ସମାହୂଯ ସ୍ଵକେ ଵାମେ ପାର୍ଶ୍ଵେତାଂ ସଂନ୍ଯଵେଶଯତ୍ । ଅଥୋଵାଚ ପ୍ରିଯଂ ହର୍ଷାଚ୍ଚଂଦ୍ରଭାଗା ପ୍ରିଯଂ ଵଚଃ
ତାଙ୍କୁ ଡାକି ନିଜ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବସାଇଲେ। ପରେ ଆନନ୍ଦରେ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗାଙ୍କୁ ପ୍ରେମର କଥା କହିଲେ।
ଶୃଣୁ କାଂତ ହିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଯତେ ମଯି । ଅଷ୍ଟଵର୍ଷାଧିକା ଜାତା ଯଦାହଂ ପିତୃଵେଶ୍ମନି
ଶୁଣ, ପ୍ରିୟା, ମୋ ଭିତରେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଅଛି, ତାହା ସମ୍ପର୍କରେ ଉପକାରକ କଥା କହୁଛି। ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କ ଘରେ ଅଠ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଥିଲିବେଳେ—
ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ଯଚ୍ଚୀର୍ଣଂ ମଯା ଚୈକାଦଶୀଵ୍ରତମ୍ । ଯଥୋକ୍ତଵିଧିସଂଯୁକ୍ତଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତେନ ଚେତସା । ତେନ ପୁଣ୍ଯପ୍ରଭାଵେନ ଭଵିଷ୍ଯତି ପୁରଂ ଧ୍ରୁଵମ୍
ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ମୁଁ ଯେପରି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ କରିଥିଲି, ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ମନ ଲଗାଇଥିଲି। ସେହି ପୁଣ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ, ସହରଟି ସ୍ଥାୟୀ ହେବ।
ସର୍ଵକାମସମୃଦ୍ଧଂ ଚ ଯାଵଦାଭୂତସଂପ୍ଲଵମ୍ । ଏଵଂ ସା ନୃପଶାର୍ଦୂଲ ରମତେ ପତିନା ସହ
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉଥିବା ସେହି ସହର ସୃଷ୍ଟିର ସମାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବ। ଏଭଳି ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ତାଙ୍କ ପତି ସହିତ ଆନନ୍ଦରେ ବାସ କରୁଛନ୍ତି।
ଦିଵ୍ଯଭୋଗା ଦିଵ୍ଯରୂପା ଦିଵ୍ଯାଭରଣଭୂଷିତା । ଶୋଭନୋଽପି ତଯା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ରମତେ ଦିଵ୍ଯଵିଗ୍ରହଃ
ଦିବ୍ୟ ସୁଖ, ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ଶୋଭନ ମଧ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରି ତାଙ୍କ ସହିତ ଆନନ୍ଦରେ ରହୁଛନ୍ତି।
ରମାଵ୍ରତପ୍ରଭାଵେନ ମଂଦରାଚଲସାନୁନି । ଚିଂତାମଣିସମା ହ୍ଯେଷା କାମଧେନୁସମାଥ ଵା
ରମା ବ୍ରତର ଶକ୍ତିରେ, ମନ୍ଦରା ପାହାଡ଼ର ଢାଳରେ, ସେ ଚିନ୍ତାମଣି କିମ୍ବା କାମଧେନୁ ସମାନ ହୋଇଛନ୍ତି।
ରମାଭିଧାନା ନୃପତେ ତଵାଗ୍ରେ କଥିତା ମଯା । ତସ୍ଯା ମାହାତ୍ମ୍ଯମନଘ ଶ୍ରୁତଂ ସର୍ଵଂ ତ୍ଵଯା ନୃପ 6.60.
