ହରିପୂଜାପରା ଯେ ଚ ତେ କୃତାର୍ଥାଃ କଲୌ ଯୁଗେଃ । ଶୁକ୍ଲେ ଵା ଯଦି ଵା କୃଷ୍ଣେ ଭଵେଦେକାଦଶୀ ଦ୍ଵଯମ୍
ଯେଉଁମାନେ ହରିଙ୍କ ପୂଜାରେ ଲିନ, ସେମାନେ କଳିଯୁଗରେ ସଫଳ। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ କିମ୍ବା କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ, ଦୁଇଟି ଏକାଦଶୀ ରହିଛି।
ଗୃହସ୍ଥାନାଂ ଭଵେତ୍ପୂର୍ଵା ଯତୀନାମୁତ୍ତରା ସ୍ମୃତା । ଏକାଦଶୀ ଦ୍ଵାଦଶୀ ଚ ରାତ୍ରିଶେଷେ ତ୍ରଯୋଦଶୀ । ତତ୍ର କ୍ରତୁଶତଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତ୍ରଯୋଦଶ୍ଯାଂ ତୁ ପାରଣେ
ଗୃହସ୍ଥମାନେ ପାଇଁ ପୂର୍ବ ଏକାଦଶୀ, ଯତୀମାନେ ପାଇଁ ପରେ ଏକାଦଶୀ ମନାଯାଏ। ଏକାଦଶୀ, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଓ ରାତିର ଶେଷରେ ତ୍ରୟୋଦଶୀ — ଏଠାରେ ଶତ କୃତ୍ୟର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ପାରଣ କଲେ।
ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ନିରାହାରଃ ସ୍ଥିତ୍ଵାହମପରେଽହଂନି । ଭୋକ୍ଷ୍ଯାମି ପୁଂଡରୀକାକ୍ଷ ଶରଣଂ ମେ ଭଵାଚ୍ଯୁତ
ଏକାଦଶୀରେ ଅନ୍ନ ନ ଖାଇ ରହି, ପରଦିନ ମୁଁ ଭୋଜନ କରିବି, ହେ ପଦ୍ମନାଭ, ମୋତେ ଶରଣ ଦିଅ।
ଅମୁଂ ମଂତ୍ରଂ ସମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଚକ୍ରିଣଃ । ଭକ୍ତିଭାଵେନ ତୁଷ୍ଟାତ୍ମା ଉପଵାସଂ ସମାଚରେତ୍
ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବ, ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କ ଏହି ମନ୍ତ୍ରଟି ଭକ୍ତିଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଆନନ୍ଦିତ ମନେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ।
କୁର୍ଯାଦ୍ଦେଵସ୍ଯ ପୁରତୋ ଜାଗରଂ ନିଯତୋ ଵ୍ରତୀ । ଗୀତୈର୍ଵାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ନୃତ୍ଯୈଶ୍ଚ ପୁରାଣପଠନାଦିଭିଃ
ବ୍ରତୀ ନିୟମିତ ଭାବେ ଦେବତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ନୃତ୍ୟ ଓ ପୁରାଣ ପାଠ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା।
ତତଃ ପ୍ରାତଃ ସମୁତ୍ଥାଯ ଦ୍ଵାଦଶୀଦିଵସେ ଵ୍ରତୀ । ସ୍ନାତ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୁଂ ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଵିଧିଵତ୍ପ୍ରଯତେଂଦ୍ରିଯଃ
ତାପରେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ ସକାଳେ ଉଠି, ବ୍ରତୀ ସ୍ନାନ କରି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ।
ପଂଚାମୃତେନ ସଂସ୍ନାପ୍ଯ ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ଜନାର୍ଦନଃ । ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ଚ ପଯଃସ୍ନାନାଦ୍ଧରେଃ ସାରୂପ୍ଯମଶ୍ନୁତେ
ଏକାଦଶୀ ତିଥିରେ ଯେଉଁଠି ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଯାଏ ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନେ ହରିଙ୍କୁ ଦୁଧରେ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ମଣିଷ ହରିଙ୍କ ସଦୃଶ ରୂପ ପାଇଁଥାଏ।
ଅଜ୍ଞାନତିମିରାଂଧସ୍ଯ ଵ୍ରତେନାନେନ କେଶଵ । ପ୍ରସୀଦ ସନ୍ମୁଖୋ ଭୂତ୍ଵା ଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟିପ୍ରଦୋ ଭଵ
