ଏକାଦଶୀଵ୍ରତାନାଂ ଯୋ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଶୃଣୁତେ ନରଃ । ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ମହୀଯତେ
ଯେଉଁ ଲୋକ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତର ମହିମା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ପାଆନ୍ତି।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାପତିନାରଦସଂଵାଦେ କାର୍ତିକ କୃଷ୍ଣା ରମୈକାଦଶୀନାମ ଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ ‘କାର୍ତ୍ତିକ କୃଷ୍ଣ ରମା ଏକାଦଶୀ’ ନାମକ ଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଶ୍ରୁତଂ ରମାଯା ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ତ୍ଵତ୍ତଃ କୃଷ୍ଣ ଯଥାତଥମ୍ । କାର୍ତିକେ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ଯା ତାଂ ମେ କଥଯ ମାନଦ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ କୃଷ୍ଣ, ଆପଣଙ୍କ ଠାରୁ ମୁଁ ରମା ଏକାଦଶୀର ମହିମା ଯଥାଯଥ ଶୁଣିଛି। ଏବେ କୃପାକରି କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ-। ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୁକ୍ଲେ ଚୋର୍ଜଦଲେ ତୁ ଯା । ସା ଯଥା ନାରଦେ ପ୍ରୋକ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଣା ଲୋକକାରିଣା
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ରାଜା, ଶୁଣ, ମୁଁ ଏହି କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ନାରଦଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।
ନାରଦ ଉଵାଚ - ପ୍ରବୋଧିନ୍ଯାଶ୍ଚ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଵଦ ଵିସ୍ତରତୋ ମମ । ଯସ୍ଯାଂ ଜାଗର୍ତି ଗୋଵିଂଦୋ ଧର୍ମକର୍ମପ୍ରଵର୍ତ୍ତକଃ
ନାରଦ କହିଲେ— ପ୍ରବୋଧିନୀ ଏକାଦଶୀର ମହିମା ମୋତେ ସବିସ୍ତାର କୁହନ୍ତୁ, ଯେଉଁ ଦିନ ଗୋବିନ୍ଦ ଜାଗି ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ କରାନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ- ପ୍ରବୋଧିନ୍ଯାଶ୍ଚ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପାପଘ୍ନଂ ପୁଣ୍ଯଵର୍ଦ୍ଧନମ୍ । ମୁକ୍ତିପ୍ରଦଂ ସୁବୁଦ୍ଧୀନାଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମୁନିସତ୍ତମ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— ପ୍ରବୋଧିନୀ ଏକାଦଶୀର ମହିମା ପାପ ନଶ କରେ, ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼ାଏ, ଏହା ଭଲ ବୁଝିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି କଥା ଶୁଣ।
ତାଵଦ୍ଗର୍ଜଂତି ତୀର୍ଥାନି ଆସମୁଦ୍ରସରାଂସି ଚ । ଯାଵତ୍ପ୍ରବୋଧିନୀ ଵିଷ୍ଣୋସ୍ତିଥିର୍ନାଯାତି କାର୍ତିକେ
ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଓ ସରୋବର ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବୋଧିନୀ ଏକାଦଶୀ, ଅର୍ଥାତ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜାଗରଣ ଦିନ, କାର୍ତ୍ତିକରେ ଆସୁନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଞ୍ଜନ୍ତି।