ରାଜା, ମୁଁ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ରମାଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଛି। ତୁମେ ତାଙ୍କର ମହିମା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣିଛ।
ମଯା ତଵାଗ୍ରେ କଥିତଂ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପାପନାଶନମ୍ । ଏକାଦଶୀଵ୍ରତାନାଂ ଚ ପକ୍ଷଯୋରୁଭଯୋରପି
ମୁଁ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତର ଦୁଇପକ୍ଷର ମହିମା, ଯାହା ପାପ ନାଶ କରେ, ଏହାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି।
ଯଥା କୃଷ୍ଣା ତଥା ଶୁକ୍ଲା ଵିଭେଦଂ ନୈଵ କାରଯେତ୍ । ସେଵିତୈକାଦଶୀ ନୄଣାଂ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦାଯିନୀ
ଯେପରି କଳା ଓ ଧଳା ରଙ୍ଗ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ସେପରି ଏକାଦଶୀରେ କୌଣସି ପ୍ରକାରର ଭେଦ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ଏକାଦଶୀକୁ ଲୋକେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେ ଦୁଇଁ ପ୍ରକାରର ଲାଭ ଦେଇଥାଏ—ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ।
ଧେନୁଃ ଶ୍ଵେତା ଯଥା କୃଷ୍ଣା ଉଭଯୋଃ ସଦୃଶଂ ପଯଃ । ତଥୈଵ ତୁଲ୍ଯଫଲଦଂ ସ୍ମୃତମେକାଦଶୀଦ୍ଵଯମ୍
ଯେପରି ଧଳା ଓ କଳା ଗାଈର ଦୁଧ ସମାନ, ସେପରି ଦୁଇଁ ପ୍ରକାରର ଏକାଦଶୀ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଏକାଦଶୀଵ୍ରତାନାଂ ଯୋ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଶୃଣୁତେ ନରଃ । ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ମହୀଯତେ
ଯେଉଁ ଲୋକ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତର ମହିମା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ପାଆନ୍ତି।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାପତିନାରଦସଂଵାଦେ କାର୍ତିକ କୃଷ୍ଣା ରମୈକାଦଶୀନାମ ଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ ‘କାର୍ତ୍ତିକ କୃଷ୍ଣ ରମା ଏକାଦଶୀ’ ନାମକ ଷଷ୍ଟିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଶ୍ରୁତଂ ରମାଯା ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ତ୍ଵତ୍ତଃ କୃଷ୍ଣ ଯଥାତଥମ୍ । କାର୍ତିକେ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ଯା ତାଂ ମେ କଥଯ ମାନଦ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ କୃଷ୍ଣ, ଆପଣଙ୍କ ଠାରୁ ମୁଁ ରମା ଏକାଦଶୀର ମହିମା ଯଥାଯଥ ଶୁଣିଛି। ଏବେ କୃପାକରି କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ-। ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୁକ୍ଲେ ଚୋର୍ଜଦଲେ ତୁ ଯା । ସା ଯଥା ନାରଦେ ପ୍ରୋକ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଣା ଲୋକକାରିଣା
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ରାଜା, ଶୁଣ, ମୁଁ ଏହି କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ନାରଦଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।
