ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ସଂପଦଂ ପ୍ରଜ୍ଞାଂ ରାଜ୍ଯଂ ଚ ସୁଖସଂପଦଃ । ଦଦାତ୍ଯୁପୋଷିତା ଭକ୍ତ୍ଯା ଜନେଭ୍ଯୋ ହରିବୋଧିନୀ
ଏହି ହରିବୋଧିନୀ ଏକାଦଶୀକୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଉପବାସ କଲେ ଲୋକଙ୍କୁ ଧନ, ସମ୍ପଦ, ବୁଦ୍ଧି, ରାଜ୍ୟ ଓ ସୁଖ ସମ୍ପଦ ଦେଇଥାଏ।
ମେରୁମନ୍ଦରମାତ୍ରାଣି ପାପାନ୍ଯୁକ୍ତାନି ଯାନି ଚ । ଏକେନୈଵୋପଵାସେନ ଦହତେ ପାପନାଶିନୀ
ମେରୁ ଓ ମନ୍ଦର ପରି ଭାରି ପାପ ମଧ୍ୟ ଏହି ପାପନାଶିନୀ ଏକାଦଶୀର ଏକ ଉପବାସରେ ଦହିଯାଏ।
ପୂର୍ଵଜନ୍ମସହସ୍ରେଷୁ ଯତ୍ପାପଂ ସମୁପାର୍ଜିତମ୍ । ନିଶି ଜାଗରଣଂ ଚାସ୍ଯା ଦହତେ ତୂଲରାଶିଵତ୍
ପୂର୍ବଜନ୍ମର ହଜାର ଜନ୍ମରେ ଯେଉଁ ପାପ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇଛି, ଏହି ଦିନ ରାତିରେ ଜାଗିଲେ ସେଗୁଡିକ ତୁଳା ରାଶି ପରି ଦହିଯାଏ।
ଉପଵାସଂ ପ୍ରବୋଧିନ୍ଯାଂ ଯଃ କରୋତି ସ୍ଵଭାଵତଃ । ଵିଧିଵନ୍ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ଯଥୋକ୍ତଂ ଲଭତେ ଫଲମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ପ୍ରବୋଧିନୀ ଏକାଦଶୀରେ ସ୍ୱଭାବତଃ ଉପବାସ କରନ୍ତି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଉଚିତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ଯଥୋକ୍ତଂ କୁରୁତେ ଯସ୍ତୁ ଵିଧିଵତ୍ସୁକୃତଂ ନରଃ । ସ୍ଵଲ୍ପଂ ମୁନିଵରଶ୍ରେଷ୍ଠ ମେରୁତୁଲ୍ଯଂ ଭଵେତ୍ଫଲମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଭଲ କାମ କରନ୍ତି, ହେ ମୁନିବର, ସେମାନେ ଅତି ସାନା କାମ କଲେ ମଧ୍ୟ ମେରୁ ପରି ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ଵିଧିହୀନଂ ତୁ ଯଃ କୁର୍ଯାତ୍ସୁକୃତଂ ମେରୁମାତ୍ରକମ୍ । ଅଣୁମାତ୍ରଂ ତଦାପ୍ନୋତି ଫଲଂ ଧର୍ମସ୍ଯ ନାରଦ
କିନ୍ତୁ ଯଦି କେହି ନିୟମ ଛାଡ଼ି ମେରୁ ପରି ବଡ଼ ଭଲ କାମ କରେ, ହେ ନାରଦ, ସେ କେବଳ ଅଣୁ ପରି ଅଳ୍ପ ଫଳ ମାତ୍ର ପାଏ।
ଯେ ଧ୍ଯାଯଂତି ମନୋଵୃତ୍ଯା ଯେ କରିଷ୍ଯଂତି ବୋଧିନୀମ୍ । ଵସଂତି ପିତରୋ ହୃଷ୍ଟା ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ଚ ତସ୍ଯ ଵୈ
ଯେମାନେ ମନରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ବୋଧିନୀ ପାଳନ କରିବେ, ସେମାନଙ୍କର ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରେ ବସବାସ କରନ୍ତି।
ଵିମୁକ୍ତା ନାରକୈର୍ଦୁଃଖୈର୍ଯାତି ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରଂ ପଦମ୍ । କୃତ୍ଵା ତୁ ପାତକଂ ଘୋରଂ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିକଂ ନରଃ
ନରକର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ, ଏହିପରି ମହାପାପ—ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା—କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