ତାଵଦ୍ଗର୍ଜଂତି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଗଂଗାଭାଗୀରଥୀ କ୍ଷିତୌ । ଯାଵନ୍ନାଯାତି ପାପଘ୍ନୀ କାର୍ତିକେ ହରିବୋଧିନୀ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗଙ୍ଗା ଓ ଭାଗୀରଥୀ ଭୂମିରେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାର୍ତ୍ତିକରେ ପାପନାଶିନୀ ହରିବୋଧିନୀ ଏକାଦଶୀ ଆସୁନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଞ୍ଜନ୍ତି।
ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରାଣି ରାଜସୂଯଶତାନି ଚ । ଏକେନୈଵୋପଵାସେନ ପ୍ରବୋଧିନ୍ଯା ଲଭେନ୍ନରଃ
ପ୍ରବୋଧିନୀ ଏକାଦଶୀରେ ଏକ ଉପବାସ କଲେ ଲୋକ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ଶତ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ପାଇଥାଏ।
ଯଦ୍ଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ଯଦପ୍ରାପ୍ଯଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯ ନ ଗୋଚରମ୍ । ତଦପ୍ଯପ୍ରାର୍ଥିତଂ ପୁତ୍ରଂ ଦଦାତି ହରିବୋଧିନୀ
ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁଠି ଦୁର୍ଲଭ କିଛି ଅଛି, ଯାହା ଅପ୍ରାପ୍ୟ, ଏହି ହରିବୋଧିନୀ ଏକାଦଶୀ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ଅପ୍ରାର୍ଥିତ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ସଂପଦଂ ପ୍ରଜ୍ଞାଂ ରାଜ୍ଯଂ ଚ ସୁଖସଂପଦଃ । ଦଦାତ୍ଯୁପୋଷିତା ଭକ୍ତ୍ଯା ଜନେଭ୍ଯୋ ହରିବୋଧିନୀ
ଏହି ହରିବୋଧିନୀ ଏକାଦଶୀକୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଉପବାସ କଲେ ଲୋକଙ୍କୁ ଧନ, ସମ୍ପଦ, ବୁଦ୍ଧି, ରାଜ୍ୟ ଓ ସୁଖ ସମ୍ପଦ ଦେଇଥାଏ।
ମେରୁମନ୍ଦରମାତ୍ରାଣି ପାପାନ୍ଯୁକ୍ତାନି ଯାନି ଚ । ଏକେନୈଵୋପଵାସେନ ଦହତେ ପାପନାଶିନୀ
ମେରୁ ଓ ମନ୍ଦର ପରି ଭାରି ପାପ ମଧ୍ୟ ଏହି ପାପନାଶିନୀ ଏକାଦଶୀର ଏକ ଉପବାସରେ ଦହିଯାଏ।
ପୂର୍ଵଜନ୍ମସହସ୍ରେଷୁ ଯତ୍ପାପଂ ସମୁପାର୍ଜିତମ୍ । ନିଶି ଜାଗରଣଂ ଚାସ୍ଯା ଦହତେ ତୂଲରାଶିଵତ୍
ପୂର୍ବଜନ୍ମର ହଜାର ଜନ୍ମରେ ଯେଉଁ ପାପ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇଛି, ଏହି ଦିନ ରାତିରେ ଜାଗିଲେ ସେଗୁଡିକ ତୁଳା ରାଶି ପରି ଦହିଯାଏ।
ଉପଵାସଂ ପ୍ରବୋଧିନ୍ଯାଂ ଯଃ କରୋତି ସ୍ଵଭାଵତଃ । ଵିଧିଵନ୍ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ଯଥୋକ୍ତଂ ଲଭତେ ଫଲମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ପ୍ରବୋଧିନୀ ଏକାଦଶୀରେ ସ୍ୱଭାବତଃ ଉପବାସ କରନ୍ତି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଉଚିତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ଯଥୋକ୍ତଂ କୁରୁତେ ଯସ୍ତୁ ଵିଧିଵତ୍ସୁକୃତଂ ନରଃ । ସ୍ଵଲ୍ପଂ ମୁନିଵରଶ୍ରେଷ୍ଠ ମେରୁତୁଲ୍ଯଂ ଭଵେତ୍ଫଲମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଭଲ କାମ କରନ୍ତି, ହେ ମୁନିବର, ସେମାନେ ଅତି ସାନା କାମ କଲେ ମଧ୍ୟ ମେରୁ ପରି ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ଵିଧିହୀନଂ ତୁ ଯଃ କୁର୍ଯାତ୍ସୁକୃତଂ ମେରୁମାତ୍ରକମ୍ । ଅଣୁମାତ୍ରଂ ତଦାପ୍ନୋତି ଫଲଂ ଧର୍ମସ୍ଯ ନାରଦ
କିନ୍ତୁ ଯଦି କେହି ନିୟମ ଛାଡ଼ି ମେରୁ ପରି ବଡ଼ ଭଲ କାମ କରେ, ହେ ନାରଦ, ସେ କେବଳ ଅଣୁ ପରି ଅଳ୍ପ ଫଳ ମାତ୍ର ପାଏ।
ଯେ ଧ୍ଯାଯଂତି ମନୋଵୃତ୍ଯା ଯେ କରିଷ୍ଯଂତି ବୋଧିନୀମ୍ । ଵସଂତି ପିତରୋ ହୃଷ୍ଟା ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ଚ ତସ୍ଯ ଵୈ
ଯେମାନେ ମନରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ବୋଧିନୀ ପାଳନ କରିବେ, ସେମାନଙ୍କର ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରେ ବସବାସ କରନ୍ତି।
ଵିମୁକ୍ତା ନାରକୈର୍ଦୁଃଖୈର୍ଯାତି ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରଂ ପଦମ୍ । କୃତ୍ଵା ତୁ ପାତକଂ ଘୋରଂ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିକଂ ନରଃ
ନରକର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ, ଏହିପରି ମହାପାପ—ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା—କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
କୃତ୍ଵା ତୁ ଜାଗରଂ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଦ୍ଧୌତପାପୋ ଭଵେନ୍ନରଃ । ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ଯଂ ଯତ୍ଫଲଂ ଵିପ୍ର ଅଶ୍ଵମେଧାଦିକୈର୍ମଖୈଃ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଜାଗରଣ କରିଲେ, ମନୁଷ୍ୟର ପାପ ଧୋଇଯାଏ; ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁ ଫଳ ଅଶ୍ୱମେଧ ଭଳି ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ, ପ୍ରବୋଧିନୀର ଜାଗରଣରେ ସହଜରେ ମିଳେ।
ପ୍ରାପ୍ଯତେ ତତ୍ସୁଖେନୈଵ ପ୍ରବୋଧିନ୍ଯାସ୍ତୁ ଜାଗରେ । ଆପ୍ଲୁତ୍ଯ ସର୍ଵତୀର୍ଥେଷୁ ପ୍ରଦତ୍ତ୍ଵା କାଂଚନଂ ମହୀମ୍
ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ସୁନା ଓ ଜମି ଦାନ କରିଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ପ୍ରବୋଧିନୀର ଜାଗରଣରେ ଆନନ୍ଦରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ସେଇ ଫଳ ସହଜରେ ମିଳେ।
ତତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୋତି ଯତ୍କୃତ୍ଵା ଜାଗରଂ ହରେଃ । ଜାତଃ ସ ଏଵ ସୁକୃତୀ କୁଲଂ ତେନୈଵ ପାଵିତମ୍
ହରିଙ୍କ ପାଇଁ ଜାଗରଣ କଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଓ ବଡ଼ ଦାନ କଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ସେଉଁଠିକି; ଏପରି ମନୁଷ୍ୟ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହୁଏ, ତାଙ୍କର କୁଳ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୁଏ।
କାର୍ତିକେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ କୃତା ଯେନ ପ୍ରବୋଧିନୀ । ଯଥା ଧ୍ରୁଵଂ ନୃଣାଂ ମୃତ୍ଯୁର୍ଧନଂ ଗାତ୍ରଂ ତଥାଧ୍ରୁଵମ୍
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯିଏ ପ୍ରବୋଧିନୀ କରେ, ଯେପରି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ, ଏଭଳି ଧନ ଓ ଶରୀର ଅନିତ୍ୟ।
ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଦିନମ୍ । ଯାନି କାନି ଚ ତୀର୍ଥାନି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସଂଭଵଂତି ଚ
ଏହି କଥା ଜାଣି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବୈଷ୍ଣବ ଦିନ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ; ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁମାନେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି—
ତାନି ତସ୍ଯ ଗୃହେ ସମ୍ଯଗ୍ଯଃ କରୋତି ପ୍ରବୋଧିନୀମ୍ । କିଂ ତସ୍ଯ ବହୁଭିଃ ପୁଣ୍ଯୈଃ କୃତା ଯେନ ପ୍ରବୋଧିନୀ
ଯିଏ ପ୍ରବୋଧିନୀ ସଠିକ୍ ଭାବେ କରେ, ସେମାନଙ୍କ ଘରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ମହତ୍ତ୍ୱ ଥାଏ; ପ୍ରବୋଧିନୀ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୁଣ୍ୟର ଆବଶ୍ୟକତା କ'ଣ?
ପୁତ୍ରପୌତ୍ରପ୍ରଦା ହ୍ଯେଷା କାର୍ତିକେ ହରିବୋଧିନୀ । ସ ଜ୍ଞାନୀ ଚ ସ ଯୋଗୀ ଚ ସ ତପସ୍ଵୀ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଏହି ହରିବୋଧିନୀ ପୁଅ ଓ ନାତି ଦେଇଥାଏ; ସେ ଜ୍ଞାନୀ, ଯୋଗୀ, ତପସ୍ବୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିବା।
ଭୋଗୋ ମୋକ୍ଷଶ୍ଚ ତସ୍ଯାସ୍ତି ଉପାସ୍ତେ ହରିବୋଧିନୀମ୍ । ଵିଷ୍ଣୋଃ ପ୍ରିଯତରା ହ୍ଯେଷା ଧର୍ମସାରସହାଯିନୀ
ଯିଏ ହରିବୋଧିନୀକୁ ଉପାସନା କରେ, ସେଠାରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ମିଳେ; ଏହି ବ୍ରତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ, ଧର୍ମର ସାର ସହ ଥିବା।
ଯଃ କରୋତି ନରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ଭୁକ୍ତିଭାକ୍ସ ଭଵେନ୍ନରଃ । ପ୍ରବୋଧିନୀମୁପୋଷିତ୍ଵା ଗର୍ଭେ ନ ଵିଶତେ ନରଃ
ଯିଏ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରବୋଧିନୀ କରେ, ସେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ଉପଭୋଗ କରେ; ପ୍ରବୋଧିନୀ ଉପବାସ କରିଲେ, ସେ ପୁନି ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରେନାହିଁ।
ସର୍ଵଧର୍ମାନ୍ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ତସ୍ମାତ୍କୁର୍ଵୀତ ନାରଦ । କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ପାପଂ ଯତ୍ସମୁପାର୍ଜିତମ୍
ତେଣୁ ନାରଦ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି, ଏହି ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ; କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ, ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ପାପ ସଂଚିତ ହୋଇଛି—
ତତ୍କ୍ଷାଲଯତି ଗୋଵିଂଦଃ ପ୍ରବୋଧିନ୍ଯାଂ ତୁ ଜାଗରେ । ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଜପଃ ପୂଜାଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଜନାର୍ଦନମ୍
ପ୍ରବୋଧିନୀର ଜାଗରଣରେ ଗୋବିନ୍ଦ ସେଇ ପାପକୁ ଧୋଇଦିଅନ୍ତି; ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ପୂଜା—ଏସବୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ପାଇଁ କଲେ—
ନରୋ ଯତ୍କୁରୁତେ ଵତ୍ସ ପ୍ରବୋଧିନ୍ଯାଂ ତଦକ୍ଷଯମ୍ । ଯେର୍ଚଯଂତି ନରାସ୍ତସ୍ଯାଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଦେଵଂ ଚ ମାଧଵମ୍
ପ୍ରବୋଧିନୀ ଦିନରେ ମନୁଷ୍ୟ ଯାହା କରେ—ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ପୂଜା—ସେସବୁ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ; ଏହି ଦିନରେ ଯେମାନେ ଭକ୍ତିରେ ମାଧବଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି—