ଏଵଂ ଯଃ ପ୍ରଯତଃ କୁର୍ଯାତ୍ପୁଣ୍ଯମେକାଦଶୀଵ୍ରତମ୍ । ସ ଯାତି ଵିଷ୍ଣୁଭଵନଂ ପୁନରାଵୃତ୍ତିଦୁର୍ଲ୍ଲଭମ୍
ଏଭଳି ଭାବେ ଯିଏ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ପ୍ରୟାସରେ ପାଳନ କରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚେ, ଯେଉଁଠାରୁ ପୁଣି ଫେରିବା ଦୁର୍ଲଭ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା କମଲା ତସ୍ମୈ ଵରଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ତିରୋଦଧେ । ସୋଽପି ଵିପ୍ରୋ ଧନୀ ଭୂତ୍ଵା ପିତୁର୍ଗେହଂ ସମାଗତଃ
ଏଭଳି କହି ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, କମଳା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧନୀ ହୋଇ, ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ଏଵଂ ଯଃ କୁରୁତେ ରାଜନ୍କମଲାଵ୍ରତମୁତ୍ତମମ୍ । ଶୃଣୁଯାଦ୍ଵାସରେ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ହେ ରାଜା, ଯିଏ ଏହି ଉତ୍ତମ କମଳା ବ୍ରତ ପାଳନ କରେ କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିନରେ ଏହାକୁ ଶୁଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାପତିନାରଦସଂଵାଦେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମମାସସ୍ଯ କୃଷ୍ଣା କମଲାନାମୈକାଦଶୀନାମ ଦ୍ଵିଷଷ୍ଟିମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସାଂବାଦରେ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ମାସର କୃଷ୍ଣା କମଳା ନାମକ ଏକାଦଶୀ ବିଷୟରେ ବାଉନ୍ସଠି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ - ଶ୍ରୁତାନି ବହୁଧର୍ମାଣି ଵ୍ରତାନି ଚ ଜଗତ୍ପ୍ରଭୋ । ଏକାଦଶୀସମଂ କିଂଜିଚ୍ଛ୍ରୁତଂ ନୈଵ ଜନାର୍ଦନ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ଜଗତ୍ପତି, ମୁଁ ବହୁ ଧର୍ମ ଓ ବ୍ରତ ଶୁଣିଛି, କିନ୍ତୁ ଏକାଦଶୀ ସମାନ କିଛି ମୁଁ ଶୁଣିନାହିଁ, ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ।
ପୁନସ୍ତ୍ଵେକାଦଶୀଂ ବ୍ରୂହି ପାପଘ୍ନୀଂ ପୁଣ୍ଯଦାଯିନୀମ୍ । ଯାଂ କୃତ୍ଵା ମନୁଜୋ ଲୋକେ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାତ୍ପରମଂ ପଦମ୍
ପୁଣି ଆଉଥରେ ଏହି ପାପ ନାଶକ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦାୟିନୀ ଏକାଦଶୀ ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ, ଯାହାକୁ କରି ଏହି ଲୋକରେ ମଣିଷ ଉତ୍ତମ ପଦବି ପାଇଥାଏ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ଶୁକ୍ଲେ ଵା ଯଦି ଵା କୃଷ୍ଣେ ଯଦା ଚୈକାଦଶୀ ଭଵେତ୍ । ନ ତ୍ଯାଜ୍ଯା ଜଗତୀପାଲ ମୋକ୍ଷସୌଖ୍ଯଵିଵର୍ଦ୍ଧନୀ
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ଶୁକ୍ଳ କିମ୍ବା କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ, ଯେଉଁଠି ଏକାଦଶୀ ପଡ଼େ, ତାହା କେବେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ଭୂପତି, ଏହା ମୋକ୍ଷ ଓ ସୁଖ ବଢ଼ାଏ।
ଏକାଦଶୀ କଲୌ ରାଜନ୍ଭଵବଂଧଵିମୋଚନୀ । କାମଦା ସର୍ଵକାମାନାଂ ପାପାନାଂ ପାପହା ଭୁଵି
ହେ ରାଜା, କଳିଯୁଗରେ ଏକାଦଶୀ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନ ଛିନ୍ଦେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ ଓ ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ।
