ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ - ଭଗଵଞ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଵ୍ରତାନାମୁତ୍ତମଂ ଵ୍ରତମ୍ । ସର୍ଵପାପହରଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ଫଲଦଂ ଵ୍ରତିନାଂ ଚ ଯତ୍
ୟୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ — ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ସବୁ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ଯେଉଁ ବ୍ରତ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସଂପୃକ୍ତ ଏବଂ ଯେଉଁଥିରେ ବ୍ରତୀମାନେ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ପୁରୁଷୋତ୍ତମମାସସ୍ଯ କଥାଂ ବ୍ରୂହି ଜନାର୍ଦନ । କୋ ଵିଧିଃ କିଂ ଫଲଂ ତସ୍ଯ କୋ ଦେଵସ୍ତତ୍ର ପୂଜ୍ଯତେ
ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ଆପଣ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ମାସର କଥା କହନ୍ତୁ। ଏହାର ପ୍ରକ୍ରିୟା କଣ, ଏହାର ଫଳ କଣ, ଏବଂ ଏହି ମାସରେ କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଯାଉଛି?
ଅଧିମାସେ ଚ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଵ୍ରତଂ ବ୍ରୂହି ଜନାର୍ଦନ । କସ୍ଯ ଦାନସ୍ଯ କିଂ ପୁଣ୍ଯଂ କିଂ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ନୃଭିଃ ପ୍ରଭୋ
ଅଧିମାସ ଆସିଲେ, ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, କେଉଁ ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ ତାହା କହନ୍ତୁ। କେଉଁ ଦାନରେ କେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ଏବଂ ଲୋକେ କଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏହି କଥା କହନ୍ତୁ।
କଥଂ ସ୍ନାନଂ ଚ କିଂ ଜାପ୍ଯଂ କଥଂ ପୂଜାଵିଧିଃ ସ୍ମୃତଃ । କିଂ ଭୋଜ୍ଯମୁତ୍ତମଂ ଚାନ୍ନଂ ମାସେଽସ୍ମିନ୍ପୁରୁଷୋତ୍ତମେ
ଏହି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ମାସରେ କିପରି ସ୍ନାନ କରିବା, କଣ ଜପିବା ଉଚିତ, କିପରି ପୂଜା କରିବା ନିୟମ ଅଛି ଏବଂ କେଉଁ ଅନ୍ନ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭୋଜନ ହେବ?
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- କଥଯିଷ୍ଯାମି ରାଜେଂଦ୍ର ଭଵତଃ ସ୍ନେହକାରଣାତ୍ । ପୁରୁଷୋତ୍ତମମାସସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପାପନାଶନମ୍
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ — ରାଜା, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ନେହବଶତଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ମାସର ମହିମା କଥା କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ।
ଅଧିମାସେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଭଵେଦେକାଦଶୀ ତୁ ଯା । କମଲା ନାମ ସା ନାମ୍ନା ତିଥୀନାମୁତ୍ତମା ତିଥିଃ
ଅଧିମାସ ଆସିଲେ, ଏହି ମାସର ଯେଉଁ ଏକାଦଶୀ ପଡେ, ତାହାକୁ 'କମଳା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ତିଥିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ତିଥି ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ତସ୍ଯା ଵ୍ରତପ୍ରଭାଵେନ କମଲାଭିମୁଖୀ ଭଵେତ୍ । ବ୍ରାହ୍ମେ ମୁହୂର୍ତ୍ତେ ଚୋତ୍ଥାଯ ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍
ଏହି ବ୍ରତର ପ୍ରଭାବରେ ମନୁଷ୍ୟ କମଳାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରେ। ବ୍ରାହ୍ମମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଠି, ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ସ୍ନାତ୍ଵା ଚୈଵ ଵିଧାନେନ ନିଯମଂ କାରଯେଦ୍ଵ୍ରତୀ । ଗୃହେ ତ୍ଵେକଗୁଣଂ ଜାପ୍ଯଂ ନଦ୍ଯାଂ ତୁ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଠିକ୍ ନିୟମରେ ସ୍ନାନ କରି, ବ୍ରତୀ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଘରେ ଥିଲେ ଏକଥର ଜପ କରିବା, ନଦୀପାରେ ଦୁଇଥର କରିବା ଉଚିତ।
ଗଵାଂ ଗୋଷ୍ଠେ ସହସ୍ରୋର୍ଧ୍ଵମଗ୍ନ୍ଯାଗାରେ ଶତାନ୍ଵିତମ୍ । ଶିଵକ୍ଷେତ୍ରେଷୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ଦେଵତାନାଂ ଚ ସନ୍ନିଧୌ
ଗୋଶାଳାରେ ହଜାରଥର, ଅଗ୍ନିଗୃହରେ ଶତଥର, ଶିବକ୍ଷେତ୍ର, ତୀର୍ଥ ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଜପ କରିବା ଉଚିତ।
ଲକ୍ଷଂ ତୁଲସ୍ଯାଃ ସାଂନିଧ୍ଯେ ହ୍ଯନଂତଂ ଵିଷ୍ଣୁସନ୍ନିଧୌ । ଅଵଂତ୍ଯାମଭଵତ୍କଶ୍ଚିଚ୍ଛିଵଶର୍ମା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ
ତୁଳସୀ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଲକ୍ଷଥର, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଅସୀମ ଥର ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ଅବନ୍ତୀରେ ଶିବଶର୍ମା ନାମକ ଜଣେ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ।
ତସ୍ଯାତ୍ମଜାସ୍ତୁ ପଂଚାସନ୍କନିଷ୍ଠୋ ଦୋଷଵାନଭୂତ୍ । ତଦା ପିତ୍ରା ପରିତ୍ଯକ୍ତସ୍ତ୍ଯକ୍ତଃ ସ୍ଵଜନବାଂଧଵୈଃ
ତାଙ୍କର ପଞ୍ଚାଶି ଝିଅ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ଝିଅଟି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପିତା ଏବଂ ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ୱଜନ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ।
କୁକର୍ମଣଃ ପ୍ରଭାଵେନ ଗତୋ ଦୂରତରଂ ଵନମ୍ । ଏକଦା ଦୈଵଯୋଗେନ ତୀର୍ଥରାଜଂ ସମାଗତଃ
ଖରାପ କାମର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ଦୂର ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏକଦିନ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ସେ ତୀର୍ଥରାଜକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
କ୍ଷୁତ୍କ୍ଷାମୋ ଦୀନଵଦନସ୍ତ୍ରିଵେଣ୍ଯାଂ ସ୍ନାନମାଚରତ୍ । ମୁନୀନାମାଶ୍ରମାଂସ୍ତତ୍ର ଵିଚିନ୍ଵନ୍କ୍ଷୁଧଯାର୍ଦିତଃ
ଭୋକରେ ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ମନ୍ଦ ମୁହଁ ନେଇ, ସେ ତିନି ନଦୀର ସଂଗମେ ସ୍ନାନ କଲେ। ଭୋକରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ସେଠାରେ ମୁନିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଚାରିପାଖ ଘୁରୁଥିଲେ।
ହରିମିତ୍ରମୁନେସ୍ତତ୍ର ଦଦର୍ଶାଶ୍ରମମୁତ୍ତମମ୍ । ପୁରୁଷୋତ୍ତମମାସେ ଵୈ ଜନାନାଂ ଚ ସମାଗମେ
ସେଠାରେ ସେ ହରିମିତ୍ର ମୁନିଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ମାସରେ ଲୋକମାନେ ଏକଠା ହୋଇଥିଲେ।
ତତ୍ରାଶ୍ରମେ କଥଯତାଂ କଥାଂ କଲ୍ମଷନାଶିନୀମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ମୁଖାତ୍ତେନ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା କମଲା ଶ୍ରୁତା
ସେ ଆଶ୍ରମରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପାପ ନାଶ କରୁଥିବା କଥା ହେଉଥିଲା, ସେଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ କମଳା ଏକାଦଶୀ ବିଷୟରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ଶୁଣିଲେ।
ଏକାଦଶୀ ପୁଣ୍ଯତମା ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦାଯିନୀ । ଜଯଶର୍ମା ଵିଧାନେନ ଶ୍ରୁତ୍ଵେମାଂ କମଲା ତିଥିମ୍
ଏକାଦଶୀ ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଏହି କମଳା ତିଥି ବିଷୟରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଶୁଣି, ଜୟଶର୍ମା ଏହି ବ୍ରତ କଲେ।
ଏକାଦଶୀପୁଣ୍ଯତମା ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦାଯିନୀ । ଵ୍ରତଂ କୃତଂ ଚ ତୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଶୂନ୍ଯାଲଯେ ତଦା
ଏକାଦଶୀ ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ସେ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ବ୍ରତ କରି, ଏକ ଖାଲି ଘରେ ରହିଲେ।
ନିଶୀଥେ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତେ ଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ତତ୍ର ସମାଗତା । ଵରଂ ଦଦାମି ଭୋ ଵିପ୍ର କମଲାଯାଃ ପ୍ରଭାଵତଃ
ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ଆସିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନିଜେ ସେଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କମଳାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଵର ଦେଉଛି।'
ଜଯଶର୍ମୋଵାଚ - କା ତ୍ଵଂ କସ୍ଯାସି ରଂଭୋରୁ ପ୍ରସନ୍ନା ଚ କଥଂ ମମ । ଇଂଦ୍ରାଣୀ ସୁରନାଥସ୍ଯ ଭଵାନୀ ଶଂକରସ୍ଯ ଵା
ଜୟଶର୍ମା କହିଲେ — ହେ ରମ୍ଭାସମ ଉରୁଅଳି ନାରୀ, ତୁମେ କିଏ? କାହାର ଝିଅ? କିପରି ମୋ ପ୍ରତି ଦୟାଳୁ ହେଲ? ତୁମେ କି ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ମହଳା ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ, କିମ୍ବା ଶିବଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଭବାନୀ?
ଗଂଧର୍ଵୀ କିନ୍ନରୀ ଵାଥ ଵଧୂର୍ଵା ଚଂଦ୍ରସୂର୍ଯଯୋଃ । ତ୍ଵତ୍ସଦୃକ୍ଷା ନ ଦୃଷ୍ଟା ଚ ନ ଶ୍ରୁତା ଚ ଶୁଭାନନେ
ତୁମେ କି ଗନ୍ଧର୍ବୀ, କିମ୍ବା କିନ୍ନରୀ, କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ବଧୂ? ହେ ଶୁଭ ମୁହଁ ଥିବା ନାରୀ, ତୁମ ପରି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଦେଖିବି କିମ୍ବା ଶୁଣିବି ନାହିଁ।
ଲକ୍ଷ୍ମୀରୁଵାଚ- ପ୍ରସନ୍ନା ସାଂପ୍ରତଂ ଜାତା ଵୈକୁଂଠାଦହମାଗତା । ପ୍ରେରିତା ଦେଵଦେଵେନ କମଲାଯାଃ ପ୍ରଭାଵତଃ
ଲକ୍ଷ୍ମୀ କହିଲେ — ଏବେ ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରତି ଦୟାଳୁ ହୋଇଛି, ମୁଁ ବୈକୁଣ୍ଠରୁ ଆସିଛି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାଦେବଙ୍କ ଆଦେଶରେ, କମଳାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ।
ପୁରୁଷୋତ୍ତମମାସସ୍ଯ ଯା ପକ୍ଷେ ପ୍ରଥମେ ଭଵେତ୍ । ତସ୍ଯା ଵ୍ରତଂ ତ୍ଵଯା ଚୀର୍ଣଂ ପ୍ରଯାଗେ ମୁନିସଂନିଧୌ
ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ମାସର ପ୍ରଥମ ପକ୍ଷରେ ଯେଉଁ ବ୍ରତ ତୁମେ ପ୍ରୟାଗରେ ମୁନିମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କରିଥିଲ, ସେଇ ବ୍ରତ...
ଵ୍ରତସ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵେନ ଵଶଗାହଂ ନ ସଂଶଯଃ । ତଵଵଂଶେ ଭଵିଷ୍ଯଂତି ମାନଵା ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଏହି ବ୍ରତର ଶକ୍ତିରେ, ମୁଁ ତୁମ ଅଧୀନ ହୋଇଛି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମ ବଂଶରେ ମାନବମାନେ ଜନ୍ମ ନେବେ।
ମତ୍ପ୍ରସାଦାଦଵାପ୍ସ୍ଯଂତି ସତ୍ଯଂ ତେ ଵ୍ଯାହୃତଂ ମଯା । ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ- ପ୍ରସନ୍ନା ଯଦି ମେ ପଦ୍ମେ ଵ୍ରତଂ ଵିସ୍ତରତୋ ଵଦ
ମୋର କୃପାରେ ସେମାନେ ଏହା ପାଇବେ; ମୁଁ ଯାହା କହିଛି, ଏହା ସତ୍ୟ। ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ — ହେ ପଦ୍ମେ, ଯଦି ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି ଦୟାଳୁ, ତେବେ ଏହି ବ୍ରତଟିକୁ ଏକଦମ ଭଲଭାବେ କହ।
ଯତ୍କଥାସୁ ପ୍ରଵର୍ତଂତେ ସାଧଵୋ ଯେ ଜନା ଦ୍ଵିଜାଃ । ଲକ୍ଷ୍ମୀରୁଵାଚ- ଶ୍ରୋତୄଣାଂ ପରମଂ ଶ୍ରାଵ୍ଯଂ ପଵିତ୍ରାଣାମନୁତ୍ତମମ୍
ଯାହା ବିଷୟରେ ସଜ୍ଜନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କଥା କହନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମୀ କହିଲେ — ଏହା ଶ୍ରୋତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ପବିତ୍ର ଓ ଅପୂର୍ବ।
ଦୁଃସ୍ଵପ୍ନନାଶନଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ଯତ୍ନତସ୍ତତଃ । ଉତ୍ତମଃ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଯୁକ୍ତଃ ଶ୍ଲୋକଂ ଶ୍ଲୋକାର୍ଦ୍ଧମେଵ ଵା
ଏହା ଖରାପ ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଦୂର କରେ, ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଯଥାସମ୍ଭବ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଏକ ଶ୍ଲୋକ କିମ୍ବା ଅର୍ଦ୍ଧ ଶ୍ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପଢ଼ନ୍ତି—
ପଠିତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ସଦ୍ଯୋ ମହାପାତକକୋଟିଭିଃ । ମାସାନାଂ ପରମୋ ମାସଃ ପକ୍ଷିଣାଂ ଗରୁଡୋ ଯଥା
ପଢ଼ିଲେ ସେମାନେ ସତ୍କ୍ଷଣରେ ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ମାସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଯେପରି ଚିଡ଼ିଆମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଗରୁଡ଼।
ନଦୀନାଂ ଚ ଯଥା ଗଂଗା ତିଥୀନାଂ ଦ୍ଵାଦଶୀ ତିଥିଃ । ଅଦ୍ଯାପି ନିର୍ଜରାଃ ସର୍ଵେ ଭାରତେ ଜନ୍ମଲିପ୍ସଵଃ
ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଗଙ୍ଗା, ତିଥିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱାଦଶୀ, ଏଭଳି ଭାରତରେ ଏଠାରେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ଆଶା କରନ୍ତି।
ତମର୍ଚଯଂତି ଵିଵିଧା ନାରାଯଣମନାମଯମ୍ । ଯେ ଯଜଂତି ସଦା ଭକ୍ତ୍ଯା ଦେଵଂ ନାରାଯଣଂ ପ୍ରଭୁମ୍
ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ନିର୍ମଳ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଭୁ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି—
ତାନର୍ଚଯଂତି ସତତଂ ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯା ଦେଵତାଗଣାଃ । ଯେଽପି ନାମପରା ଯେ ଚ ହରିକୀର୍ତ୍ତନତତ୍ପରାଃ
ସେମାନେ ସଦା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ। ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର ନାମରେ ଲଗ୍ନ, ହରିଙ୍କ ଗୁଣଗାନରେ ଲିନ—