ତତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୋତି ଯତ୍କୃତ୍ଵା ଜାଗରଂ ହରେଃ । ଜାତଃ ସ ଏଵ ସୁକୃତୀ କୁଲଂ ତେନୈଵ ପାଵିତମ୍
ହରିଙ୍କ ପାଇଁ ଜାଗରଣ କଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଓ ବଡ଼ ଦାନ କଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ସେଉଁଠିକି; ଏପରି ମନୁଷ୍ୟ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହୁଏ, ତାଙ୍କର କୁଳ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୁଏ।
କାର୍ତିକେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ କୃତା ଯେନ ପ୍ରବୋଧିନୀ । ଯଥା ଧ୍ରୁଵଂ ନୃଣାଂ ମୃତ୍ଯୁର୍ଧନଂ ଗାତ୍ରଂ ତଥାଧ୍ରୁଵମ୍
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯିଏ ପ୍ରବୋଧିନୀ କରେ, ଯେପରି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ, ଏଭଳି ଧନ ଓ ଶରୀର ଅନିତ୍ୟ।
ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଦିନମ୍ । ଯାନି କାନି ଚ ତୀର୍ଥାନି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସଂଭଵଂତି ଚ
ଏହି କଥା ଜାଣି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବୈଷ୍ଣବ ଦିନ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ; ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁମାନେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି—
ତାନି ତସ୍ଯ ଗୃହେ ସମ୍ଯଗ୍ଯଃ କରୋତି ପ୍ରବୋଧିନୀମ୍ । କିଂ ତସ୍ଯ ବହୁଭିଃ ପୁଣ୍ଯୈଃ କୃତା ଯେନ ପ୍ରବୋଧିନୀ
ଯିଏ ପ୍ରବୋଧିନୀ ସଠିକ୍ ଭାବେ କରେ, ସେମାନଙ୍କ ଘରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ମହତ୍ତ୍ୱ ଥାଏ; ପ୍ରବୋଧିନୀ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୁଣ୍ୟର ଆବଶ୍ୟକତା କ'ଣ?
ପୁତ୍ରପୌତ୍ରପ୍ରଦା ହ୍ଯେଷା କାର୍ତିକେ ହରିବୋଧିନୀ । ସ ଜ୍ଞାନୀ ଚ ସ ଯୋଗୀ ଚ ସ ତପସ୍ଵୀ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଏହି ହରିବୋଧିନୀ ପୁଅ ଓ ନାତି ଦେଇଥାଏ; ସେ ଜ୍ଞାନୀ, ଯୋଗୀ, ତପସ୍ବୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିବା।
ଭୋଗୋ ମୋକ୍ଷଶ୍ଚ ତସ୍ଯାସ୍ତି ଉପାସ୍ତେ ହରିବୋଧିନୀମ୍ । ଵିଷ୍ଣୋଃ ପ୍ରିଯତରା ହ୍ଯେଷା ଧର୍ମସାରସହାଯିନୀ
ଯିଏ ହରିବୋଧିନୀକୁ ଉପାସନା କରେ, ସେଠାରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ମିଳେ; ଏହି ବ୍ରତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ, ଧର୍ମର ସାର ସହ ଥିବା।
ଯଃ କରୋତି ନରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ଭୁକ୍ତିଭାକ୍ସ ଭଵେନ୍ନରଃ । ପ୍ରବୋଧିନୀମୁପୋଷିତ୍ଵା ଗର୍ଭେ ନ ଵିଶତେ ନରଃ
ଯିଏ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରବୋଧିନୀ କରେ, ସେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ଉପଭୋଗ କରେ; ପ୍ରବୋଧିନୀ ଉପବାସ କରିଲେ, ସେ ପୁନି ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରେନାହିଁ।
ସର୍ଵଧର୍ମାନ୍ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ତସ୍ମାତ୍କୁର୍ଵୀତ ନାରଦ । କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ପାପଂ ଯତ୍ସମୁପାର୍ଜିତମ୍
ତେଣୁ ନାରଦ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି, ଏହି ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ; କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ, ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ପାପ ସଂଚିତ ହୋଇଛି—
ତତ୍କ୍ଷାଲଯତି ଗୋଵିଂଦଃ ପ୍ରବୋଧିନ୍ଯାଂ ତୁ ଜାଗରେ । ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଜପଃ ପୂଜାଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଜନାର୍ଦନମ୍
ପ୍ରବୋଧିନୀର ଜାଗରଣରେ ଗୋବିନ୍ଦ ସେଇ ପାପକୁ ଧୋଇଦିଅନ୍ତି; ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ପୂଜା—ଏସବୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ପାଇଁ କଲେ—
ନରୋ ଯତ୍କୁରୁତେ ଵତ୍ସ ପ୍ରବୋଧିନ୍ଯାଂ ତଦକ୍ଷଯମ୍ । ଯେର୍ଚଯଂତି ନରାସ୍ତସ୍ଯାଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଦେଵଂ ଚ ମାଧଵମ୍
ପ୍ରବୋଧିନୀ ଦିନରେ ମନୁଷ୍ୟ ଯାହା କରେ—ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ପୂଜା—ସେସବୁ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ; ଏହି ଦିନରେ ଯେମାନେ ଭକ୍ତିରେ ମାଧବଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି—