ହେ କେଶବ, ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି; ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ଦୟା କରନ୍ତୁ, ମୋ ପ୍ରତି ମୁହଁ ଦେଖାନ୍ତୁ ଏବଂ ମୋତେ ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି ଦିଅନ୍ତୁ।
ଏଵଂ ଵିଜ୍ଞାପ୍ଯ ଦେଵେଶଂ ଦେଵଦେଵଂ ଗଦାଧରମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଭୋଜଯେଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ତେଭ୍ଯୋ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣାମ୍
ଏଭଳି ଭାବେ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗଦାଧର ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି, ଭକ୍ତିଭାବରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ।
ତତଃ ସ୍ଵବଂଧୁଭିଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ନାରାଯଣପରାଯଣଃ । କୃତ୍ଵା ପଂଚମହାଯଜ୍ଞାନ୍ସ୍ଵଯଂ ଭୁଂଜୀତ ଵାଗ୍ଯତଃ
ତାପରେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠାରେ ଲାଗିଥିବା ଲୋକ, ନିଜ ସ୍ବଜନମାନେ ସହିତ ପଞ୍ଚ ମହାଯଜ୍ଞ କରି, ମନେ ମନେ ଶାନ୍ତ ରୁହି ନିଜେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।
ଏଵଂ ଯଃ ପ୍ରଯତଃ କୁର୍ଯାତ୍ପୁଣ୍ଯମେକାଦଶୀଵ୍ରତମ୍ । ସ ଯାତି ଵିଷ୍ଣୁଭଵନଂ ପୁନରାଵୃତ୍ତିଦୁର୍ଲ୍ଲଭମ୍
ଏଭଳି ଭାବେ ଯିଏ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ପ୍ରୟାସରେ ପାଳନ କରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚେ, ଯେଉଁଠାରୁ ପୁଣି ଫେରିବା ଦୁର୍ଲଭ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା କମଲା ତସ୍ମୈ ଵରଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ତିରୋଦଧେ । ସୋଽପି ଵିପ୍ରୋ ଧନୀ ଭୂତ୍ଵା ପିତୁର୍ଗେହଂ ସମାଗତଃ
ଏଭଳି କହି ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, କମଳା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ; ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧନୀ ହୋଇ, ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ଏଵଂ ଯଃ କୁରୁତେ ରାଜନ୍କମଲାଵ୍ରତମୁତ୍ତମମ୍ । ଶୃଣୁଯାଦ୍ଵାସରେ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ହେ ରାଜା, ଯିଏ ଏହି ଉତ୍ତମ କମଳା ବ୍ରତ ପାଳନ କରେ କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିନରେ ଏହାକୁ ଶୁଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାପତିନାରଦସଂଵାଦେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମମାସସ୍ଯ କୃଷ୍ଣା କମଲାନାମୈକାଦଶୀନାମ ଦ୍ଵିଷଷ୍ଟିମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସାଂବାଦରେ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ମାସର କୃଷ୍ଣା କମଳା ନାମକ ଏକାଦଶୀ ବିଷୟରେ ବାଉନ୍ସଠି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ - ଶ୍ରୁତାନି ବହୁଧର୍ମାଣି ଵ୍ରତାନି ଚ ଜଗତ୍ପ୍ରଭୋ । ଏକାଦଶୀସମଂ କିଂଜିଚ୍ଛ୍ରୁତଂ ନୈଵ ଜନାର୍ଦନ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ଜଗତ୍ପତି, ମୁଁ ବହୁ ଧର୍ମ ଓ ବ୍ରତ ଶୁଣିଛି, କିନ୍ତୁ ଏକାଦଶୀ ସମାନ କିଛି ମୁଁ ଶୁଣିନାହିଁ, ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ।