କୃତ୍ଵା ତୁ ଜାଗରଂ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଦ୍ଧୌତପାପୋ ଭଵେନ୍ନରଃ । ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ଯଂ ଯତ୍ଫଲଂ ଵିପ୍ର ଅଶ୍ଵମେଧାଦିକୈର୍ମଖୈଃ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଜାଗରଣ କରିଲେ, ମନୁଷ୍ୟର ପାପ ଧୋଇଯାଏ; ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁ ଫଳ ଅଶ୍ୱମେଧ ଭଳି ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ, ପ୍ରବୋଧିନୀର ଜାଗରଣରେ ସହଜରେ ମିଳେ।
ପ୍ରାପ୍ଯତେ ତତ୍ସୁଖେନୈଵ ପ୍ରବୋଧିନ୍ଯାସ୍ତୁ ଜାଗରେ । ଆପ୍ଲୁତ୍ଯ ସର୍ଵତୀର୍ଥେଷୁ ପ୍ରଦତ୍ତ୍ଵା କାଂଚନଂ ମହୀମ୍
ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ସୁନା ଓ ଜମି ଦାନ କରିଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ପ୍ରବୋଧିନୀର ଜାଗରଣରେ ଆନନ୍ଦରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ସେଇ ଫଳ ସହଜରେ ମିଳେ।
ତତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୋତି ଯତ୍କୃତ୍ଵା ଜାଗରଂ ହରେଃ । ଜାତଃ ସ ଏଵ ସୁକୃତୀ କୁଲଂ ତେନୈଵ ପାଵିତମ୍
ହରିଙ୍କ ପାଇଁ ଜାଗରଣ କଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଓ ବଡ଼ ଦାନ କଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ସେଉଁଠିକି; ଏପରି ମନୁଷ୍ୟ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହୁଏ, ତାଙ୍କର କୁଳ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୁଏ।
କାର୍ତିକେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ କୃତା ଯେନ ପ୍ରବୋଧିନୀ । ଯଥା ଧ୍ରୁଵଂ ନୃଣାଂ ମୃତ୍ଯୁର୍ଧନଂ ଗାତ୍ରଂ ତଥାଧ୍ରୁଵମ୍
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯିଏ ପ୍ରବୋଧିନୀ କରେ, ଯେପରି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ, ଏଭଳି ଧନ ଓ ଶରୀର ଅନିତ୍ୟ।
ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଦିନମ୍ । ଯାନି କାନି ଚ ତୀର୍ଥାନି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସଂଭଵଂତି ଚ
ଏହି କଥା ଜାଣି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବୈଷ୍ଣବ ଦିନ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ; ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁମାନେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି—
ତାନି ତସ୍ଯ ଗୃହେ ସମ୍ଯଗ୍ଯଃ କରୋତି ପ୍ରବୋଧିନୀମ୍ । କିଂ ତସ୍ଯ ବହୁଭିଃ ପୁଣ୍ଯୈଃ କୃତା ଯେନ ପ୍ରବୋଧିନୀ
ଯିଏ ପ୍ରବୋଧିନୀ ସଠିକ୍ ଭାବେ କରେ, ସେମାନଙ୍କ ଘରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ମହତ୍ତ୍ୱ ଥାଏ; ପ୍ରବୋଧିନୀ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୁଣ୍ୟର ଆବଶ୍ୟକତା କ'ଣ?