ରଵିଵାରେଽଥ ମାଂଗଲ୍ଯେ ସଂକ୍ରମେ ଵା ନୃପୋତ୍ତମ । ଏକାଦଶୀ ସଦୋପୋଷ୍ଯା ପୁତ୍ରପୌତ୍ରଵିଵର୍ଦ୍ଧନୀ
ରବିବାର, ମଙ୍ଗଳ ଦିନ କିମ୍ବା ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ଏକାଦଶୀ ସଦା ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ପୁତ୍ର ଓ ପଉତିର ବୃଦ୍ଧି କରେ।
ଏକାଦଶୀଵ୍ରତଂ କ୍ଵାପି ନ ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁଵଲ୍ଲଭୈଃ । ଆଯୁଃ କୀର୍ତିପ୍ରଦଂ ନିତ୍ଯଂ ସଂତାନାରୋଗ୍ଯଵିତ୍ତଦମ୍
ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ କେବେ ବି ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି; ଏହା ସଦା ଆୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ସନ୍ତାନ, ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଧନ ଦେଇଥାଏ।
ମୋକ୍ଷଦଂ ରୂପଦଂ ରାଜ୍ଯଂ ନିତ୍ଯମେକାଦଶୀଵ୍ରତମ୍ । ଯେ କୁର୍ଵଂତି ମହୀପାଲ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରଯା ଯୁତାଃ
ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ସଦା ମୋକ୍ଷ, ରୂପ ଓ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କରନ୍ତି, ହେ ଭୂପତି।
ଯଥୋକ୍ତଵିଧିନା ଲୋକେ ତେ ନରା ଵିଷ୍ଣୁରୂପିଣଃ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାସ୍ତୁ ଭୂପାଲ ଦୃଶ୍ଯଂତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଏହି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଯେଉଁମାନେ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁ ସଦୃଶ ଦେହ ପାଆନ୍ତି, ଏବଂ ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାଃ କଥଂ କୃଷ୍ଣ ଵିଷ୍ଣୁରୂପାଃ କଥଂ ପୁନଃ । ପାପରୂପାଶ୍ଚ ଦୃଶ୍ଯଂତେ ପରଂ କୌତୂହଲଂ ହି ମେ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ— କିପରି ସେମାନେ ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, କିପରି ବିଷ୍ଣୁ ସଦୃଶ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ କିଛି ଲୋକ କିଏ ପାପୀ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି? ମୋର ବଡ଼ ଆଗ୍ରହ ଅଛି।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ଯେ ଚ ରାଜନ୍କଲୌ ଭକ୍ତ୍ଯା ନିର୍ଜଲଂ ଵ୍ରତମୁତ୍ତମମ୍ । ଏକାଦଶ୍ଯାଃ ପ୍ରକୁର୍ଵଂତି ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ହେ ରାଜା, କଳିଯୁଗରେ ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏକାଦଶୀର ଉତ୍ତମ ବ୍ରତକୁ ନିର୍ଜଳ ରହି କରନ୍ତି ଏବଂ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି—
ନ କଥଂ ଵିଷ୍ଣୁରୂପାସ୍ତେ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାଃ କଥଂ ନହି । ସର୍ଵପାପହରଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଵ୍ରତମେକାଦଶୀସମମ୍
ଯେମାନେ ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ କିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ ନୁହଁନ୍ତି? ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିବା ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇବାରେ ଏକାଦଶୀ ପରି କୌଣସି ଉପବାସ ନାହିଁ।