ପୁନସ୍ତ୍ଵେକାଦଶୀଂ ବ୍ରୂହି ପାପଘ୍ନୀଂ ପୁଣ୍ଯଦାଯିନୀମ୍ । ଯାଂ କୃତ୍ଵା ମନୁଜୋ ଲୋକେ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାତ୍ପରମଂ ପଦମ୍
ପୁଣି ଆଉଥରେ ଏହି ପାପ ନାଶକ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦାୟିନୀ ଏକାଦଶୀ ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ, ଯାହାକୁ କରି ଏହି ଲୋକରେ ମଣିଷ ଉତ୍ତମ ପଦବି ପାଇଥାଏ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ଶୁକ୍ଲେ ଵା ଯଦି ଵା କୃଷ୍ଣେ ଯଦା ଚୈକାଦଶୀ ଭଵେତ୍ । ନ ତ୍ଯାଜ୍ଯା ଜଗତୀପାଲ ମୋକ୍ଷସୌଖ୍ଯଵିଵର୍ଦ୍ଧନୀ
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ଶୁକ୍ଳ କିମ୍ବା କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ, ଯେଉଁଠି ଏକାଦଶୀ ପଡ଼େ, ତାହା କେବେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ଭୂପତି, ଏହା ମୋକ୍ଷ ଓ ସୁଖ ବଢ଼ାଏ।
ଏକାଦଶୀ କଲୌ ରାଜନ୍ଭଵବଂଧଵିମୋଚନୀ । କାମଦା ସର୍ଵକାମାନାଂ ପାପାନାଂ ପାପହା ଭୁଵି
ହେ ରାଜା, କଳିଯୁଗରେ ଏକାଦଶୀ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନ ଛିନ୍ଦେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ ଓ ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ।
ରଵିଵାରେଽଥ ମାଂଗଲ୍ଯେ ସଂକ୍ରମେ ଵା ନୃପୋତ୍ତମ । ଏକାଦଶୀ ସଦୋପୋଷ୍ଯା ପୁତ୍ରପୌତ୍ରଵିଵର୍ଦ୍ଧନୀ
ରବିବାର, ମଙ୍ଗଳ ଦିନ କିମ୍ବା ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ଏକାଦଶୀ ସଦା ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ପୁତ୍ର ଓ ପଉତିର ବୃଦ୍ଧି କରେ।
ଏକାଦଶୀଵ୍ରତଂ କ୍ଵାପି ନ ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁଵଲ୍ଲଭୈଃ । ଆଯୁଃ କୀର୍ତିପ୍ରଦଂ ନିତ୍ଯଂ ସଂତାନାରୋଗ୍ଯଵିତ୍ତଦମ୍
ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ କେବେ ବି ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି; ଏହା ସଦା ଆୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ସନ୍ତାନ, ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଧନ ଦେଇଥାଏ।
ମୋକ୍ଷଦଂ ରୂପଦଂ ରାଜ୍ଯଂ ନିତ୍ଯମେକାଦଶୀଵ୍ରତମ୍ । ଯେ କୁର୍ଵଂତି ମହୀପାଲ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରଯା ଯୁତାଃ
ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ସଦା ମୋକ୍ଷ, ରୂପ ଓ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କରନ୍ତି, ହେ ଭୂପତି।
ଯଥୋକ୍ତଵିଧିନା ଲୋକେ ତେ ନରା ଵିଷ୍ଣୁରୂପିଣଃ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାସ୍ତୁ ଭୂପାଲ ଦୃଶ୍ଯଂତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଏହି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଯେଉଁମାନେ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁ ସଦୃଶ ଦେହ ପାଆନ୍ତି, ଏବଂ ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାଃ କଥଂ କୃଷ୍ଣ ଵିଷ୍ଣୁରୂପାଃ କଥଂ ପୁନଃ । ପାପରୂପାଶ୍ଚ ଦୃଶ୍ଯଂତେ ପରଂ କୌତୂହଲଂ ହି ମେ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ— କିପରି ସେମାନେ ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, କିପରି ବିଷ୍ଣୁ ସଦୃଶ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ କିଛି ଲୋକ କିଏ ପାପୀ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି? ମୋର ବଡ଼ ଆଗ୍ରହ ଅଛି।