ନାରଦ ଉଵାଚ - ପ୍ରବୋଧିନ୍ଯାଶ୍ଚ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଵଦ ଵିସ୍ତରତୋ ମମ । ଯସ୍ଯାଂ ଜାଗର୍ତି ଗୋଵିଂଦୋ ଧର୍ମକର୍ମପ୍ରଵର୍ତ୍ତକଃ
ନାରଦ କହିଲେ— ପ୍ରବୋଧିନୀ ଏକାଦଶୀର ମହିମା ମୋତେ ସବିସ୍ତାର କୁହନ୍ତୁ, ଯେଉଁ ଦିନ ଗୋବିନ୍ଦ ଜାଗି ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ କରାନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ- ପ୍ରବୋଧିନ୍ଯାଶ୍ଚ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପାପଘ୍ନଂ ପୁଣ୍ଯଵର୍ଦ୍ଧନମ୍ । ମୁକ୍ତିପ୍ରଦଂ ସୁବୁଦ୍ଧୀନାଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମୁନିସତ୍ତମ
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— ପ୍ରବୋଧିନୀ ଏକାଦଶୀର ମହିମା ପାପ ନଶ କରେ, ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼ାଏ, ଏହା ଭଲ ବୁଝିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି କଥା ଶୁଣ।
ତାଵଦ୍ଗର୍ଜଂତି ତୀର୍ଥାନି ଆସମୁଦ୍ରସରାଂସି ଚ । ଯାଵତ୍ପ୍ରବୋଧିନୀ ଵିଷ୍ଣୋସ୍ତିଥିର୍ନାଯାତି କାର୍ତିକେ
ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଓ ସରୋବର ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବୋଧିନୀ ଏକାଦଶୀ, ଅର୍ଥାତ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜାଗରଣ ଦିନ, କାର୍ତ୍ତିକରେ ଆସୁନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଞ୍ଜନ୍ତି।
ତାଵଦ୍ଗର୍ଜଂତି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଗଂଗାଭାଗୀରଥୀ କ୍ଷିତୌ । ଯାଵନ୍ନାଯାତି ପାପଘ୍ନୀ କାର୍ତିକେ ହରିବୋଧିନୀ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗଙ୍ଗା ଓ ଭାଗୀରଥୀ ଭୂମିରେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାର୍ତ୍ତିକରେ ପାପନାଶିନୀ ହରିବୋଧିନୀ ଏକାଦଶୀ ଆସୁନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଞ୍ଜନ୍ତି।
ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରାଣି ରାଜସୂଯଶତାନି ଚ । ଏକେନୈଵୋପଵାସେନ ପ୍ରବୋଧିନ୍ଯା ଲଭେନ୍ନରଃ
ପ୍ରବୋଧିନୀ ଏକାଦଶୀରେ ଏକ ଉପବାସ କଲେ ଲୋକ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ଶତ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ପାଇଥାଏ।
ଯଦ୍ଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ଯଦପ୍ରାପ୍ଯଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯ ନ ଗୋଚରମ୍ । ତଦପ୍ଯପ୍ରାର୍ଥିତଂ ପୁତ୍ରଂ ଦଦାତି ହରିବୋଧିନୀ
ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁଠି ଦୁର୍ଲଭ କିଛି ଅଛି, ଯାହା ଅପ୍ରାପ୍ୟ, ଏହି ହରିବୋଧିନୀ ଏକାଦଶୀ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ଅପ୍ରାର୍ଥିତ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ସଂପଦଂ ପ୍ରଜ୍ଞାଂ ରାଜ୍ଯଂ ଚ ସୁଖସଂପଦଃ । ଦଦାତ୍ଯୁପୋଷିତା ଭକ୍ତ୍ଯା ଜନେଭ୍ଯୋ ହରିବୋଧିନୀ
ଏହି ହରିବୋଧିନୀ ଏକାଦଶୀକୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଉପବାସ କଲେ ଲୋକଙ୍କୁ ଧନ, ସମ୍ପଦ, ବୁଦ୍ଧି, ରାଜ୍ୟ ଓ ସୁଖ ସମ୍ପଦ ଦେଇଥାଏ।
ମେରୁମନ୍ଦରମାତ୍ରାଣି ପାପାନ୍ଯୁକ୍ତାନି ଯାନି ଚ । ଏକେନୈଵୋପଵାସେନ ଦହତେ ପାପନାଶିନୀ