ପୁତ୍ରପୌତ୍ରପ୍ରଦା ହ୍ଯେଷା କାର୍ତିକେ ହରିବୋଧିନୀ । ସ ଜ୍ଞାନୀ ଚ ସ ଯୋଗୀ ଚ ସ ତପସ୍ଵୀ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଏହି ହରିବୋଧିନୀ ପୁଅ ଓ ନାତି ଦେଇଥାଏ; ସେ ଜ୍ଞାନୀ, ଯୋଗୀ, ତପସ୍ବୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିବା।
ଭୋଗୋ ମୋକ୍ଷଶ୍ଚ ତସ୍ଯାସ୍ତି ଉପାସ୍ତେ ହରିବୋଧିନୀମ୍ । ଵିଷ୍ଣୋଃ ପ୍ରିଯତରା ହ୍ଯେଷା ଧର୍ମସାରସହାଯିନୀ
ଯିଏ ହରିବୋଧିନୀକୁ ଉପାସନା କରେ, ସେଠାରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ମିଳେ; ଏହି ବ୍ରତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ, ଧର୍ମର ସାର ସହ ଥିବା।
ଯଃ କରୋତି ନରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ଭୁକ୍ତିଭାକ୍ସ ଭଵେନ୍ନରଃ । ପ୍ରବୋଧିନୀମୁପୋଷିତ୍ଵା ଗର୍ଭେ ନ ଵିଶତେ ନରଃ
ଯିଏ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରବୋଧିନୀ କରେ, ସେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ଉପଭୋଗ କରେ; ପ୍ରବୋଧିନୀ ଉପବାସ କରିଲେ, ସେ ପୁନି ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରେନାହିଁ।
ସର୍ଵଧର୍ମାନ୍ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ତସ୍ମାତ୍କୁର୍ଵୀତ ନାରଦ । କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ପାପଂ ଯତ୍ସମୁପାର୍ଜିତମ୍
ତେଣୁ ନାରଦ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି, ଏହି ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ; କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ, ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ପାପ ସଂଚିତ ହୋଇଛି—
ତତ୍କ୍ଷାଲଯତି ଗୋଵିଂଦଃ ପ୍ରବୋଧିନ୍ଯାଂ ତୁ ଜାଗରେ । ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଜପଃ ପୂଜାଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଜନାର୍ଦନମ୍
ପ୍ରବୋଧିନୀର ଜାଗରଣରେ ଗୋବିନ୍ଦ ସେଇ ପାପକୁ ଧୋଇଦିଅନ୍ତି; ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ପୂଜା—ଏସବୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ପାଇଁ କଲେ—
ନରୋ ଯତ୍କୁରୁତେ ଵତ୍ସ ପ୍ରବୋଧିନ୍ଯାଂ ତଦକ୍ଷଯମ୍ । ଯେର୍ଚଯଂତି ନରାସ୍ତସ୍ଯାଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଦେଵଂ ଚ ମାଧଵମ୍
ପ୍ରବୋଧିନୀ ଦିନରେ ମନୁଷ୍ୟ ଯାହା କରେ—ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ପୂଜା—ସେସବୁ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ; ଏହି ଦିନରେ ଯେମାନେ ଭକ୍ତିରେ ମାଧବଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି—
ସମୁପୋଷ୍ଯ ପ୍ରମୁଚ୍ଯଂତେ ପାପୈସ୍ତୈଃ ଶତଜନ୍ମଜୈଃ । ମହାଵ୍ରତମିଦଂ ପୁତ୍ର ମହାପାପୌଘନାଶନମ୍
ଉପବାସ କରି, ସେମାନେ ଶତଜନ୍ମର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି; ପୁଅ, ଏହା ମହାବ୍ରତ, ବଡ଼ ପାପ ଦୂର କରେ।
ପ୍ରବୋଧଵାସରଂ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଵିଧିଵତ୍ସମୁପୋଷଯେତ୍ । ଵ୍ରତେନାନେନ ଦେଵେଶଂ ପରିତୋଷ୍ଯ ଜନାର୍ଦନମ୍
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରବୋଧ ଦିନକୁ ନିୟମରେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ଦେବେଶ୍ୱର ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି—
ଵିରାଜଯନ୍ଦିଶଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଯାତି ହରିମଂଦିରମ୍ । କର୍ତଵ୍ଯୈଷା ପ୍ରଯତ୍ନେନ ନରୈଃ କାଂତିଧନାର୍ଥିଭିଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରେ ଓ ହରିଙ୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଯେଉଁମାନେ ତେଜ ଓ ଧନ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ବ୍ରତ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେଷ୍ଟାରେ କରିବା ଉଚିତ।
ବାଲ୍ଯେ ଯତ୍ସଂଚିତଂ ପାପଂ ଯୌଵନେ ଵାର୍ଦ୍ଧକେ ତଥା । ଶତଜନ୍ମକୃତଂ ପାପଂ ସ୍ଵଲ୍ପଂ ଵା ଯଦି ଵା ବହୁ
ଶିଶୁବେଳେ, ଯୁବାବେଳେ କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ସଂଚିତ ପାପ—ସେଠାରେ କିଛି କମ୍ କିମ୍ବା ବେଶି, ଶତଜନ୍ମର ପାପ ମଧ୍ୟ—
ତତ୍କ୍ଷାଲଯତି ଗୋଵିଂଦଶ୍ଚାସ୍ଯାମଭ୍ଯର୍ଚିତୋ ନୃଣାମ୍ । ଧନଧାନ୍ଯଵହା ପୁଣ୍ଯା ସର୍ଵପାପହରା ପରା
ଯେତେବେଳେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଏହିପରି ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେ ଲୋକମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ଧୋଇଦିଅନ୍ତି; ଏହା ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟ ଆଣିଦିଏ, ଶୁଭ ଓ ମଙ୍ଗଳକାରୀ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୂର କରିଦିଏ।
ତାମୁପୋଷ୍ଯ ହରେର୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ନ ଭଵେତ୍କ୍ଵଚିତ୍ । ଚଂଦ୍ରସୂର୍ଯୋପରାଗେ ଚ ଯତ୍ଫଲଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍
ଯଦି ହରିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହି ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରାଯାଏ, ତେବେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ରହିନଥାଏ; ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ—
ତତ୍ସହସ୍ରଗୁଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପ୍ରବୋଧିନ୍ଯାଂ ପ୍ରଜାଗରେ । ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଜପୋ ହୋମଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯୋଽଭ୍ଯର୍ଚନଂ ହରେଃ
ସେହି ପୁଣ୍ୟ ପ୍ରବୋଧିନୀ ରାତିରେ କରାଗଲେ ହଜାର ଗୁଣା ବଢ଼ିଯାଏ: ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ହରିଙ୍କ ପୂଜା।
ତତ୍ସର୍ଵଂ କୋଟିଗୁଣିତଂ ପ୍ରବୋଧିନ୍ଯାଂ କୃତଂ ତୁ ଯତ୍ । ଜନ୍ମପ୍ରଭୃତିଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ନରେଣୋପାର୍ଜିତଂ ଭଵେତ୍
ପ୍ରବୋଧିନୀ ଦିନରେ ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ତାହାର ଫଳ କୋଟି ଗୁଣା ହୁଏ; ଜନ୍ମରୁ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଲୋକେ ଅର୍ଜନ କରିଥାଏ—
ଵୃଥା ଭଵତି ତତ୍ସର୍ଵମକୃତ୍ଵା କାର୍ତିକେ ଵ୍ରତମ୍ । ଅକୃତ୍ଵା ନିଯମଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ କାର୍ତିକଂ ଯଃ କ୍ଷିପେନ୍ନରଃ
କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତ କରିନଥିଲେ ସେହି ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ; ଯେ କାର୍ତ୍ତିକରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେନାହିଁ—
ନ ଜନ୍ମାର୍ଜିତପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ନାରଦ । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ଦେଵଦେଵଂ ଜନାର୍ଦନମ୍
ସେ ଜନ୍ମରୁ ଅର୍ଜିତ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ପାଉନଥାଏ, ନାରଦ; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ଦେବଦେବ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।