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ଯେ ଚ ରାଜନ୍କଲୌ ଭକ୍ତ୍ଯା ନିର୍ଜଲଂ ଵ୍ରତମୁତ୍ତମମ୍ । ଏକାଦଶ୍ଯାଃ ପ୍ରକୁର୍ଵଂତି ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ହେ ରାଜା, କଳିଯୁଗରେ ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏକାଦଶୀର ଉତ୍ତମ ବ୍ରତକୁ ନିର୍ଜଳ ରହି କରନ୍ତି ଏବଂ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି—
ନ କଥଂ ଵିଷ୍ଣୁରୂପାସ୍ତେ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାଃ କଥଂ ନହି । ସର୍ଵପାପହରଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଵ୍ରତମେକାଦଶୀସମମ୍
ଯେମାନେ ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ କିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ ନୁହଁନ୍ତି? ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିବା ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇବାରେ ଏକାଦଶୀ ପରି କୌଣସି ଉପବାସ ନାହିଁ।
ନ କିଂଚିଦ୍ଵିଦ୍ଯତେ ରାଜନ୍ସର୍ଵକାମପ୍ରଦଂ ନୃଣାମ୍ । ଏକାଶନଂ ଦଶମ୍ଯାଂ ଚ ନଂଦାଯାଂ ନିର୍ଜଲଂ ଵ୍ରତମ୍
ହେ ରାଜା, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଏମିତି କୌଣସି ଜିନିଷ ନାହିଁ, ଯାହା ଲୋକଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ—ଦଶମୀରେ ଏକଥର ଭୋଜନ କରିବା ଓ ନନ୍ଦା ତିଥିରେ ନିର୍ଜଳ ଉପବାସ ରହିବା ପରି।
ପାରଣଂ ଚୈଵ ଭଦ୍ରାଯାଂ କୃତ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୁସମା ନରାଃ । ଶ୍ରଦ୍ଧାଵାନ୍ଯସ୍ତୁ କୁରୁତେ କାମଦାଯା ଵ୍ରତଂ ଶୁଭମ୍
ଭଦ୍ରା ତିଥିରେ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କରିଲେ, ଲୋକେ ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ ହୁଅନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଏହି ଶୁଭ କାମଦା ଉପବାସ କରନ୍ତି,
ଵାଂଛିତଂ ଲଭତେ ସୋଽପି ଇହଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ । ପଵିତ୍ରା ପାଵନୀ ହ୍ଯେଷା ମହାପାତକନାଶିନୀ
ସେମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ଓ ପରଲୋକରେ ଆପଣଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି; ଏହି ଉପବାସ ପବିତ୍ର, ପବିତ୍ରତା ଦେଇଥାଏ ଓ ମହାପାପ ନାଶ କରେ।
ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦା ଚୈଵ କର୍ତୄଣାଂ ନୃପସତ୍ତମ । କାମଦାଯାଂ ଵିଧାନେନ ପୂଜଯେତ୍ପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ଏହି ଉପବାସ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ; କାମଦା ଏକାଦଶୀରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ପୁଷ୍ପଧୂପାଦିଭିଶ୍ଚୈଵ ନୈଵେଦ୍ଯୈର୍ଵିଵିଧୈସ୍ତଥା । କାଂସ୍ଯ ମାଂସମସୂରାଂଶ୍ଚ ଚଣକାନ୍କୋଦ୍ରଵାଂସ୍ତଥା
ଫୁଲ, ଧୂପ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ନୈବେଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ସେହି ଦିନ କାଂସ୍ୟ, ମାଂସ, ମସୁର ଡାଲ, ଚଣା ଓ କୋଦୋ ଦାନା ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।