ମେରୁ ଓ ମନ୍ଦର ପରି ଭାରି ପାପ ମଧ୍ୟ ଏହି ପାପନାଶିନୀ ଏକାଦଶୀର ଏକ ଉପବାସରେ ଦହିଯାଏ।
ପୂର୍ଵଜନ୍ମସହସ୍ରେଷୁ ଯତ୍ପାପଂ ସମୁପାର୍ଜିତମ୍ । ନିଶି ଜାଗରଣଂ ଚାସ୍ଯା ଦହତେ ତୂଲରାଶିଵତ୍
ପୂର୍ବଜନ୍ମର ହଜାର ଜନ୍ମରେ ଯେଉଁ ପାପ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇଛି, ଏହି ଦିନ ରାତିରେ ଜାଗିଲେ ସେଗୁଡିକ ତୁଳା ରାଶି ପରି ଦହିଯାଏ।
ଉପଵାସଂ ପ୍ରବୋଧିନ୍ଯାଂ ଯଃ କରୋତି ସ୍ଵଭାଵତଃ । ଵିଧିଵନ୍ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ଯଥୋକ୍ତଂ ଲଭତେ ଫଲମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ପ୍ରବୋଧିନୀ ଏକାଦଶୀରେ ସ୍ୱଭାବତଃ ଉପବାସ କରନ୍ତି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଉଚିତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ଯଥୋକ୍ତଂ କୁରୁତେ ଯସ୍ତୁ ଵିଧିଵତ୍ସୁକୃତଂ ନରଃ । ସ୍ଵଲ୍ପଂ ମୁନିଵରଶ୍ରେଷ୍ଠ ମେରୁତୁଲ୍ଯଂ ଭଵେତ୍ଫଲମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଭଲ କାମ କରନ୍ତି, ହେ ମୁନିବର, ସେମାନେ ଅତି ସାନା କାମ କଲେ ମଧ୍ୟ ମେରୁ ପରି ଫଳ ପାଆନ୍ତି।
ଵିଧିହୀନଂ ତୁ ଯଃ କୁର୍ଯାତ୍ସୁକୃତଂ ମେରୁମାତ୍ରକମ୍ । ଅଣୁମାତ୍ରଂ ତଦାପ୍ନୋତି ଫଲଂ ଧର୍ମସ୍ଯ ନାରଦ
କିନ୍ତୁ ଯଦି କେହି ନିୟମ ଛାଡ଼ି ମେରୁ ପରି ବଡ଼ ଭଲ କାମ କରେ, ହେ ନାରଦ, ସେ କେବଳ ଅଣୁ ପରି ଅଳ୍ପ ଫଳ ମାତ୍ର ପାଏ।
ଯେ ଧ୍ଯାଯଂତି ମନୋଵୃତ୍ଯା ଯେ କରିଷ୍ଯଂତି ବୋଧିନୀମ୍ । ଵସଂତି ପିତରୋ ହୃଷ୍ଟା ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ଚ ତସ୍ଯ ଵୈ
ଯେମାନେ ମନରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ବୋଧିନୀ ପାଳନ କରିବେ, ସେମାନଙ୍କର ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରେ ବସବାସ କରନ୍ତି।
ଵିମୁକ୍ତା ନାରକୈର୍ଦୁଃଖୈର୍ଯାତି ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରଂ ପଦମ୍ । କୃତ୍ଵା ତୁ ପାତକଂ ଘୋରଂ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିକଂ ନରଃ
ନରକର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ, ଏହିପରି ମହାପାପ—ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା—କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
କୃତ୍ଵା ତୁ ଜାଗରଂ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଦ୍ଧୌତପାପୋ ଭଵେନ୍ନରଃ । ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ଯଂ ଯତ୍ଫଲଂ ଵିପ୍ର ଅଶ୍ଵମେଧାଦିକୈର୍ମଖୈଃ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଜାଗରଣ କରିଲେ, ମନୁଷ୍ୟର ପାପ ଧୋଇଯାଏ; ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁ ଫଳ ଅଶ୍ୱମେଧ ଭଳି ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ, ପ୍ରବୋଧିନୀର ଜାଗରଣରେ ସହଜରେ ମିଳେ।
ପ୍ରାପ୍ଯତେ ତତ୍ସୁଖେନୈଵ ପ୍ରବୋଧିନ୍ଯାସ୍ତୁ ଜାଗରେ । ଆପ୍ଲୁତ୍ଯ ସର୍ଵତୀର୍ଥେଷୁ ପ୍ରଦତ୍ତ୍ଵା କାଂଚନଂ ମହୀମ୍
ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ସୁନା ଓ ଜମି ଦାନ କରିଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ପ୍ରବୋଧିନୀର ଜାଗରଣରେ ଆନନ୍ଦରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ସେଇ ଫଳ ସହଜରେ ମିଳେ।