ନ କିଂଚିଦ୍ଵିଦ୍ଯତେ ରାଜନ୍ସର୍ଵକାମପ୍ରଦଂ ନୃଣାମ୍ । ଏକାଶନଂ ଦଶମ୍ଯାଂ ଚ ନଂଦାଯାଂ ନିର୍ଜଲଂ ଵ୍ରତମ୍
ହେ ରାଜା, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଏମିତି କୌଣସି ଜିନିଷ ନାହିଁ, ଯାହା ଲୋକଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ—ଦଶମୀରେ ଏକଥର ଭୋଜନ କରିବା ଓ ନନ୍ଦା ତିଥିରେ ନିର୍ଜଳ ଉପବାସ ରହିବା ପରି।
ପାରଣଂ ଚୈଵ ଭଦ୍ରାଯାଂ କୃତ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୁସମା ନରାଃ । ଶ୍ରଦ୍ଧାଵାନ୍ଯସ୍ତୁ କୁରୁତେ କାମଦାଯା ଵ୍ରତଂ ଶୁଭମ୍
ଭଦ୍ରା ତିଥିରେ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କରିଲେ, ଲୋକେ ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ ହୁଅନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଏହି ଶୁଭ କାମଦା ଉପବାସ କରନ୍ତି,
ଵାଂଛିତଂ ଲଭତେ ସୋଽପି ଇହଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ । ପଵିତ୍ରା ପାଵନୀ ହ୍ଯେଷା ମହାପାତକନାଶିନୀ
ସେମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ଓ ପରଲୋକରେ ଆପଣଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି; ଏହି ଉପବାସ ପବିତ୍ର, ପବିତ୍ରତା ଦେଇଥାଏ ଓ ମହାପାପ ନାଶ କରେ।
ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦା ଚୈଵ କର୍ତୄଣାଂ ନୃପସତ୍ତମ । କାମଦାଯାଂ ଵିଧାନେନ ପୂଜଯେତ୍ପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ଏହି ଉପବାସ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ; କାମଦା ଏକାଦଶୀରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ପୁଷ୍ପଧୂପାଦିଭିଶ୍ଚୈଵ ନୈଵେଦ୍ଯୈର୍ଵିଵିଧୈସ୍ତଥା । କାଂସ୍ଯ ମାଂସମସୂରାଂଶ୍ଚ ଚଣକାନ୍କୋଦ୍ରଵାଂସ୍ତଥା
ଫୁଲ, ଧୂପ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ନୈବେଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ସେହି ଦିନ କାଂସ୍ୟ, ମାଂସ, ମସୁର ଡାଲ, ଚଣା ଓ କୋଦୋ ଦାନା ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଶାକଂ ମଧୁ ପରାନ୍ନଂ ଚ ପୁନର୍ଭୋଜନ ମୈଥୁନମ୍ । ଵୈଷ୍ଣଵୋ ଵ୍ରତକର୍ତ୍ତା ଚ ଦଶମ୍ଯାଂ ଦଶ ଵର୍ଜଯେତ୍
ଶାକ, ମଧୁ, ଅନ୍ୟ ଲୋକ ତିଆରି କରିଥିବା ଖାଦ୍ୟ, ପୁଣି ଭୋଜନ କରିବା ଓ ଯୌନ ସଂସ୍ପର୍ଶ—ଏହି ଦଶଟି ଜିନିଷ ଦଶମୀ ଦିନରେ ବୈଷ୍ଣବ ଉପବାସୀଙ୍କୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।
ଦ୍ଯୂତଂ କ୍ରୀଡାଂ ତଥା ନିଦ୍ରା ତାଂବୂଲଂ ଦଂତଧାଵନମ୍ । ପରାପଵାଦଂ ପୈଶୁନ୍ଯଂ ସ୍ତେଯଂ ହିଂସାଂ ତଥା ରତିମ୍
ଜୁଆ, ଖେଳ, ଘୁମ, ପାନ, ଦାନ୍ତ ମଜନ, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା, ଚୁଗଳି, ଚୋରି, ହିଂସା ଓ ରତି—
କ୍ରୋଧଂ ଚ ଵିତଥଂ ଵାକ୍ଯମେକାଦଶ୍ଯାଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । କାଂସ୍ଯଂ ମାଂସଂମସୂରାଂଶ୍ଚ ତୈଲଂ ଵିତଥଭାଷଣମ୍
କ୍ରୋଧ ଓ ମିଥ୍ୟା କଥା ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ; କାଂସ୍ୟ, ମାଂସ, ମସୁର ଡାଲ, ତେଲ ଓ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିବା ମଧ୍ୟ ବର୍ଜନୀୟ।
