବାସ ନାହିଁ।
ନ କିଂଚିଦ୍ଵିଦ୍ଯତେ ରାଜନ୍ସର୍ଵକାମପ୍ରଦଂ ନୃଣାମ୍ । ଏକାଶନଂ ଦଶମ୍ଯାଂ ଚ ନଂଦାଯାଂ ନିର୍ଜଲଂ ଵ୍ରତମ୍
ହେ ରାଜା, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଏମିତି କୌଣସି ଜିନିଷ ନାହିଁ, ଯାହା ଲୋକଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ—ଦଶମୀରେ ଏକଥର ଭୋଜନ କରିବା ଓ ନନ୍ଦା ତିଥିରେ ନିର୍ଜଳ ଉପବାସ ରହିବା ପରି।
ପାରଣଂ ଚୈଵ ଭଦ୍ରାଯାଂ କୃତ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୁସମା ନରାଃ । ଶ୍ରଦ୍ଧାଵାନ୍ଯସ୍ତୁ କୁରୁତେ କାମଦାଯା ଵ୍ରତଂ ଶୁଭମ୍
ଭଦ୍ରା ତିଥିରେ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କରିଲେ, ଲୋକେ ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ ହୁଅନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଏହି ଶୁଭ କାମଦା ଉପବାସ କରନ୍ତି,
ଵାଂଛିତଂ ଲଭତେ ସୋଽପି ଇହଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ । ପଵିତ୍ରା ପାଵନୀ ହ୍ଯେଷା ମହାପାତକନାଶିନୀ
ସେମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ଓ ପରଲୋକରେ ଆପଣଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି; ଏହି ଉପବାସ ପବିତ୍ର, ପବିତ୍ରତା ଦେଇଥାଏ ଓ ମହାପାପ ନାଶ କରେ।
ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦା ଚୈଵ କର୍ତୄଣାଂ ନୃପସତ୍ତମ । କାମଦାଯାଂ ଵିଧାନେନ ପୂଜଯେତ୍ପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ଏହି ଉପବାସ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ; କାମଦା ଏକାଦଶୀରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ପୁଷ୍ପଧୂପାଦିଭିଶ୍ଚୈଵ ନୈଵେଦ୍ଯୈର୍ଵିଵିଧୈସ୍ତଥା । କାଂସ୍ଯ ମାଂସମସୂରାଂଶ୍ଚ ଚଣକାନ୍କୋଦ୍ରଵାଂସ୍ତଥା
ଫୁଲ, ଧୂପ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ନୈବେଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ସେହି ଦିନ କାଂସ୍ୟ, ମାଂସ, ମସୁର ଡାଲ, ଚଣା ଓ କୋଦୋ ଦାନା ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଶାକଂ ମଧୁ ପରାନ୍ନଂ ଚ ପୁନର୍ଭୋଜନ ମୈଥୁନମ୍ । ଵୈଷ୍ଣଵୋ ଵ୍ରତକର୍ତ୍ତା ଚ ଦଶମ୍ଯାଂ ଦଶ ଵର୍ଜଯେତ୍
ଶାକ, ମଧୁ, ଅନ୍ୟ ଲୋକ ତିଆରି କରିଥିବା ଖାଦ୍ୟ, ପୁଣି ଭୋଜନ କରିବା ଓ ଯୌନ ସଂସ୍ପର୍ଶ—ଏହି ଦଶଟି ଜିନିଷ ଦଶମୀ ଦିନରେ ବୈଷ୍ଣବ ଉପବାସୀଙ୍କୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।
ଦ୍ଯୂତଂ କ୍ରୀଡାଂ ତଥା ନିଦ୍ରା ତାଂବୂଲଂ ଦଂତଧାଵନମ୍ । ପରାପଵାଦଂ ପୈଶୁନ୍ଯଂ ସ୍ତେଯଂ ହିଂସାଂ ତଥା ରତିମ୍
ଜୁଆ, ଖେଳ, ଘୁମ, ପାନ, ଦାନ୍ତ ମଜନ, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା, ଚୁଗଳି, ଚୋରି, ହିଂସା ଓ ରତି—
କ୍ରୋଧଂ ଚ ଵିତଥଂ ଵାକ୍ଯମେକାଦଶ୍ଯାଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । କାଂସ୍ଯଂ ମାଂସଂମସୂରାଂଶ୍ଚ ତୈଲଂ ଵିତଥଭାଷଣମ୍
କ୍ରୋଧ ଓ ମିଥ୍ୟା କଥା ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ; କାଂସ୍ୟ, ମାଂସ, ମସୁର ଡାଲ, ତେଲ ଓ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିବା ମଧ୍ୟ ବର୍ଜନୀୟ।
ଵ୍ଯାଯାମଂ ଚ ପ୍ରଵାସଂ ଚ ପୁନର୍ଭୋଜନମୈଥୁନମ୍ । ଵୃଷପୃଷ୍ଠଂ ପରାନ୍ନଂ ଚ ଶାକଂ ଚ ଦ୍ଵାଦଶୀଦିନେ
ବ୍ୟାୟାମ, ଦୂରଯାତ୍ରା, ପୁଣି ଭୋଜନ, ଯୌନ ସଂସ୍ପର୍ଶ, ବଳଦ ଉପରେ ବସିବା, ଅନ୍ୟ ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ ଓ ଶାକ—ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।
ଅନେନ ଵିଧିନା ରାଜନ୍ଵିହିତା ଯୈଶ୍ଚ କାମଦା । ରାତ୍ରୌ ଜାଗରଣଂ କୃତ୍ଵା ପୂଜିତଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ହେ ରାଜା, ଏହି ନିୟମରେ ଯେଉଁମାନେ କାମଦା ଉପବାସ ପାଳନ କରନ୍ତି, ରାତିରେ ଜାଗି ଓ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି,
ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତାସ୍ତେ ଯାଂତି ପରମାଂ ଗତିମ୍ । ପଠନାଚ୍ଛ୍ରଵଣାଦ୍ରାଜନ୍ଗୋସହସ୍ରଫଲଂ ଲଭେତ୍
ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ଉତ୍ତମ ଗତିକୁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଏହି କଥା ପଢିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ହେଉ, ହେ ରାଜା, ହଜାର ଗାଈ ଦାନ କରିବାର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଣ୍ଡେ ଉମାପତିନାରଦସଂଵାଦେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମମାସସ୍ଯ ଶୁକ୍ଲା କାମଦାନାମୈକାଦଶୀନାମ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର କାମଦା ଏକାଦଶୀଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ତିରିଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା, ଯାହା ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଥିବା ସଂହିତାର ଅଂଶ।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯାଂ ତୁ ନିଯମା ଯେ କେଚିଦ୍ଭୁଵି ଵିଶ୍ରୁତାଃ । ତାନହଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି କଥଯସ୍ଵ ମହେଶ୍ଵର
ନାରଦ କହିଲେ—ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ନିୟମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ; ମହେଶ୍ୱର, ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯେ ହରୌ ସୁପ୍ତେ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ କିଂ ଜନାର୍ଦନେ । ଷଡ୍ରସାନାଂ ପରିତ୍ଯାଗେ ନଖକେଶଵିଧାରଣେ । ଅନ୍ଯୈଶ୍ଚ ନିଯମୈଃ ସ୍ଵାମିନ୍ଯତ୍ଫଲଂ ତଦ୍ ବ୍ରଵୀହି ମେ
ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ହରି ଶୟନ କରୁଥିବାବେଳେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ପାଇଁ କ'ଣ କରିବା ଉଚିତ? ଛଅ ରସ ବର୍ଜନ, ନଖ ଓ କେଶ କାଟିନଥିବା, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଫଳ କ'ଣ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତ୍ଵସୌ ଦେଵଃ ପ୍ରହସ୍ଯୋତ୍ଫୁଲ୍ଲଲୋଚନଃ । ପ୍ରୋଵାଚ ତଂ ଦ୍ଵିଜଵରଂ ନାରଦଂ ତପସାନ୍ନିଧିମ୍
ସୂତ କହିଲେ—ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦେବତା ଆନନ୍ଦରେ ଚକ୍ଷୁ ମୁଦାଇ ହସିଲେ ଓ ତପସ୍ଵୀ ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ତ୍ଵମିହ ଦେଵର୍ଷେ କଥଯାମି ସଵିସ୍ତରମ୍ । ଆଷାଢସ୍ଯ ସିତେ ପକ୍ଷେ ଏକାଦଶ୍ଯାମୁପୋଷିତଃ
ମହାଦେବ କହିଲେ—ହେ ଦେବଋଷି, ଏଠାରେ ଶୁଣ, ମୁଁ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି: ଆଷାଢ଼ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଏକାଦଶୀରେ ଉପବାସ କରି,
ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯଵ୍ରତାନୀହ ଗୃହ୍ଣୀଯାଦ୍ଭକ୍ତିପୂର୍ଵକମ୍ । ଭୂମିଶଯ୍ଯାସମାରୂଢୋ ଯୋଗନିଦ୍ରାଂ ଗତେ ହରୌ
ଏଠାରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ଉପବାସ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ଭୂମିରେ ଶୋଇ ଓ ଯେତେବେଳେ ହରି ଯୋଗ ନିଦ୍ରାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
ନଯେତ ଚତୁରୋ ମାସାନ୍ଯାଵଦ୍ଭଵତି କାର୍ତିକୀ । ପ୍ରତିଷ୍ଠା ନ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତଂତେ ତଥା ଯଜ୍ଞାଦିକାଃ କ୍ରିଯାଃ
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚାରି ମାସ ଧରି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଯଜ୍ଞାଦି କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଵିଵାହଵ୍ରତସଂବଂଧ ଅନ୍ଯନ୍ମାଙ୍ଗଲ୍ଯକର୍ମ ଚ । ଭୂପଯାନଂ ତଥା ଯାତ୍ରା ଅନ୍ଯାଶ୍ଚ ଵିଵିଧାଃ କ୍ରିଯାଃ
ବିବାହ, ବ୍ରତ, ଅନ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ, ରାଜାଙ୍କ ଯାତ୍ରା, ଅଭିଯାନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ—
ପ୍ରସୁପ୍ତେ ଚ ଜଗନ୍ନାଥେ ଅଚ୍ଯୁତେ ଗରୁଡଧ୍ଵଜେ । ଵ୍ରତକ୍ରିଯାଂ ଚରେଦ୍ଯସ୍ତୁ ତସ୍ଯ ଵ୍ରତଫଲଂ ଶୃଣୁ
ଯେତେବେଳେ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ଅଚ୍ୟୁତ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ଶୟନରତ, ସେ ସମୟରେ କିଏ ବ୍ରତ କରେ, ସେ ବ୍ରତର ଫଳ ଶୁଣ।
ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରୈସ୍ତୁ ଯତ୍ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାନ୍ନରଃ । ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯଵ୍ରତୈଶ୍ଚୀର୍ଣୈସ୍ତତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ଏକ ଲୋକ ଯେତେ ଫଳ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରି ପାଏ, ସେଇ ଫଳ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ବ୍ରତ କରିଲେ ମିଳେ।
ମିଥୁନସ୍ଥେ ସହସ୍ରାଂଶୌ ସ୍ଵାପଯେନ୍ମଧୁସୂଦନମ୍ । ତୁଲାରାଶୌ ଗତେ ସୂର୍ଯେ ପୁନରୁତ୍ଥାପଯେଦ୍ଧରିମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ତୁଳା ରାଶିକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେତେବେଳେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ଶୟନ କରାଯିବ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ବୃଶ୍ଚିକ ରାଶିକୁ ଯିବାବେଳେ, ହରିଙ୍କୁ ପୁଣି ଜାଗାଯିବ।
ଅଧିମାସେ ତୁ ପତିତେ ତଦା ଚୈଷ ଵିଧିକ୍ରମଃ । ସ୍ଥାପଯେତ୍ପ୍ରତିମାଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ଶଂଖଚକ୍ରଗଦାଧରୀମ୍
ଅଧିକ ମାସ ପଡ଼ିଲେ, ଏହି ନିୟମ ଅନୁସରିତ ହେବ: ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
ପୀତାଂବରଧରାଂ ସୌମ୍ଯାଂ ପର୍ଯଂକେ ସ୍ଥାପଯେତ୍ଶୁଚୌ । ଶ୍ଵେତଵସ୍ତ୍ରସମାଚ୍ଛନ୍ନେ ସୋପଧାନେ ତୁ ନାରଦ
ପୀତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଶାନ୍ତ ମୁହଁରେ, ସେଇ ପ୍ରତିମାକୁ ପବିତ୍ର ବିଛାନା ଉପରେ, ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ଓ ତକିଆ ସହିତ ରଖିବା ଉଚିତ, ହେ ନାରଦ।
ଇତିହାସପୁରାଣଜ୍ଞୋ ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତୋଽଥଵା ପୁନଃ । ସ୍ନାପଯିତ୍ଵା ଦଧିକ୍ଷୀରମଧୁଲାଜଘୃତସ୍ତଥା
ଏକ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ, କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ, ଦହି, ଦୁଧ, ମଧୁ, ଲାଜା, ଘିଅ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିମାକୁ ସ୍ନାନ କରାଇବେ—