ସମୁପୋଷ୍ଯ ପ୍ରମୁଚ୍ଯଂତେ ପାପୈସ୍ତୈଃ ଶତଜନ୍ମଜୈଃ । ମହାଵ୍ରତମିଦଂ ପୁତ୍ର ମହାପାପୌଘନାଶନମ୍
ଉପବାସ କରି, ସେମାନେ ଶତଜନ୍ମର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି; ପୁଅ, ଏହା ମହାବ୍ରତ, ବଡ଼ ପାପ ଦୂର କରେ।
ପ୍ରବୋଧଵାସରଂ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଵିଧିଵତ୍ସମୁପୋଷଯେତ୍ । ଵ୍ରତେନାନେନ ଦେଵେଶଂ ପରିତୋଷ୍ଯ ଜନାର୍ଦନମ୍
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରବୋଧ ଦିନକୁ ନିୟମରେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ଦେବେଶ୍ୱର ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି—
ଵିରାଜଯନ୍ଦିଶଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଯାତି ହରିମଂଦିରମ୍ । କର୍ତଵ୍ଯୈଷା ପ୍ରଯତ୍ନେନ ନରୈଃ କାଂତିଧନାର୍ଥିଭିଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରେ ଓ ହରିଙ୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଯେଉଁମାନେ ତେଜ ଓ ଧନ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ବ୍ରତ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେଷ୍ଟାରେ କରିବା ଉଚିତ।
ବାଲ୍ଯେ ଯତ୍ସଂଚିତଂ ପାପଂ ଯୌଵନେ ଵାର୍ଦ୍ଧକେ ତଥା । ଶତଜନ୍ମକୃତଂ ପାପଂ ସ୍ଵଲ୍ପଂ ଵା ଯଦି ଵା ବହୁ
ଶିଶୁବେଳେ, ଯୁବାବେଳେ କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ସଂଚିତ ପାପ—ସେଠାରେ କିଛି କମ୍ କିମ୍ବା ବେଶି, ଶତଜନ୍ମର ପାପ ମଧ୍ୟ—
ତତ୍କ୍ଷାଲଯତି ଗୋଵିଂଦଶ୍ଚାସ୍ଯାମଭ୍ଯର୍ଚିତୋ ନୃଣାମ୍ । ଧନଧାନ୍ଯଵହା ପୁଣ୍ଯା ସର୍ଵପାପହରା ପରା
ଯେତେବେଳେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଏହିପରି ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେ ଲୋକମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ଧୋଇଦିଅନ୍ତି; ଏହା ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟ ଆଣିଦିଏ, ଶୁଭ ଓ ମଙ୍ଗଳକାରୀ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୂର କରିଦିଏ।
ତାମୁପୋଷ୍ଯ ହରେର୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ନ ଭଵେତ୍କ୍ଵଚିତ୍ । ଚଂଦ୍ରସୂର୍ଯୋପରାଗେ ଚ ଯତ୍ଫଲଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍
ଯଦି ହରିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହି ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରାଯାଏ, ତେବେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ରହିନଥାଏ; ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ—
ତତ୍ସହସ୍ରଗୁଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପ୍ରବୋଧିନ୍ଯାଂ ପ୍ରଜାଗରେ । ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଜପୋ ହୋମଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯୋଽଭ୍ଯର୍ଚନଂ ହରେଃ
ସେହି ପୁଣ୍ୟ ପ୍ରବୋଧିନୀ ରାତିରେ କରାଗଲେ ହଜାର ଗୁଣା ବଢ଼ିଯାଏ: ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ହରିଙ୍କ ପୂଜା।
ତତ୍ସର୍ଵଂ କୋଟିଗୁଣିତଂ ପ୍ରବୋଧିନ୍ଯାଂ କୃତଂ ତୁ ଯତ୍ । ଜନ୍ମପ୍ରଭୃତିଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ନରେଣୋପାର୍ଜିତଂ ଭଵେତ୍
ପ୍ରବୋଧିନୀ ଦିନରେ ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ତାହାର ଫଳ କୋଟି ଗୁଣା ହୁଏ; ଜନ୍ମରୁ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଲୋକେ ଅର୍ଜନ କରିଥାଏ—
ଵୃଥା ଭଵତି ତତ୍ସର୍ଵମକୃତ୍ଵା କାର୍ତିକେ ଵ୍ରତମ୍ । ଅକୃତ୍ଵା ନିଯମଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ କାର୍ତିକଂ ଯଃ କ୍ଷିପେନ୍ନରଃ
କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତ କରିନଥିଲେ ସେହି ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ; ଯେ କାର୍ତ୍ତିକରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେନାହିଁ—
ନ ଜନ୍ମାର୍ଜିତପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ନାରଦ । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ଦେଵଦେଵଂ ଜନାର୍ଦନମ୍
ସେ ଜନ୍ମରୁ ଅର୍ଜିତ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ପାଉନଥାଏ, ନାରଦ; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ଦେବଦେବ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।
ଉପସେଵେତ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ସର୍ଵକାମଫଲପ୍ରଦମ୍ । ପରାନ୍ନଂ ଵର୍ଜଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ କାର୍ତିକେ ଵିଷ୍ଣୁତତ୍ପରଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଦେବଙ୍କୁ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଯେ କାର୍ତ୍ତିକରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ପର ଭୋଜନ ବର୍ଜନ କରେ—
ପରାନ୍ନଵର୍ଜନାଦ୍ଵତ୍ସ ଚାଂଦ୍ରାଯଣଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ନିତ୍ଯଂ ଶାସ୍ତ୍ରଵିନୋଦେନ କାର୍ତିକେ ମଧୁସୂଦନଃ
ପର ଭୋଜନ ବର୍ଜନ କଲେ, ହେ ପୁତ୍ର, ସେ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତର ଫଳ ପାଏ; କାର୍ତ୍ତିକରେ ନିତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଆନନ୍ଦରେ ମଧୁସୂଦନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ସ ଦହେତ୍ସର୍ଵପାପାନି ଯଜ୍ଞାଯୁତଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ନ ତଥା ତୁଷ୍ଯତେ ଯଜ୍ଞୈର୍ନ ଦାନୈର୍ଵାଜପାଦିଭିଃ
ସେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦହିଦିଏ ଓ ଦଶହଜାର ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ; ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ବଡ଼ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଏତେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯଥା ଶାସ୍ତ୍ରକଥାଲାପୈଃ କାର୍ତିକେ ମଧୁସୂଦନଃ । ଯେ କୁର୍ଵଂତି କଥାଂ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଯେ ଶୃଣ୍ଵଂତି ଶୁଭାନ୍ଵିତାଃ
ଯେପରି କାର୍ତ୍ତିକରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଆଲୋଚନା ଦ୍ୱାରା ମଧୁସୂଦନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଯେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି, ଯେମାନେ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ।
ଶ୍ଲୋକାର୍ଦ୍ଧଂ ଶ୍ଲୋକପାଦଂ ଵା କାର୍ତିକେ ଗୋଶତଂ ଫଲମ୍ । ସର୍ଵଧର୍ମାନ୍ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ କାର୍ତିକେ କେଶଵାଗ୍ରତଃ
କାର୍ତ୍ତିକରେ ଅଧା ଶ୍ଲୋକ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣିଲେ ଶତ ଗାଈର ଫଳ ମିଳେ; ସମସ୍ତ କର୍ମ ଛାଡ଼ି ହେ କେଶବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ—
ଶାସ୍ତ୍ରାଵଧାରଣଂ କାର୍ଯଂ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ଚ ମହାମୁନେ । ଶ୍ରେଯସା ଲୋଭବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଚ ଯଃ କରୋତି ହରେଃ କଥାମ୍
ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝିବା ଓ ଶୁଣିବା ଉଚିତ, ହେ ମହାମୁନି; ଯେ ଲୋକ ଶ୍ରେୟସ କିମ୍ବା ଲାଭ ଆଶାରେ ହରିଙ୍କ କଥା କହେ—
କାର୍ତିକେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ କୁଲାନାଂ ତାରଯେଚ୍ଛତମ୍ । ନିଯମେନ ନରୋ ଯସ୍ତୁ ଶୃଣୁତେ ଵୈଷ୍ଣଵୀଂ କଥାମ୍
କାର୍ତ୍ତିକରେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଶତ ପରିବାରକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ; ଯେ ନିୟମ ରେ ବୈଷ୍ଣବ କଥା ଶୁଣେ—
କାର୍ତିକେ ତୁ ଵିଶେଷେଣ ଗୋସହସ୍ରଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ପ୍ରବୋଧଵାସରେ ଵିଷ୍ଣୋଃ ଶୃଣୁତେ ଯୋ ହରେଃ କଥାମ୍
କାର୍ତ୍ତିକରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ସେ ହଜାର ଗାଈର ଫଳ ପାଏ; ପ୍ରବୋଧ ଦିନରେ ଯେ ହରିଙ୍କ କଥା ଶୁଣେ—
ସପ୍ତଦ୍ଵୀପଵତୀ ଦାନେ ତତ୍ଫଲଂ ଲଭତେ ମୁନେ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୁକଥାଂ ଦିଵ୍ଯାଂ ଯେଽର୍ଚଯଂତି କଥାଵିଦମ୍
ସେ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଦାନର ଫଳ ପାଏ, ହେ ମୁନି; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କଥା ଶୁଣି, ଯେମାନେ କଥାକାରଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି—
ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ତେଷାଂ ଲୋକୋଽକ୍ଷଯଃ ସ୍ମୃତଃ । ଗୀତଶାସ୍ତ୍ରଵିନୋଦେନ କାର୍ତିକଂ ଯୋ ନଯେନ୍ନରଃ
ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନଙ୍କର ଲୋକ ଅକ୍ଷୟ ମନ୍ତ୍ରିତ; ଯେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଆନନ୍ଦରେ କାଟେ—