ଵ୍ଯାଯାମଂ ଚ ପ୍ରଵାସଂ ଚ ପୁନର୍ଭୋଜନମୈଥୁନମ୍ । ଵୃଷପୃଷ୍ଠଂ ପରାନ୍ନଂ ଚ ଶାକଂ ଚ ଦ୍ଵାଦଶୀଦିନେ
ବ୍ୟାୟାମ, ଦୂରଯାତ୍ରା, ପୁଣି ଭୋଜନ, ଯୌନ ସଂସ୍ପର୍ଶ, ବଳଦ ଉପରେ ବସିବା, ଅନ୍ୟ ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ ଓ ଶାକ—ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।
ଅନେନ ଵିଧିନା ରାଜନ୍ଵିହିତା ଯୈଶ୍ଚ କାମଦା । ରାତ୍ରୌ ଜାଗରଣଂ କୃତ୍ଵା ପୂଜିତଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ହେ ରାଜା, ଏହି ନିୟମରେ ଯେଉଁମାନେ କାମଦା ଉପବାସ ପାଳନ କରନ୍ତି, ରାତିରେ ଜାଗି ଓ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି,
ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତାସ୍ତେ ଯାଂତି ପରମାଂ ଗତିମ୍ । ପଠନାଚ୍ଛ୍ରଵଣାଦ୍ରାଜନ୍ଗୋସହସ୍ରଫଲଂ ଲଭେତ୍
ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ଉତ୍ତମ ଗତିକୁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଏହି କଥା ପଢିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ହେଉ, ହେ ରାଜା, ହଜାର ଗାଈ ଦାନ କରିବାର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଣ୍ଡେ ଉମାପତିନାରଦସଂଵାଦେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମମାସସ୍ଯ ଶୁକ୍ଲା କାମଦାନାମୈକାଦଶୀନାମ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର କାମଦା ଏକାଦଶୀଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ତିରିଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା, ଯାହା ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଥିବା ସଂହିତାର ଅଂଶ।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯାଂ ତୁ ନିଯମା ଯେ କେଚିଦ୍ଭୁଵି ଵିଶ୍ରୁତାଃ । ତାନହଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି କଥଯସ୍ଵ ମହେଶ୍ଵର
ନାରଦ କହିଲେ—ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ନିୟମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ; ମହେଶ୍ୱର, ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯେ ହରୌ ସୁପ୍ତେ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ କିଂ ଜନାର୍ଦନେ । ଷଡ୍ରସାନାଂ ପରିତ୍ଯାଗେ ନଖକେଶଵିଧାରଣେ । ଅନ୍ଯୈଶ୍ଚ ନିଯମୈଃ ସ୍ଵାମିନ୍ଯତ୍ଫଲଂ ତଦ୍ ବ୍ରଵୀହି ମେ
ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ହରି ଶୟନ କରୁଥିବାବେଳେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ପାଇଁ କ'ଣ କରିବା ଉଚିତ? ଛଅ ରସ ବର୍ଜନ, ନଖ ଓ କେଶ କାଟିନଥିବା, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଫଳ କ'ଣ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତ୍ଵସୌ ଦେଵଃ ପ୍ରହସ୍ଯୋତ୍ଫୁଲ୍ଲଲୋଚନଃ । ପ୍ରୋଵାଚ ତଂ ଦ୍ଵିଜଵରଂ ନାରଦଂ ତପସାନ୍ନିଧିମ୍
ସୂତ କହିଲେ—ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ଦେବତା ଆନନ୍ଦରେ ଚକ୍ଷୁ ମୁଦାଇ ହସିଲେ ଓ ତପସ୍ଵୀ ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲେ।